تیجا حصہ۔ محمد

باب ۶

محمد دا جادومنتر

جادو منتر تے بائبل دااظہار

محمد اتےجادو منتر دے وچکار موازنے دی چھان بین کردے ہوئے ، بائبل دا اک نمونہ پہلاں قائم کرنا ضروری ھے ۔ تہذیب دے شروع وچ پیچھاں غور کردے ہوئے جادو منتر دا فن خیال کیتا جاندا رھیا ھے ۔ ۔ مائیکل ہارنر، نیویارک اکیڈیمی آف سائنس دے علم الانسان شعیہ دا  بیان کرداھے : ( شمن (تلفظ شماں) اک اکھر ھے جوئنگس زبان جیڈا سائبریا دے لوکاں دی زبان ھے، اتے علم الانسان دے ماہرین بڑےکُھلے طور تے اختیار کیتا ھےاُوناں بندیاں دا حوالہ دیون کیتے جیڈے غیر مغربی ثقافت دی اک عظیم روایت ھے جیڈی کُھلے طور تے اینج دی اصطلاحات جیویں ‘‘ جادوگرنی ’’ ‘‘ جادع گر ’’ ، ‘‘ افسون گر ’’( سیانا ) ‘‘ ساحر ’’ ‘‘ چھو منتر کرن آلا ’’  (۱)

جادو ایناں طریقیاں نال ورتیا جاندا ھے جیویں جادو گرنیاں ، افسون گر، جادو گر وغیرہ جادو آشنا روحواں تے پورے طور نال بھروسہ کردا ھے ۔ اُوناں وجوداں دے پاروں دسدا ھے :

راہنما آتما ھے ۔۔۔ کئی واری علم الانسان دے ادب وچ دوجے ناواں توں آکھواندی ھے، جیویں ‘‘ ماتحت آتما ’’ سائبریا دے جادو منتر وچ کام کردی ھے اتے میکسیکو اتے گوئٹے مالا وچ ‘‘نیگول’’۔ آسٹریلوی احب وچ ‘‘اک مددگار ہستی’’ دے  طور تے حوالہ دیتا جا سکدا ھے اتے پوری ادب ‘‘آشنا’’۔ کئی ویلے راہنمآتما صرف  صرف ‘‘بیلی ’’ یا ‘‘ساتھی’’ آکھواندی ھے ۔ ایں جیڈی وی آکھواندی ہووے ایں جادو دے فعل کرن کیتے اک بنیادی قوت ھے۔ (۲)

بائبل دی تعلیمات کِسے کُوڑے نبی دے عمل کردہ   پُراسرار (جادو)یارانے تعلق دی مذمت کردی ھے ۔ روائتی تعلیمات ، آتماواں دے وسیلے جُھوٹے نشانات اتے عجائب اتے روحانی علم غیب سارے منع نیں

جدوں توں اُوس ملک وچ جیڈا خُداوند تیرا خُدا تینوں دیندا ھے اپڑ جاوے توں اُوتھے دیاں قوماں دی طراں مکروہ کام کرنے نہ سیکھنا ۔تہاڑے وچ ہر گز کوئی اینج دا نہ ہووے جیڈا آپنے پُتر یا دھی نوں آگ وچ چلوائے یا فالگیر یا شگون کڑن آلا افسون گر یا جادو گر ۔ یا منتری یا جنات دا آشنا یا رومال یا ساحر ہووے کیوں جے اُوہ سارے جیڈے اینج دا کام کردے نیں خُداوند تیرا رب اُوناں نوں تیرے سامنے توں کڑن تے ھے ۔ ’’ ( استثنا  ۱۲ ۔ ۹ : ۱۸ ) انسانی نسل بشمول کبالا دے عمل کیتے ایں روک بطور اک تنبیہ ھے ۔ افسون گری ، علم نجوم ، ہتھاں دیاں لکریاں بنانا ، طوطے کولوں پرچی کڑوانا ، مردیاں دیاں آتماواں نال گالھاں کرکے پیشنگوئی کرنا، آتماواں دی پوجا وغیرہ ، جیڈے ٹونے تشکیل دیندے نیں ، چُھو منتر یا جادوگری دا عمل بناندے نیں ۔

اکثر بطور اک کثیرالشکل ہستی، شیطان ‘‘نورانی فرشتے دا بھیس بدل لیندا ھے ’’ (۲۔کرنتھیوں ۱۱ : ۱۴) آپنی بھیڑی آتماواں دے نال سُٹے گئے فرشتیاں یا بھیڑیاں آتماواں نوں گھل سکدا ھے ، اوہ پیوتر فرشتیاں دی نقل کرن دے قابل نیں اتے انساناں نوں بیمار کر سکدے نیں ۔ رومی بادشاہت وچ سفر کرن کیتے آپنی صلاحیت دے ذریعے ، قدیم زمانے  نال واقفیت رکھنا اتے دوجیاں روحانی مافوق الفطرت قوتاں ، اوہ کِسی انسانی صلاحیت توں اگاں ودھ جاندیاں نیں ۔ بس اوہ بہتاں نوں آپنی چالاک چال بازی ناں دھوکہ دین دے قابل نیں ۔ ایں بھڑیاں آتماواں چوراں دی مانند نیں چور نہیں آندا بلکہ چُرانے اتے ہلاک کرن کیتے اتے برباد کرن کیتے ’’۔ (یوحنا  ۱:۴) ایناں بھیڑیاں آتماواں توں مشورہ لینا بطور اک فرد آسانی بن سکدا ھے ناجائز اثرات توں کام کڈ سکدا ھے اتے اک جھوٹ تے دھرم لیان کیتے کِسے نوں بھیڑی آتما دے اثر وچ لیایا جا سکدا ھے ۔ شدید حالتاں  وچ اوہ کِسی وجود دے قبضے وچ آ سکدا ھے۔

جادوگری دی ابتداء

علامتی طور تے جوڑ جوڑ وکھ ہونا اتے آسمانی سفر۔

دنیا توں مثالاں

اعلیٰ درجے دے  جادوگر عالمماں وچ اک مر گیا  الیاڈ نے آپنے لمبے چوڑے کام شمینزم آرچیک ٹیکنیکس آف اسٹکیسی وچ تبصرہ کیتا :

خواب، بیماری، یا رسوم پرستی دی  ابتداء مرکزی عنصرہمیش اک ہی ھے: موت اتے کسی نو مرید دا تشبیہاً جی اُٹھنا ، آڈڈھے طریقیاں نال جُسے دےوچ ملوث ہوندیاں ہوئیاں کام کرنا ( جوڑ جوڑ وکھ کرنا ، کچکچاہٹ ، ٹیڈ دا کھولنا وغیرہ) (۳)

وسطی آسٹریلیا دے وارمنگو دے درمیان، ایس منظر دی لکھی ہوئی شہادت ویکھی گئی ھے  ۔ اک  جادوگر نیں جادوگری دی ابتداء وچ آپنے تجربےدے  متعلق اوس قبیلے دی گواہی دیتی ۔ دو آتماواں جیڈیاں پینٹی ڈیرز آکھواندیاں نیں ۔ اک بندے نوں دو دن تیکر شکار کیتا ۔ اُوناں نیںاُودے پیو اتے بھراں ہون دا دعویٰ کیتا۔ دوجی رات دے دوران ، آتماواں نیں اُونوں مار دیتا ۔ الیاڑ نیں بیان جاری رکھیا :  : ‘‘جدوں اوہ مردہ لیٹیا ہویا سی اُوناں نیں اُونوں کٹ دیتا اتے اُودا اندر باہر کڈ دیتا ، اُونوں اک نواں سیٹ بناندے ہوئے اتے اخیری ، اُوناں نیں اُودے جُسے وچ اک نیکا سپ رکھ دیتا ، جینے اُونوں اک جادوگر دی قوتاں نال دوبارہ حیاتی بخشی۔’’ (۴)

الیاڈ نیں اک دوجی رسم دے عمل نوں ڈیاک آف لوزنیو دے وچکار فیر بیان کیتا : اک بڈھے جادوگر نیں اک نو مرید نوں پردیاں نال اک کمرے چیں بند کر دیتا۔ ‘‘ اتے جیویں اوہ دعویٰ کردے نیں کہ اُوناں نیں اُودا سر کٹ کے کھول دیتا، اُودا دماغ کڈ دیتا ، اُونوں دھویا اتے بحال کیتا ، اُونوں صاف اتے ذہن دین کیتے بھیڑی آتماواں دی پراسراریت اُودے اندر داخل کرن کیتے اتے بیماری دی  پیچیدگیاں : ۔۔۔۔۔۔(۵)

اک برفانی جھونپری دے اسکیماں دی  ابتداء دے متعلقہ الیاڈ نیں اُوس مثال دا حوالہ دیتا :

بڈھا جادوگر آپنے مرید انکھاں توں اُودی ‘‘ جان ’’ دے بعد اگلا جادو آپی ایس قابل ہو گیا کہ آپنے جُسے چوں آپنی جان کڈے اتے خلا چیں اتے سمندر دی ڈونگئیاں وچ پُرسرار لمبے سفر اختیار کردا ھے۔ (۶)

الیاڈ  نیں تنصرہ کیتا ، ‘‘آنتوں چوں جان کڈنا واضح طور تے اندرونی اعضاء دی  تجدیدھے’’۔ (۷)دنیا دے آلے دوالے توں ، ایں مثالاں محمد دی آپنی جادوئی جوڑ جوڑ وکھ وکھ کرن دے تجربے کیتے موازنہ کرن کیتے کافی ہونی چاہی دی ایں ۔ .

محمد دی ابتداء

تقریباً پنج ورے دی عمر وچ  محمدنوں  آپنے کئی خوفناک جادوئی تجربات وچ پہلا تجربہ ہویا ۔ اسلام دی تاریخ وچ ، رابرٹ پائنے  نیں دوبارہ ایس واقع دا بیان کیتا:

اوہ (محمد) حلیمہ دے پتراں وچوں اک دے نال کھیت وچ ٹُر پھیر رھیا سی جدوں اوہ اچانک ڈِگ پیا روندے چلاندے ہوئے جدوں اُونے زمین تے پیر کھیلار کے ٹیڈ دے بل رینگینا شروع کیتا تاں دو بندیاں نیں چٹے لیڑیاں وچ ملبوس اُودے ٹیڈ نوں ٹکڑے ٹکڑے کرکے کھول دیتا اتے اُونوں بلاندے رھے ۔ اُودا سنگتی کُجھ نہ کر سکیا جیڈا کُجھ واقع ہو رھیا سی اتے مدد کیتے آکھن کیتے مُڑ بھیڑ خانے آل نسیا ۔ حلیمہ اتے اُودا خاوند نسدے ہوئے کھیت وچ آئے کہ محمد نوں لھبن کہ زمین اُوتے ہلی تیکر رینگ رھیا ھے یا نہیں ، بلکہ کھڑا سی ، اُودے مکھڑے دا سارا لہو سُکھ گیا سی ۔ پُوچھیا گیا کہ کی ہویا سی ، اُونے دو فرشتیاں دا دسیا جہناں نیں اُودا ٹیڈ کٹ کے کھول دیتا ، کُجھ لھبدے ہوئے ، بھاویں اوہ نہیں جاندا سی کہ ایں کی ھے ۔ گڈریا خوفزدہ ہو گیا کہ اوہ کإس شیطان دے قبضے وچ ھے ۔  (۸)

اک مسلمان مورخ طبری نیں مِلدا جُلدا اک بیان دیتا:

‘‘اے اللہ دے رسول ، تو بالکل یقین دے نال پہلاں کیویں جانیا کہ اک نبی اوہ۔’’؟ ‘‘ابودھر’’ اوس (محمد) نیں جواب دیتا‘‘دو فرشتے میرے کول آئے جدوں میں مکہ دی  کسی وادی وچ کیتے سی اُوناں وچوں اک زمین تے آیا ، جدوں کہ دوجا زمین اتے زمین دے وچکار رھیا ۔ اُوناں وچوں اک نیں دوجے نوں آکھیا ، کی ایں اوہ ھے ؟ ۔ ۔ ۔ فیر اک نیں دوجے نوں آکھیا ایدا سینہ چاک کرو ۔ اُونے میرا سینہ چاک کیتا اتے فیر آکھیا ، اُودا دل کڈھ لے ، یا اُودا دل کھول ۔ اُونے میرا دل کھولیا ، اتے اودے وچوں شیطان دا گندا اتے لہو دا جمیا ہویا لوتھر کڈھ دیتا اتے اُونوں دُور سُٹ دیتا فیر اُوناں وچوں اک نیں دوجے نوں آکھیا ؛ ایدی چھاتی صاف کر دے جدوں تُساں اُونوں لُکا دیوں فیر اُونوں سکائنہ بلایا گیا جیڈا چٹی بلی دی طراں مُکھڑا وکھائی دیندا سی اتے ایں میرے دل وچ رکھیا گیا ۔ فیر اُوناں وچوں اک نیں دوجے نوں آکھیا ، ایدے سینے نوں سی دیوں ۔ بس اُوناں نیں میرا سینہ سی دیتا اتے میرے موڑھیاں دے وچکار اک چھاپ رکھ دیتی ۔ ۔ ۔ جدوں کہ ایں اُوس ویلے پیش آیا جدوں میں اُونوں بطور اک تماشائی ویکھ رھیا سی ’’ ۔(۹)

ایناں بیاناں دے اندر بوہت سارے جادوئی مقاصد موجود نیں جیس طراں پچھلے ویلے وار منگو ابتداء دے نال ظاہر ہویا ، دو بھیڑیاں آتماواں ہستیاں محمد دے تجربہ وچ ایجاد ہوئیاں کہ اُوہ چنگیاں آتماواں بنن جادو منتر وچ ، موجود دوجا موضوع لہو دے منجمد ہون آل اشارہ کردا ھے ۔ محمد دیاں وحیاں دے متعلقہ ، لہو دا جمنا بائبلی نبوتی تعلیمات دی  نسبت شیطانی تجربہ دی عکاسی کردا ھے  ۔ بائبلی تحریر وچ ، لہو دا کردار صرف کفارےدی  قُربانی نوں ظاہر کردا ھے  جیدی اسلامی عالم پر زور طریقے نال مخالفت کردے نیں  ۔ قُربانی دا ایں انکار پچھلے سبق وچ زیرِ بحث آگیا ھے ۔ محمد دی جادومنتر دی ابتداء وچ زیادہ نمایاں موازنات وچ اک جوڑ جوڑ وکھ وکھ ہون وچ جسمانی اعضا دے دھون وچ ویکھیا جا سکدا ھے ۔ ایں الگ تھلگ تجربہ جادو منتر وچ پُراسرار عملیات وچ تحریری طور تے ثابت کیتا گیا ھے اتے حتیٰ کہ یو۔ایف۔او اغواہ کاریاں۔ قرآن وچ  ظاہر کردے ہوئے اکھر شکائنہ دا  چھ واری ذکر ہوئیا ھے ۔ ایدے وچوں پنج شکائنہ اُس امنْسلامتی دی یقین دہانی جیڈی  محمد تے یا اہل ایمان تے رب دے آلوں اُتاری گئی ؛ دوجے مواقع وچ  ( ۲: ۴۸ ) ایں اک مادی شے ھے جیڈیاسرائیلیاں دے عہد دے صندوق وچ سی  ۔’’ (۱۰)اُودے عکس، عبرانی تفسیردی نیو وچ  شکائنہ رب دی آتما ھے ۔ بائبلی لکھت وچ ہو سکدا ھے پیوتر آتما آڈڈھیاں شکلاں وچ ظاہر ہوئے جیویں بدل کبوتر یا آگ ورگی پھٹدی زباناں ۔ .

جادو منتروچ  ، طاقتور راہنما آتماواں بلیاں ، عقاباں ، ریچھاں وغیرہ دیاں شکلاں لیندیاں نیں ۔ محمد دے تجربے وچ ، کھینچی گئی تصویر وچ  اک چٹی بلی، اک آشنا (بھیڑی آتما ) آتما سی ۔ پر اسرار عملیات دے  مظاہرے دے افراطِ خون نوں ذہنوچ رکھدے ہوئے  ، بلی غلطی توں امکان توں  مبرا دے طور تے کسی بھیڑے آتما دے کوئی شگون کڈن نال مشاہبت رکھدا ھے ۔ بعد دی حیاتی وچ ،محمد نیں بطور اک جوان منڈے دے اینج دا دوجا زخمی مقابلیاں دا تجربہ کیتا۔ حدیث وچ ، ملک بن سعسا محمد دے رات دے سفر دا اک واقعہ بیان کردا ھے : نبی نیں آکھیا : جدوں میں گھر وچ جاگدا اتے نیند دے وچکار سی ، ، (اک فرشتے نیں مینوں سیان لیا) جیویں اک بندہ دو بندیاں دے وچکار لیٹیا ہویا ہوئے ۔ اک سونے دی ٹرے ، حکمت اتے دھرم دے نال بھری میرے کول لیائی گئی اتے میرا جُسہ گلے توں تھلے دھڑ دے تھلڑے حصے تیکر کٹ دیتا گیا اتے فیر میرا دھڑ زم زم دے پانی دے نال دھویا گیا ۔ اتے میرا دل حکمت اتے دھرم نال بھر دیتا گیا۔ ابراق، اک چٹے ڈنگر گھوڑی توں نیکا اتے اک کھوتے نالوں وڈا میرے کول لیایا گیا اتے میں جبرائیل نال روانہ ہو گیا۔

جدوں میں لاگے آلے آسمان تے اپڑیاں تاں جبرائیل نیں دربان نوں آکھیا دروازہ کھول دو ۔ ۔ ۔ (۱۱)

محمد اتے جبرائیل نیں گیٹ وچ سفر جاری رکھیا اتے ست آسماناں دے راتی دے سفر تے روانہ ہو گئے ۔ تاں جے ایں محمد ہی سی کہ جیس نیں جبرائیل دی آتما نوں قبول کیتا جیویں ایں ایس سبق وچ زیر بحث لیاندا جاوے گا ۔

طبریایں ہی  واقعہ دسدا ھے مگر دعویٰ کردا ھے  ؛ ‘‘ دو فرشتے جبرائیل اتے میکائیل اُودے کول آئے’’۔ (۱۲)جیویں پہلاں ذکر کیتا گیا ھے برفبانی اسکیمو دے متعلقہ ، اندرونی اعضا دا دھویا جانا ابتداء وچ تبدیلی لیاندا ھے ؛ نتیجتاً، آتما دے سفر کرن دی اجازت یا ہور آسمان تے چڑھنا اتے اُترنا۔ تجدیدی جادو، مائیکل ہارنر ایس مظاہرے نوں  بیان کردا ھے : اک عام آدمی اتےاک  جادوگر شخص دے وچکار  بڑا فرق ایں ھے کہ جادوگر سرگرمی نال آپنی راہنما آتما ورتدا ھے جدوں ضمیر دی اک بدلی ہوئی حالت وچ جادوگر کئی واری آپنی راہنما آتما نوں ویکھدا اتے مشورہ کردا ھے ، اُودے نال جادوئی سفر کردا ھے ، جینے اُودی مدد کیتی۔ ۔ ۔۔۔۔(۱۳)

کئی واری محمد نیں کِسی آتما نال ملاقاتاں کیتیاں جینے آپی نوں جبرائیل شناخت کروایا ۔ بائبلی تعلیمات دے برعکس ، نوشتیاں دی متضاد بیاناں وچ تصدیق کیتی گئی ، جیڈی آکھدی ھے کہ کِسی پیوتر دی حیاتی وچ اک یا دو واری توریت اتے نوے عہدنامے وچ فرشتیاں نیں اُودے نال رابطہ کیتا۔ جادو منتر دے برعکس زیادہ زورآور آتماواں دے نال ملاقاتاں کیتیاں زیادہتر تعداد بھیڑی آتما شدہ شخص ھے ۔ محمد نیں بائبلی انبیاء اتے مقدسین دی نسبت جادومنتر دے طریقے دی پیروی کیتی۔

پتھر دی پرستش اتے جادو منتر

محمد نیں قدیم عرب دے وڈے بُت پرست مراکز وچوں اک چیں پرورش پائی ۔ اُوس بُت پرست پس منظر نیں فطرتی طور تے بھیڑی آتمائی اثر نوں قبول کرن آلا بنا دیتا۔ محمد دے پیو دا ناں چن دیوتا اللہ دے ناں تے سی۔ اُونے آپنے پیو دے دیوتا دی پیروی جاری رکھی اُودے نال نال کالے (حجرہ اسود) دی وی ۔ محمددے  زمانے وچ ، عرب رسم ورواج دی پرستش وچ لگے ہوئے سی اتے آسمانی مدد کیتے متبرک پتھراں نوں رگڑدے سی۔ ایں جادوئی قِسم ساری دنیا دے کئی رہن سہن وچ لکھتی شہادت فراہم کیتی گئی ھے ۔ اک لمحہ کیتے ، ، اک امسِلک اسکیمو ابتداء دسی گئی ھے ۔‘‘ آپی نوں اک کلے  تھاں وچ کلا کرن کیتے ۔۔۔ اتے اُوتھے رگڑن کیتے اکھٹے دو پتھر جدوں کے با معنی واقعہ دے انتظار کیتے ۔’’(۱۴) ایلاڈ نیں بیان جاری رکھیا:

فیر جھیل دا  ریچھ یا گلیشئردا  جزیرہ باہرآوے  گا  ، اوہ تہاڑا ا سارا گوشت ہڑپ کر جاوے گا تہانوں ہڈیاں دا اک ڈھانچہ بنا دیوے گا اتے تُساں مر جاوؤں گئے ۔ پر تُساں آپنا گوشت فیر حاصل کر لوں گئے ، تُساں بیدار ہوؤں گئے اتے تہاڑے لیڑے تہاڑے اُوتے حملہ کرن گئے ۔’’(۱۵)

پتھراں نوں ساری گرمیاں اتے حتیٰ کہ لگا تار کئی گرمیاں وچ پتھر رگڑن دی شروعات عام سی ۔ جدوں تیکر اوہ ویلہ نہ آ جاندا جدوں کہ آپنی مدد گار آتماواں نوں حاصل کر لیندا  ۔ ۔ ۔ ’’ (۱۶) بالکل اینج ہی ، نوجوان محمد نیں اینج دا ہی اک کرتب آپنی خاص راہنما آتما نوں حاصل کرن کیتے کیتا۔ اُودی ساری حیاتی وچ ، اُوس نیں چن دیوتا دے کالے پتھر نوں چھویا اتے اُودی تعظیم کیتی ۔ کڑی  کڑی محمد نیں جادو منتر دے کُنبے دی اُوس نظام العمل دے مطابق پیروی کیتی ۔

بدروح گرفتہ غاردی آتما

اک راہنما آتما کیتے حصول کیتے جادومنتر وچ ااک دوجا  طریقہءکار محلِ وقوع وی شامل ہوندا ھے ۔ہارنر اُونوں ہور کُھول دا ھے :

اک رات نوں اک کلی  پگ ڈنڈی ہو سکدی ھے ۔’’ (۱۷)

اعادہ دے طور تے ، غار نوں آسٹریلوی جادوگر، عمل دے ابتداء وچ ورتدے رھے نیں ، میلیکولا جادوگر، سمتھ ساؤنڈ اسکیمو، چلی دے ایروکینین جادوگر اتے شمال امریکی اتے  ہندوستانی وی ۔ (۱۸) دنیا وچ ہر پاسے کئی دوجے قبیلے قدرشناسی نوں بلان کیتے غاراں نوں ورتدے رھے نیں ۔ ہارنر ہور دسدا ھے : شمالی امریکہ وچ ، اُمیدوار، پہاڑاں دیاں غاراں تے، یا کلے تھاواں تے چلے جاندے نیں قلبی توجہ دے ذریعے لھبدے نیں رویائیں حاصل کرن کیتے جیڈی اک جادوئی طرز حیاتی وچ کلے جانکاری کیتی جا سکدی ھے۔’’(۱۹)

آڈڈے واقعات تے ، بائبلی انبیاء تنہا تھاواں تے چلے جاندے سی ، پر غار دے واقعات ، بھیڑی آتماواں دی دنیا توں درخواست کرن اتے اُوناں نال گالھاں کرن کیتے جادوئی مشق وچ زبردستی نال قائم رھی ۔ آپنی راہنما آتما نال تعلق قائم کرن دے جتن وچ ، غاراں وچ کئی دن گزارن تے ، محمد نیں اخیری آپنی پہلی وحی حاصل کر لی ۔محمد دی نوجوان طیوی عائشہ نیں بیان کیتا ، حدیث وچ ایں درج ھے:

اتے فیر گوشہ نشینی دا ارمان اُونوں عزیز ہو گئی ۔ اُوہ آپنے کُنبے نوں ملن اتے کھان پین دا سامان لین توں غارِ حرا وچ کئی دن اتے رات پرستش کیتے کلا رھیا سی ۔ فیر اوہ ( آپنی ) طیوی ) خدیجہ توں آپنی خوراک یعنی دوبارہ عقل لین  آندا ایتھوں تیکر کہ سچائی اُودے تے نازل ہوندی جد کہ اوہ غارِ وچ ہوندا سی۔ (۲۰)

عائشہ  نیں محمد دی پہلی وحی دا مشہور بیان جاری رکھیا :

اک فرشتہ اُودے کول آیا اتے اُونوں پڑھن کیتے آکھیا۔ نبی نیں شامل کیتا : میں پڑھنا نہیں جاندا ۔ فرشتے نیں مینوں ( مضبوطی نال ) پکڑ لیا اتے مینوں اینی زور نال گُحٹیا کہ میں ہور برداشت نہ کر سکیا ۔ فیر اُونے مینوں آزاد کر دیتا اتے فیر مینوں پڑھن نوں آکھیا اتے ہور میں جواب دیتا : میں پڑھنا نہیں جاندا۔ ایسے سببوں اُونے مینوں دوبارہ پکڑیا ایتھوں تیکر کہ میں اُونوں ہور برداشت نہ کر سکیا فیر اُونے آزاد کر دیتا اتے دوبارہ پڑھن نوں آکھیا پر میں فیر جواب دیتا : مینوں پڑھنا نہیں آندا ( میں کی پڑھا ) ؟ فیر اُونے مینوں تیجی واری پکڑیا اتے مینوں گُھٹیا اتے مینوں فیر آزاد کر دیتا اتے آکھیا : پڑھ آپنے آقا دے ناں توں ، جینے انسان نوں جمے ہوئے لہو توں پیدا کیتا ۔ پڑھ اتے تیرا آقا بڑا فیاض ھے ۔ (۹۶ : ۱ ، ۲ ، ۳ ) فیر اللہ دا رسول کنبدا ہویا واپس آگیا۔ اوہ خدیجہ دے کول آیا ۔۔۔اتے آکھیا : مینوں ڈھک دیوں ! مینوں ڈھک دیوں ! اُوناں نیں اُونوں ڈھک دیتا ایتھوں تیکر کہ اُودا خُوف جاندا رھیا۔(۲۱)

طبری، اسلامی مورخ، فرشتے دا محمد نوں دبانے دے بارے عربی وچ مستعمل دو مختلف اصطلاحات دا  دعویٰ کردا ھے ۔ا وہ تشریح کردا ہے ‘‘اکھر غُمہو (اُونے اُونوں تکلیف دیتی یا غمزدہ کر دیتا ) ’’ اتے ‘‘غٹانی پچھلے بیان دا  (اُونے اُونوں مضبوطی نال دبایا ایتھوں تیکر میرا دم رُک گیا ) ’’ ۔ (۲۲) طبرہ دے جدید ترجمے وچ ، جیڈا اکھر انگریزی وچ ترجمہ ہویا ھے ۔’’ جبرائیل نیں اُودے تے تشدد کیتا۔’’ (۲۳) خُوف زدہ محمد  نیں فوراً پنے آپ وچ خیال کیتا اُونوں کِسی جن (بدروح) نیں گرفتار کر لیا ھے یا ممکنہ طور تے ،‘‘ کوئی شاعر یا کوئی دیوانہ ’’۔ (۲۴) محمد اینج دے واقعات دے بعد بڑا خوف زدہ ہو گیا کہ اُونے کئی واری کِسے پہاڑ یا چٹان توں ڈَگ کے خُد کشی کرن دا جتن کیتا ۔ تاں جے آتمائی ہستی ہمیش اُونوں روکن کیتے ویچ آجاندی رھی

اوہ تشدد جینے شروع وچ اُونوں ایذا دیتی ، جادوئی تجربے وچ بار بار رونما ہویا ۔ جنوبی امریکہ دے جیڈے دو گروؤاں دے وچکار ‘‘ اک آتما پُسو کا، اُمیدواراں تے اک جنگجو دی شکل وچ ظاہر ہوندی ھے ۔ آقا (آتمائی ہستی ) فوراً مرید نوں ضرب لگانا شروع کردی ھے یعنی ( جادوئی اُمیدوار نوں ) ایتھوں تیکر کہ اوہ بے ہوش ہو کے زمین تے ڈِگ جاندا ھے ۔ جدوں اُوہ دوبارہ ہوش وچ آندا ھے تاں اُوہ مکمل طور تے درد مند ہوندا ھے ۔ ایں ثابت کردا ھے کہ آتما نیں اُونوں آسیب کر لیا ھے۔ (۲۵)

اخیری ، خواہ فوراً یا کُجھ دیر بعد، اوہ آتماواں جیڈی کِسی وی عملی فن دی ہوئے اخیری آپی نوں پُر تشدد انداز وچ ظاہر یا واضح کردی نیں۔ محمد نوں آپنی راہنما آتما دے ذریعے نمایاں طور تے ایس بدعتی عقیدے دا تجربہ ہویا۔

آتما دے نال اینج دے صدمے آلے مُقابلیاں توں بعد فوراً محمد تسلی اتے تسکین نوں لھبدا رھیا آپنی طیوی خدیجہ توں ۔ اُوہ اُودی عمر وچ وڈی کزن سی اتے اُونوں بطور اک سفر سیلزمین کرائے تے لیا اتے مال ویچن دیاں صلاحیتاں توں متاثر سی ۔ خدیجہ نیں جدوں ویاہ کیتے محمد نوں مشورہ دیتا یا تے اوہ چالی وریا دی سی اتے محمد پنجی وریاہ دی عمر دا سی ۔ جدوں محمد آپنے خُوفزدہ غار دے تجربے توں واپس آیا تاں اُونوں کمبلاں نال ڈھکنا پیا ۔ اینج ہی جیویں کِسے مریض نوں جھٹکے دیاں علامتاں ہوندیاں نیں ۔ بائبل دے لحاظ نال اُونوں ویکھدے ہوئے ، جے کر غار دے اندر آتما واقعی جبرائیل دی فطرت نوں ظاہر کردی ھے تاں اُونوں محافظت دی ضمانت ہونی چاہی دی سی اتے محمد نوں تسلی ہونی چاہی دی سی ، جیویں بائبل مقدس وچ واضح طور ھے ۔ (۲۶) من بھاوندی گالھ دے طور تے ، اسلامی ذرائع قبول کردے نیں کہ محمد نہیں جاندا سی کہ غار وچ کیڈی آتما سی ۔ ایں تین ورے تیکر نہیں کہ محمد بعد وچ جبرائیل فرشتے دے برابر اُونوں آتما سمجھدا رھیا

دانی ایل نبی تے ظاہرہون آلی  جبرائیل دی شکل محمد دے تجربے توں اُلٹ موازنہ کردی ھے: ‘‘اتے میں اولائی وچوں آدمی دی  آواز سُنی جنے اُوچی آواز نال آکھیا کہ اے جبرائیل ایس  شخص نوں اوس رویا  دے معنی سمجھا دے۔ چنانچہ اوہ جتھے کھلوتا سی لاگے آیا اتے اُودے آن نال میں ڈر گیا اتے منُہ دے  بل ڈگیا اُونے مینوں آکھیا اے آدم ذاد سمجھ لے کہ ایں رویا اخیری  زمانے دی بابت ھے ۔ اتے جدوں اوہ میرے نال گالھ کر رھیا سی میںں گہری نیند وچ منہ دے بل زمین تے پیا رھیا سی پر اُونے مینوں پھڑ کے سیدھا کھڑا کیتا ( ۸: ۱۶۔۱۸) جبرائیل نیں یسوع دی ماں مریم نال وی ملاقات کیتی ۔ مریم بڑی ڈر گئی اتے حیران رہ گئی کہ کسی قِسمدا سندیسہ دین آلا شخصیت اُودے سامنے ظاہر ہوئی ھے جبرائیل نیں کھلے طور تے آکھیا ، ‘‘ نہ ڈر تیرے تے رب دا فضل ہویا ھے ۔ (لوقا  ۱ : ۳۰ ) اینج ہی اوہ زکریاہ تے جیڈا یوحنا اصطباغی دا پیو سی اُودے تے وی ظاہر ہویا  ۔ ( یونانی وچ بپتسمہ دین آلا نہ کہ بیپٹسٹ مشن ) ر مت، زکریاہ ، کیوں جے تیری دُعا سُن لئی گئی ھے۔’’ (لوقا ۱ : ۱۳ )

بائبل دیاں ساریاں عبادتاں وچ جبرائیل ، یہودہ دا پیغام رساں ، فوراً خُوف گھٹ کردا ھے اتے فیر اطمینان دیندا ھے ، کُھلے طور تے ، غار وچ ، خیالی صورت جینے تشدد نال محمد تے حملہ کیتا اُونوں بڑے خُوف وچ چھڈ دیتا اتے حقیقی جبرائیل دی طراں انداز نہیں سی ۔ محمد پوری طراں اُوس مُکار ہستی دے نال بہادرانہ مُقابلہ کرن توں صدمے وچ سی

اُوس آتما نیں جبرائیل فرشتہ ہون دا بہانہ کیتا حالانکہ حقیقت وچ اوہ محمد دی ذاتی راہنما آتما سی ایس شیطانی شرمناک حرکت نیں بُت پرستی دیاں رسماں وچ سرسری طور تے دل بہلاندیاںہویا جادو کر دیتا یا جادوگری وچ مرگی دے دورے:

محمد نیں اکثر مرگی دی بیماریاں دا تجربہ کیتا ۔ جیدے سبب توں اوہ ذہنی بیماری وچ مبتلا ہو جاندا ایدیاں علمتاں تھلے دیتیاں ہوئیا نیں : زمین تے ڈِگ پینا شدید درداں ،بوہت زیادہ پیسنہ آنا کنبنا تے تھر تھرانا ، اضطرابی، مُکھڑے دا لال ہو جانا اتے بئ خُودی دی حالت وچ ڈِگ پینا ۔حدیث دے اک بیان دے مطابق : ‘‘ اُونوں اینا پسینہ آرھیا سی کہ پیسنے دے قطرے موتیاں دی طراں ڈِگدے پے سی ۔ حالانکہ اوہ اک ( ٹھنڈا ) سردیاں دا دن سی۔’’ (۲۷) کئی واری اُونوں وحی اک آدمی یا کِسےسُفنے دی صورت وچ آندی ۔ (۲۸) کوئی مِد مقابل ہونا ہو سکدا ھے اوہ گل توں ظاہر ہوئے ۔ ‘‘ مستقبل دا  جادوگر اُٹھدی جوانی دی خصوصیات ظاہر کردا ھے  ؛ اوہ واضح طورتے  بے چین ہو جاندا ھے اتے کئی واری مرگی دیاں بیماریاں وچ مغلوب ہو جاناد ھے ، جیناں دی تشریح دیوتاؤاں دے نال مُلاقاتاں نال تشریح کیتی جاندی ھے ؛ (۲۹) شمالی امریکہ وچ ، ‘‘ ٹِلنگٹ دےدوران، اُمیدوار جادوگر دی آسیبی اک بے خُودی توں ظاہر ہوندی ھے جیڈا اُونوں سجدہ ریز کر دیندی ھے ۔’’(۳۰)

بائبل وچ کُجھ ھ واقعات جیڈے انبیاء دے بے خودی وچ ڈِگن یا گہری نیند وچ ڈِگن آل اشارہ ایں ؛ تاں جے ،اُوناں دے مزاج ، کِسی بھیڑی آتما دی آسیبی اثر دے تحت پاگل آدمی دے نا مناسب دیوانہ رویہ نوں منعکس نہیں کردے ۔ محمد نیں بے خود دی اک بدعتی شکل دا تجربہ کیتا۔ خیالی صورت دے نال اُودے سارے مقابلے کِسی مُستقبل دے جادوگر دے شروع ہون دے اندر بالکل مِلدے سی اتے اُودے آشار وحی راہنمائی توں مِلدے سی۔

اک جوان مُنڈے توں لیکے محمد نوں عرب دی بُت پرستی رسماں دی زبانی تعلیم دیتی گئی ۔ مزید ایں کہ قدیم بابلی نجومی رسماں نیو سی۔ محمد اک ان پڑھ آدمی سی ۔ ایسے سبب توں اوہ پیوتر نوشتہ آپی پڑھن دے قابل نہیں سی جیڈا اُودے ویلے اتے تھاں دے دوران دستیاب سی ۔ محمد نیں پھیری لگان آلیا دے ذریعے مشہور کیتی گئی تشریحات اتے قصے زبانی سُنائے جیڈے آڈڈھے بدعتاں اتے دیناں دے سی۔ معیاری وحیت کیتے غیر معقول پتھری خیالات توں محمد دی حیاتی وچ ناقابلِ تردید طور تے بدعتی تعلق ظاہر ہویا ۔

محمد دےجادو دا ورتنا

اسلامی تاریخ وچ جادو اتے توہم پرستی تے دھرم اتے عمل حتیٰ کہ اج تیکر رائج ھے ۔ چند ممنوعات دی بجائے، قرآن ۲ : ۱۰۲ اور حدیث توں کُچھ بیانات دے باوجود محمد دے آلوں جادو دی قانونی شکلاں ہلی تیکر اجازت ھے ۔ قرآن توں بوہت سارے اقتباسات بطور جودو، سحر، افسون یا جادو منتر ورتے گئے ۔ محمد نیں سورہ الفاتحہ وچ اک جادو دی ابتداء تے توجہ دیتی ۔ (۳۱) بطور ااک  ٹونہ بچھوؤاں اتے سپاں دے کٹن توں زہریلی شیواں دے علاج کیتے ، نبی نیں آ پنے حواریاں نوں سورہ الفاتحہ نوں ورتن دی کرنے کی اجازت دیتی (۳۲) حتیٰ کہ اُونے اُوناں لوکاں توں پیسے لین دی وی اجازت دیتی جیناں دا اوہ علاج کردے ۔ محمد نیں اُوناں نوں حکم دیتا کہ جدوں اوہ اُونوں سابقہ غزویاں دے لُٹ دے مال توں اُونوں حصہ دین ۔ ۔ کوئی لکھتی شہادت نہیں ممِل دی کہ کِسی دا حقیقتاً علاج ہووے۔ ۔ محمد اک انتہائی وہمی حالت وچ گرفتار ہو گیا؛ اوہ غیر اقوامی عربی رسماں وچ پکڑیا گیاجیڈا اُودی پوری حیاتی برقرار رھیا ۔ اُونے بیان کیتا ، ‘‘بھیڑی نگاہ دا اثر اک حقیقت ھے ۔’’(۳۳) جے کر کِسی بھیڑی نگاہ دا ڈر ھے ، تاں اُونوں آپنے حواریاں نوں چھو منتر ورتن دا حکم دینا چاہی دا ھے ۔ (۳۴) اک دن نبی نیں اک کڑی نوں ویکھیا جیدے مُکھڑے تے کالے دھبے سی اتے آکھیا، ‘‘ اوہ کسی بھیڑی نگاہ دے زیر اثر  ھے ، بس جادو ٹونے نال اُودا علاج کرو۔’’(۳۵)  مزید ہور ، ااُونے  اعلان کیتا  ‘‘ اک وڈا شگون ہو سکدا ھے تین وچ ہووے ، کسی زنانی  ، کسی گھوڑے یا کسی  ڈنگر وچ ۔’’ (۳۶) نبی جادو توں خوف زدہ سی ۔ جادو دی حفاظت کیتے دُعا، قرآن ۱۱۳ : ۴ ، محمد نیں ھسبِ معمول ورتی ۔ ایس ایت دے متعلقہ اُودے آپنے حاشیے وچ پکتھل ایس قسم  دے  جادو نوں بیان کردا ھے:بُرائی نوں پھونکنے آلی (زنانیاں ) توں جیڈے گرہواں تے ہوندی ھے خبردار رہو، ایں زنانیاں کیتے عرب وچ جادو دی اک شکل بنی رھی  کہ اوہ کسی رسی وچ گنڈھ لگان اتے کِسی لعنت دے نال اُوناں تے پھوکن۔ ’’ (۳۷)

اُودی اک خطرناک بیماری دے ویلے نبی نیں معاویدات دی تلاوت کیتی ۔ قرآن ۱۱۳ الفاتحہ اتے ۱۱۴ نساء دا میل سی ۔ تلاوت کردے ہوئے اُونے آپنے ہتھ کھلارے اتے آپنے جُسے تے پھونکیا ۔ (۳۸)  جے کر کِسے بندے نوں بھیڑا سُفنہ آئے اتے اوہ اُٹھ کھلوئے آپنے کھبے پاسے تین واری پھونکے اتے اللہ توں اُودی بُرائی دی پناہ منگے  ۔ (۳۹) عجیب طراح نال محمد نیں انصاری کُنبیاں وچوں  اک نوں بندیاں دا علاج کرن دی اجازت دیتی جیڈے قید وچ سی اتے اُوناں نوں وی ‘‘ جادو نال کن دی بھیڑ وچ مبتلا سی ۔’’ (۴۰) نبی نیں  آکھیا : ‘‘ا وہ جیڈا ہر صُبح کھجور دیاں ست ٹکیاں کھاندا ھے اُوس دن اُود شخص تے زہر یا جادو اثر نہیں کرے گا۔’’ (۴۱)

محمد نیں اک واری یقین کیتا کہ لابد ناں دے اک بندے نیں اُودے تے جادو کر دیتا ، عائشہ اُودی طیوی نیں دسیا ، ‘‘ جادو نیں رُسول اللہ تے کام کیتا اینج اوہ سُوچدا ہوندا سی کہ اُوس نیں آپنی طیویاں دے نال جنسی تعلقات رکھے سی ۔’’ (۴۲)

نبی نیں آکھیا  ، ‘‘کُجھ وڈے بول بولن آلیاں تقریراں جادو دی طراں اثر انداز ہوندیاں نیں ۔’’ (۴۳ ) فیر اُونے شیخی ماری  ، ‘‘ کہ مینوں ے جادوئی بیان دی تقریر دیاں کُنجیاں دیتیاں گئیاں ۔’’ (۴۴)حدیثاں توں بوہت سارے ثبوت ایں ظاہر کردے نیں کہ محمد جادو توں خُوفزدہ سی پر اُونے آپنی طراں نال جادو اتے منتر دی ترکیب کڈی ۔ اک واری فیر ، محمد نیں جادو گراں دی ساحرا ں کیتی اتے شگون کڑن آلیاں دی پیروی کیتی ۔ جادو اتے منتر دی مذمت کردے ہوئے یہودی پیوتر توریت دے انبیاء دی بائبلی رائے ھے ، جیڈا کہ یہواہ دے الہام دے تحت لکھی گئی ۔ یہواہ دے انبیاء نیں اسرائیلی نسلاں نوں جادوگری ، ٹونے ، علم ِ نجوم اتے شیطانی جادو دے خلاف حکم اتے نصیحت کیتی ، جیڈا کہ اج کبلا اتے زہر دیاں لکھتاں وچ ملدی ھے ۔ موسیٰ نیں کدی وی اینج دے ممنوع جادو نہ کیتے ، جیڈے کہ توریت دے اُلٹ ہون اُوناں کماں توں یہواہ نیں سختی نال منع کیتا ھے کہ جیڈا جادوگری دے کام کرے اتے اُوناں دی نصیحت کردے ہوئے اُونوں سنگسار کیتا جائے ۔ جادوگری اتے اُودے جُوڑ حصے اسرائیل دے یہواہ رب کیتے مکروہ سی جینے اسرائیلی ، برگزیدہ قوم وچوں روحانی حرامکاری نوں تباہ کرن دا حکم دیتا۔

محمد دا علم الاعداد اتے وہم پرستی

محمد طاق اعداد اتے سجے پاسے دا وڈا قائل سی  ۔ حیاتی دا ہر پہلوان معیاراں نال باقاعدہ کیتا جاندا سی ۔ جدوں کوئی آپنے لُکے ہوئے اعضاء نوں پتھراں نال دھوئے تاں طاق اعداد وورتے۔ (۴۵) کسی لاش نوں  تیار کرن کیتے ایں ضروری ھے کہ اِونوں طاق عدد دے تحت غسلدیتا جاوے جد کہ عدد  تین ، پنج اتے ست بولے جان ؛ تاں ایں سب سجے پاسیوں کیتا جاوے ۔ (۴۶) ایت دے ذریعے قرآن تے محمددیاں انگلیاں دے نشانات ثبوت نیں: ‘‘ سویرے سویرے اتے دس راتاں توں اتے جُفت اتے طاق’’(قرآن ۸۹ : ۱۔۳ )حدیثاں دا دعویٰ ھے کہ نبی کھجوراں دی  طاق تعداد وکھایا کردا سی۔ (۴۷)

دوبارہ سجے پاسے دا وہم غیر اقوام دیاں رسماں وچ وڈی تعداد نمایا ھے جدوں کہ کِسی مسیت وچ داخل ہوندیاں ہوئیاں ، سجے پیر توں شروع کراں ۔ ‘‘ نبی ہر شے سجیوں شروع کردا سی ۔ ( چنگیاں شیواں کیتے ) جدوں کدی ایں ممکن ہوندا سارے معاملیاں چیں ، مثلاً وضو ، کنگھی یا جوتی پانا ۔ (۴۸) محمد دے کھانیاں وچوں اک بیان اُودی توہم پرستی دا واضح بیان ھے: ‘‘ دودھ وچ پانی ملیا ہویا محمد دے کول لیایا گیا جدوں کہ اک بدو تہاڑے سجے پاسے سی اتے ابو بکر تہاڑے کھبے پاسے اُونے اُودے وچوں تھوڑا جیا پیتا تے فیر بدو نوں دے دیتا اتے آکھیا : سجا، دُرست ( پہلاں )۔ ’’ (۴۹) اک دوجے واقع وچ بیان کیتا گیا : ‘‘بس اللہ دے رُسول نیں مینوں آکھیا : اے مُنڈے ! اللہ دا ذکر کر اتے آپنے دائیں سجے ہتھ نال کھاؤ ۔’’ (۵۰)اینج ہی کوئی غسل خانے دا کام سجے ہتھ نال نہیں کیتا جا سکدا ۔ (۵۱)جے کر کوئی مسلمان چوری وچ پکڑیا جاوے تاں اُودا سجا ہتھ اُوداُودے بازو نالوں کٹیا جاوے جیویں کہ اسلامی شریعت وچ ھے ۔ سجا ہتھ کٹن نال مُسلمان دی ہتک ہوندی ھے ۔ سخت اسلامی اصول دا تقاضا ھے کہ کوئی کھائے اتے کوئی آپنے روزمرہ دے اکثر کام کرے جیویں محمد نیں بیان کیتا ، سجے ہتھ توں کرے ۔ اوہ فردِ اسلامی کمیونٹی توں اک معاشرتی آوارہ بن جاوے گا ۔ محمد دی وحیاں دے آغاز توں اسلامی شریعت روائیتاں تے بنی جینے نوے عہد نامے دی فضل دی تعلیم دی مخالفت کیتی بس مُکتی اُوناں دیاں نیکیاں دے تصورات دی نیو تے ھے اتے قرآن اتے حدیثاں وچ کلیہ شدہ انسان دی بنائی روائیتاں دے غریباں نوں خیرات دین وچ ھے (قرآن ۱۲ : ۶۷ ۔ ۶۸ )وچ اک دوجی توہم پرستی ظاہر ہوندی ھے : ‘‘ اک دروازے توں نہ جاؤں  ۔۔۔ پکتھل ایس عبارت دا اینج تبصرہ کرداھے : مشرق وچ اک  غالب وہم ایں ھے کہ اک وڈے کُنبے دے ارکان سارے اکٹھے ظاہر نہ ہون ، کیوں جے بھیڑے لیکھاں دا خطرہ ھے جیڈا کہ دوجے دلاں وچ حسد نال آندی ھے ۔ ’’ (۵۲)

بائبل مقدس آدمی دی فضول روائیتاں اتے توہم پرستی نوں واضح طور تے رد کردی ھے مسلمان خارجی معمولی معاملات تے  شدید طور تے زور دیندے نیں جیناں نوں یسوع مسیح نیں مکمل طور تے رد کیتا ھے  ۔ یسوع نیں آپنے شاگرداں نوں اینج دے ذرے دے خمیر (پاپاں ) توں خبر دار رہن نوں آکھیا ھے جیویں آدمی دی بنائی ہوئی روائیتاں دی خارجی شکلاں جیڈیاں تالمود دیاں نیویاں توں عمل وچ لیائی جاندی اتے سکھائی جاندی جیدے تے فریسی پابند ہوندے اتے بلاواسطہ صدوقی اثر انداز ہوندے یسوع نیں آکھیا : ‘‘ کیوں جے رب دے حکماں نوں اک پاسے رکھدے ہوئے تساں انسانی روائیتاں نوں پکڑدے اوہ ، جیویں رکابیاں اتے پیالیاں نوں دھونا اتے کئی دوجیاں شیواں جیڈیاں کیتاں جاندیاں نیں ۔ (مرقس ۷ : ۸ ) محمد نیں واضح طور تے کئی عربی اتے یہودی روئیتاں نوں لیا جیڈیاں کہ اُونوں غیر اقوامی ثقافت وچ غالب سی تاں جے ، یسوع مسیح نیں جینوں بطور اک رب ( رب دا پُتر ) اتے بطور اک یہودی مرد ( ابنِ آدم ) نیں بندیاں دیاں اُوناں فضول روائیتاں دا اعلان کیتا جیڈا رب اُونوں غیر متعلقہ اتے بے معنی نیں ۔ یسوع ہر اک انسان دے دل تے نگاہ کردا ھے ۔ اُونے بیان کیتا کہ کوئی باہر توں یا ظاہر طور تے پیوتر ظاہر ہو سکدا ھے ، پر اندرونی طور تے نا پاک رھندا سی ایس لئی اک پیوتر دل نیں صرف قابلِ قبول نذراں ہی پیدا کیتاں ، نہ کہ رائیتاں دی خارجی طور طریقہ ۔

شفائیہ غلطیاں

جے کر محمد نوں اک بائبلی نبی فرض کر لیا جاوے کہ کیوں شفائیہ نصیحت دیتی گئی جیڈی قابلِ تعریف نہیں ھے ؟ حدیثاں دے اک بیان وچ واضح ھے ۔ ‘‘کجھ لوکاں کیتے مدینہ دی آب و ہوا مناسب نہ رہی ، بس لوکاں نیں اُونوں آپنے پیچھاں آن دا حکم دیتا ۔ ۔ ۔ ۔ اُودے اُونٹاں اتے اُوناں دے بالاں نیں دعدھ پیتا اتے اُوناں دا پیشاب پین اتے اُوناں دا دودھ ۔۔۔۔۔ ھے ۔’’(۵۳)

اک با اصول بندے کولوں سوال پوچھیا گیا جیڈا ایس مندرجہ بالا نوں شامل کردا ھے ؛ کوئی وی مسلمان اُوس بے معنی غیر سائنسی نسخہ نوں منے گا ؟

 

ایک دفعہ محمد نے ایک شخص کو پیش کیا اُس کا طبی علاج کرنے کے لیے تاکہ اس کا خُون لیا جائے۔ (۵۴) خُود ساختہ نبی نے کسی آدمی کو کہا کہ شہد کھا لے وہ آدمی انتڑیوں کی خرابی میں مبتلا تھا؛ اس نے غریب آدمی کی حالت بدتر بنا دی۔ محمد نے صرف اُلٹ جواب دیا، ‘‘ آپ کے بھائی کی ایبڑومن نے جھوٹ بولا تھا۔’’ (۵۵) ایک دوسرے موقع پر اس ( محمد ) نے گلے کے غدود کے ورم کے علاج کے لیے ہندی دھونی دی۔(۵۶)

نمایاں طور تے محمد شفا دین آلا نہیں سی ، فیر اُوہ غیر اقوام وچ ڈوبیا جھوڑا نبی ثابت ہوئیاں ۔ حتی ٰ کہ شفا کیتے قُدرتی طریقے ورتدے ہوئے ، اوہ اک بھیڑیاں لیکھاں آلا ناکام شخص سی ناسی طرح ، طبی سائنس، مجموعی طور تے ایناں عملاں دی گہرائی دریافت کرن کیتے ؛ ایناں طریقیاں نوں بطور فضول ردِعمل کر دیتا ۔ محمد نیں آپی نوں مرضاں دے علاج کیتے فن چیں اک نیم حکیم ظاہر کیتا۔

غیر سائنسی بیانات

اک واری نبی محمد نیں آکھیا ؛ ‘‘ ایں وجہ کہ پُتر آپنی ماں توں رلدا مِلدا ھے سیدھا اُوس حقیقت توں واقع ہوندا اُونے پسینے وچ پجیا ہویا سُفنہ ویکھیا سی ۔ ( رات نوں خارج ہوندا ) (۵۷)اینج ہی ؛ اُونے دعویٰ کیتا: ‘‘جیویں کہ اک بال ، جے کر بندے دا  اخراج ِ عمل وچ پہلے ہوندا ھے بانسبت عورت دے اخراج دےتاں بال مرد نال زیادہ رلدا مِلدا ھے  اتے جے کر عورت دا اخراج مرد توں پہلاں ہوندا ھے تاں فیر بال عورت نالزیادہ  رلدا مِلدا ھے ۔’’ (۵۸) نبی محمد ننیں ذکر کیتا کہ اللہ چھیکاں مارن نال محبت کردا ھے ، پر جمائیاں لین توں نفرت کردا ھے جیڈی شیطان توں آندی ھے ۔ ( ۵۹)

اک سچا بائبلی نبی کدی وی اینج دی بے معنی گالھاں نہیں کیندا جیویں کہ پچھلے پیراگراف وچ ذکر ہوئیا ھے ۔ اک روایت بیان کردی ھے کہ کھانا کیویں اللہ نوں عزت دیندا ھے جیویں محمد نیں اُونوں ورتیا ۔ (۶۰) اینج دی نامعقول بیانات محمد دی فطرت دی ذلت دی عکاسی کردے نیں ۔حدیث وچ تحریر شدہ ایں نامعقول گالھاں دسیا گئیاں نیں :

جدوں جمعہ سی نبی اُوس منبر تے بیٹھا سی ۔ کجھور کٹنا جیویں نبی غالباً آپنے بیان کرن کیتے ورتدا سی اینا چیخیاں کہ جیویں کوئی شے پھٹ گئی ہوئے ۔ نبی تھلے آیا اتے اُونوں گلے لگایا اتے بال دی طراں رونا شروع کر دیتا چیخن توں بعض رکھن کیتے اتے فیر اُونے چلانا بند کر دیتا۔

ایں واقعات عربی کہانیاں اتے قصیاں نال بوہت زیادہ رلن مِلن کیتے ظاہر ہوندے نیں جیڈے بائبلی معجزات توں آڈڈے نیں ۔ بائبل تمثیل عبارتاں نوں ورتدا ھے ؛ تھلے دیتے بیان جیڈے حدیث وچ ھے اسلامی روائیتاں دے مطابق لغوی معنیاں وچ لیا گیا ، ایسے وجہ توں مظاہر پرستی شکل دی عکاسی ھے ۔ خواہ کوئی بائبل مقدس تے دھرم رکھن دا فیصلہ کردا ھے یا جُھوٹی کہانیاں اتے اسلامی فرضی قصیاں تے جیدا محمد نیں ایجاد کیتے ، اک موقع ہونا ضرور ھے جیڈا کِسے فرد نیں بنایا ہوئے ۔ محمد دے قرآن وچ بےشمار اینج دیاں تھاواں نیں جتھے آدمی اتے واقعات تناخ دے سلسلے چیں باہر متقی ھے اتے وسیع طور تے تاریخ نوں مننا ھے ۔ ایدے برعکس ، آثارِقدیمہ نیں حالیہ سالاں وچ بائبل مقدس نوں عزت دیتی ھے اتے سائنسی ثبوت دا انبار لگایا ھے کہ یہودی الہام دُرست ھے بمقابلہ اعلیٰ تر ناں نہاد تنقیدی سائنس دے ۔

قرآن دے حوالے وچ مسلمان بیان کردے نیں  کہ اک شخص نوں عربی جاننا ضروری ھے ایس متن نوںسمجھن کیتے اتے بحث طلب معاملات توں کنارہ کشی کرن کیتے کِسے وی ترجمے اوہ تھوڑا یقین کردے نیں ؛ نقطہ توں ٹال مٹول کردے ہوئے نقطہ بار بار دہرایا جاندا ھے ، اوہ کلے ہی آپنی وکھ تشریح رکھدے نیں اُوناں دا ایں طریقہ کار آمنے سامنے توں بچاؤ کیتے ہمیش توں رھیا ھے۔ عربی بہانیاں اتے دعویاں توں پجن کیتے اتے ایں دعویٰ کرنا ایدے کلے معنی نیں کہ صرف ایدے حقیقی معنی نیں اتے ایں کہ باقی سارے ترجمے غلط نیں ۔ حتیٰ کہ جے کر عربی لغات نوں وی اُوناں نوں غلط ثابت کرن کیتے ورتی جاوے ، تاں او ہ دعویٰ کرن گئے کہ ایں لغات اُدھورے نیں ۔ اینج دی ریاکاریاں کِسے وی مخالفت یا قرآن دی تنقید دے متعلقہ سچائی توں کنارہ کشی کرن کیتے ورتی جاندی ھے ۔ گُم نامی دے سائے وچ لُکے ہوئے مُسلماناں دا طریقہ کار ، قرآن وچ پائی جان آلی جھوٹی تعلیم اتے غلطیاں توں متعلقہ کئی تمسخرانہ دعویاں نوں سہارا دیندے نیں اتے تردید دی نیو تے حقائق توں بچدے نیں ۔  مسلمان یہودی مسیحی بائبل مقدس تے  بار بار حملے کردے نیں ۔

پر اوہ کِسے وی ثبوت دی مخالفت کردے نیں جیڈاقرآن نوں غلط ثابت کردا ھے  اُوناں لوکاں نوں قتل کرکے جیڈے اُودے اختیار اتے متن دی دُرستگی تے سوال کرن دی جرات کردے نیں ۔

محمد اک ان پڑھ شخص تسی اتے اک خاص آتما دے زیر اثر اُوس نیں زبانی طور تے اک اینج دی کتاب نکھیڑ کے پیش کیتی جیڈی کہ منطقی اتے سائنسی شواہد دے مطابق مُتضاد گالھاں رکھدی ھے ۔ محمد محض اک ان پڑھ بندہ سی نہ ہی اوہ لائق بندہ سی اتے نہ ہی اُودے اندر کوئی غیر معمولی خُوبیا سی جیڈیاں اُونوں روحانی طور تے کوئی برتری دیندی ۔

بعد وچ ، آپنی شامیتی ملاقاتوچ  اُوس نیں معجزانہ طور تے آپنی قیادت اتے کرشمےدا  مظاہرہ کیتا  ۔محمدکیڈی  خصوصیات دا  مالک سی ؟ کیڈی گالھ نیں اُونوں عام بُدو توں اک وڈے لیڈر دے طور تے بندیاں وچ بدل دیتا ۔ ایں ظاہر ہوندا ھے کہ اُودی آتما اک مددگار آتما نہیں سی جیویں کہ بائبل روح القدس دے پاروں دسدی ھے۔

محمد نیں بوہت سارے غلط بیان دیتے نیں بائبل مقدس واضح طور تے سچے اتے جُھوٹے نبی دے وچکار فرق دسدی ھے :

‘‘پر جیڈا نبی گستاخ بن کے کوئی اینج دی گالھ میرے ناں توں آکھے جیدے آکھن دا میں اُونوں حکم نہیں دیتا اتے معبوداں دے ناں توں کُجھ آکھے تاں اُوہ نبی قتل کیتا جاوے اتے جے توں آپنے دل وچ آکھے کہ جیڈی گالھ خُداوند نیں نہیں آکھی اُونوں اسی کیویں سیانیئے ؟ تاں سیان ایں ھے کہ جدوں اُوہ نبی خُداوند دے ناں توں کُجھ آکھے اتے اُودے آکھن دے مطابق کُکجھ واقع یا پورا نہ ہووے تاں اُوہ گالھ آپی گُستاخ بن کے آکھی ھے تاں اُودے توں خُوف نہ کرنا ۔’’ (استثنا ۱۸ : ۲۰۔ ۲۲)

صحیفاں دی تعلیمات دے مطابق محمد نوں اک جُھوٹا نبی ہونا چاہی دا ایں اُونے پیوتر توریت دی مخالفت کیتی اتے آپنی شادمانی عقائد نوں اُبھاریا ۔

محمد دی تعلیمات توں پہلاں ایس قِسم دی ترقی کر رھی سی ۔یونانی لوکاں نیں پہلاں ہی اُودی ناں نہاد دی تحقیق توں پہلاں ایس قسم دے کام آکھے سی ۔اُونے محض اُوناں اُلٹے سیدھے حقائق نوں نشوونما دیتی اتے اُوناں نوں قرآن وچ پا دیتا ۔محمد دی اک بال دے بارے وچ تعلیمات جیی اُودے ماں پیو دے حوالے توں ھے فرسودہ اتے غیر سائنسی مواد اتے غلط یا گمراہ کرن آلی نیں ۔

آڈڈے طراں دی بے ترتیب تاریخی اتے سائنسی سچائیاں منطقی شک توں بوہت پرے محمد دی جُھوٹی فطرت اتے اسلامی دھرم دی جھوٹی فطرت نوں پیش کردی ھے ۔ ڈاکٹر رابرٹ مورے  نیں لکِھیا اتے دعویٰ کیتا ھے کہ سائنسی اعتبار توں قرآن دا مُسترد ہونا متضاد ھے ۔ قرآن دی کوئی وی سند نوے سائنسی حقائق دے نال مُستند نہیں ھے ۔

کوئی وی بندہ محمد دی وحیاں دے بارے وچ کی آکھ سکدا ھے ۔ چن دیوتا اللہ دے ناں توں مخاطب ہوندے ہوئے ، اُونے جُھوٹ نوں بیان کیتا ھے اتے تقریباً دنیا دے پنجویں حصے دی آبادی نوں آپنی حیوانی مشقاں نال دھو کے دیتا ھے ۔ منطقی عدم موجودگی دی وجہ توں اُوس مُسلم آبادی نیں اندھے دھرم نوں جیڈا کہ شیطان اتے اُودے ڈِگے ہوئے فرشتیاں کیتے تیار کیتی گئی ھے دی پیروی کر رھے نیں۔

 

چوتھا حصہ قرآن

باب ہفتم

کی قرآن رب دا کلام ھے؟

بائبل کیتے محمددا  خیال

بھاویں محمد افسون گری توں پیسے کماندا سی فیر وی اُونے مسیحیاں دے پاروں شکایت کیتی کہ اوہ بائبل نوں ویچ کے پیسے کماندے نیں ۔اُونوں بائبل دی جلد دے پاروں خدشات سان آپنے دور وچ اُوناں مسیحیاں دے نال جیناں نوں اُوہ بائبل دے ناں نہاد تاجر کیندا سی اُودے نال اُونوں اختلاف سی ۔ محمد نیں لوکاں وچ ایس گالھ دا اعلان کیتا کہ بائبل وچ ابہام ھے۔ پوری بائبل دی نقل اُودا حدف سی اتے اُونے آپنے ویلے وچ اُودے پیراواں وچ آپنی مرضی نال تبدیلیاں کیتیاں اتے اُودے کیتے رائباں نوں مہنے بلکہ ورے توں زیادہ اک جلد لین کیتے لگ جاندا ۔ محمد دی عقیدیاں دے پاروں رائے سی کہ ایں محض روائتاں نیں اتے اُودی تھوڑی جی عزت ہونی چاہی ایں چوکھی طراں توریت دے حوالے نال یہودی طوماراں دے پاروں اُونے غلطیاں دی نشاندہی کیتی درائے مردار دے طوماراں نیں اُوناں صحیفیاں دی سچائی نوں پیش کیتا اتے بیان کیتا کہ ایناں صحیفیاں دی کینی ماضی وچ اتے ایتھوں تیکر کہ موجودہ زمانے وچ وی عزت کیتی جاندی ھے یہواہ پاک خُدا دی توریت قرآن توں ۸۰۰ ورے پہلاں یا ممکن طور تے اُودے توں وی پہلاں لکھی گئی ۔ واضح طور تےدرایئے مردار دے طومار ایس توریت دی سند نوں پیش کردے نیں اتے موسیٰ دے پیروکاراں نیں ورتیا ایس موسوی سیاق و سباق نوں بطور صوتی اثر دے اُودی نشاندہی کیتی۔

محمد نیں دعویٰ کیتا اتے پیوتر توریت دے حقیقی تدراک نوں زبانی ۔ ۔ ۔ غلط آکھ کے بھیڑا اثر چھڈیا گیا یہواہ خُدا جینے داؤد بادشاہ توں آپنی الہویت دا اعلان کروایا اک اینج دے بندے نوں نبی آکھنا جینے آپنے دور وچ صحیفیاں دی مذاحمت کیتی؟  یسوع نیں فرمایا کہ شریعت دا اک وی نُکتہ یا شوشہ نہیں بدلے گا ۔ واضح طور تے محمد نیں رب دے وعدیاں تے مشتمل کلام نوں اک نسل توں لے کے آن آلی نسلاں تیکر رد کیتا ایدے بجائے محمد نیں فیصلہ کیتا کہ اوہ خُداوند نوں جُھوٹا آکھے اتے رب دے صحیفیاں نوں بےترتیب کرکے ایں بیان محمد دی حقیقی فطرت نوں ظاہر کردی ھے اتے اُوس گالھ نوں وی کہ اوہ رب دے کلام نوں وی رب دے کلام دی بےعزتی کردا ھے ۔ انت دے طور تے ، محمد دے مطابق ، کہ کِسے وی نسل نیں پیوتر توریت یا کلام نوں محفوظ نہیں کیتا جدوں تیکر اُونوں محمد نیں قرآن وچ محفوظ نہیں کیتا۔ اُونے یہواہ پیوتر رب دی بے عزتی کیتی ھے۔ محمد نیں اک جھوٹے دین اتے اک جُھوٹی کتاب یعنی قرآن نوں تخلیق کیتا اوہ کتاب جینے صحیفیاں دے مطالے وچ مخالفت پیدا کیتی ۔ ایس گالھ نیں محمد نوں جُھوٹا نبی بنایا کیوں جے اُونے یہواہ دے مکاشفات تے حملہ کیتا۔

قرآن دی تالیف

وریاں دے وچکار اتے اکسویں صدی دی ترقی وچ ، مسلمان قرآن دی اصلیت دے بارے وچ عجیب دعویٰ کر دے نیں ۔ لِسی وی دوجی قابلِ ذکر تاریخی شہادت دے باوجود ، ایں عقائد تقریباً تیرہ سو  وریاں کیتے نامزد کر دیتے گئے ۔ جدید سیاق و سباق دے مطالعہ توں ھن ایں موجاں واپس جا چُکی نیں کہ قرآن دے آسے پاسے دے سارے عقائد جیڈے اُودی ابتداء دے بارے وچ نیں اوہ مُکا دیتے جان گئے۔

مسلماناں دا  نظریہ

اک مقبول ترین مسلمان نظریئے دے مطابق قرآن جنت وچ ‘‘ محفوظ کیتی ہوئی لوحاں ’’ توں لیا گیا ھے۔(قرآن ۸۵ : ۲۲ ) جیڈا محمد تیکر اپڑیا اتے اُوناں دے ذریعہ توں اج دے دور وچ قرآن دے ہم عصر لوکاں تیکر ۔ اسلامی قدامت پسند لوک ایں کہندے نیں کہ سبقی صورت وچ قرآن محمد دے اُتے فحیاں دی صورت وچ نازل ہویا اتے اُونے اُونوں لکھ لیا ۔ انت دے طور تے ، ورے وچ اک جبرائیل فرشتہ ورے وچ اک واری اُودی معاونت کرن کیتے ظاہر ہوندا سی کہ اُونوں مواد دے سکے۔ جے کر قرآن اُوس ویلے لکھتی صورت وچ نہیں لکھیا گیا ، اتے اُونوں محمد دی موت تیکر اینی اہمیت نہ دیتی گئی ۔ ایں بعد وچ تالیف ہویا ؛ ساریاں صورتاں اک ترتیب دے نال اکھٹی کیتی گئی۔

فیر ، پہلے خلیفہ، ابوبکر صدیق، پہلی سرکاری نظرثانی دا حکم دیتا ۔ حضرت عثمان دی  خلافت دے دور وچ ، آڈڈے قسم دے امن وچ خلل پان آلے مسائل نوں متن وچ ویکھیا گیا ۔

حضرت عثمان نیںاک  کمیٹی تشکیل دیتی ، ‘‘ فیر حفصہ توں اکجلد  عثمان نیں اُوبھارلی ، اتے اُودیاں نیویاں تے اک معیاری قانون دی کتاب اہل قریش نوں لکھی دیتی گئی ’’ ۔(۱) اُودے بعدوں ، بوہت ساریاں جلداں اسلامی بادشاہت دے اہم مراکز تے دیتی گئی ، انت دے طور تے ، قرآن دے سارے جدید نسخہ  جات عثمان دے دور وچ دوبارہ ٹھیک طور تے تیار کرکے دیتے گئے۔ بغیر کِسے نُقص  اتے اُودی اصل وچ ترمیم کیتے ہوئے جیڈی کہ ترمیم کیتے ہوئے جیڈے کہ قدیم اسلامی دھرم دے مطابق ھے ۔

مفکرین دا  خیال

مسلماناں دی ایس حالت دی نیو قرآن دے متعلق اُوناں دی آپنی خواہش دے مطابق سوچ توں ھے ۔ ایدی شہادت نہیں مِلدی کہ محمد نیں ورآن نوں کِسی خاص طریقے نال لکھیا ۔ اُودے سندیسیاں دا اعلان زبانی کلامی ہویا ۔ اُودے ہی پیروکاراں نیں زیادہ تر وحیاں نوں زبانی یاد کر لیا ۔ ایں لوک آپنے متقداں دے نال نال قاری آکھوائے۔ ( تلاوت کرن آلے بعد وچ راہنما  ۔ (۲)

زید بن تھابت توں  حدیث روایت ھے کہ اُوناں نیں حکم جاری کیتا کہ سارے قرآن نوں اک کتاب وچ اکٹھا کرو ۔ ایس کام دی وڈی وجہ ایں سی کہ بوہت سارے قاری ال یمامہ دی لڑائی وچ مارے گئے سی۔ ایس زبانی ذکراں وچ جیڈے اُوناں قاریاں نیں یاد کیتے ، ایس گالھ دی لوڑ سی کہ اُونوں کھو جان دے خطرے دے پیشِ نظر ریکارڈ وچ محفوظ کر لیا جاوے اک حدیث دسدی ھے۔

زید بن تھابت توں بیان ھے: ۔۔۔۔۔ عمر میرے کول آیا ااتے آکھیا ۔ بوہت سارے قرآن پاک دے قاری ال یمامہ دی لڑائی وچ مارے گئے نیں اتے مینوں ڈر ھے کہ اک دوجی لڑائی وچ قرآن دے اتےقاریاں دیاں ہور موتاں واقع نہ ہو جان ایدے توں قرآن دا اک وڈا حصہ گواچ جان دا ڈر ھے ۔ ایس لئی ، میں ایں کہنداہاں کہ تہاڑے ( ابوبکر ) نوں قرآن اکٹھا کر لینا چاہی دا ھے (۳)

ایس تاریخی گواہی توں ، کِسے وی بندے نوں ایں جان لین دی لوڑ ھے کہ ابتداء وچ قرآن دا کوئی وی مکمل نسخہ نہیں سی، ایتھوں تیکر کہ محمد دے آپنے دور وچ وی جے کر کوئی مکمل مواد پہلاإ موجود وی سگاتاں اُونوں اکٹھا کرن دی لوڑ محسوس نہیں کیتی گئی ۔ اتے اُونوں اک کتاب وچ اکٹھا نہیں کیتا گیا ۔ اک ہور ذکر جیڈا حدیث شریف توں مِلدا ھے :

زید بن تھابت آکھدے نیں کہ ابوبکر نیں اُونوں قرآن دے مواد نوں اکٹھا کرن کیتے تخلیق دی ذمہداری دیتی تاں جے اُونوں کتاب وچ جمع کیتا جاوے ۔ بس میں قرآن کیتے کجھور دے پتیاں ۔ چٹے پتھراں ، اتے اُوناں لوکاں توں جہناں نیں اُونوں دل وچ رکھیا سی اُوناں توں اکٹھا کرنا شروع کیتا جدوں تیکر میں اخیری ایت لھب نہ لئی ۔ فیر قرآن دا مکمل نسخہ ابوبکر دی موت تیکر اُودے کول ، فیر عمر فاروق دے کول اتے فیر عمر دی دھی حفصہ دے کول پیا رھیا۔  (۴)

ایں گالھ وی موجود ھے کہ قرآن دیاں ایتاں دے نوٹس ، پتھراں ، موڈیاں دیاں ہڈیاں ، پسلی دی ہڈیاں ، چمڑے دے ٹوٹے ، لکڑی دے تختیاں وچ ملدے نیں ۔ ایس شہادت توں ایں گالھ بوہت واضح ھے کہ محمد نیں نہ ہی قرآن نوں تالیف کیتا نہ ہی اُودے کول اُودی مکمل شکل سی (۵) جے کر محد دے کول قرآن دی پہلی مکمل شکل موجود سی تاں ایناں ساریاں حصیاں نوں لھبن دی لوڑ سی۔

دوجی قرآنی اشاعتاں

بوہت سارے مُسلمان ایں تصور کردے نیں قرآن دے ترجمے دی موجودہ شکل ٹھیک ابتدائی قرآن توں لئی گئی ھے تاں سوال اُٹھدا ھے تاں کیڈی ناں نہاد اصل یا ابتدائی شکل ہی دُرست قرآن ھے ۔

سارے عرب وچ ایدی اشاعت دی نجی اتے عوامی اشاعتاں موجود نیں  ۔

محمد دی وفات دے بعد، جیڈے دے کول مکمل قرآن سی اوہ انصاری مُسلمان  سی ۔ اُوناں وچوں اک وی قریش دے قبیلے چوں نہیں ۔ محمد نیں اعلان کیتا سی ، کہ قرآن چار لوکاں توں سیکھیا جاوے، اُوناں دے ناں عام طور تے ایں نیں :  ابن مسعود اُبے بن کعب، سلیم اتے مُعودبن جعبل’’(۶) اُوناں وچوں دو بوہت مقبول سی ایں دو ابن مسعد اتے اُبے بن کعب نیں ایں دونہویں قرآن دیاں اشاعتاں عثمان نیں وی پاس کیتیاں ۔آرتھر جیفری نیں آپنی کتاب ‘‘قرآن دی  تاریخ دے  مود ’’ وچ قرآن دے آڈڈے ہون تے بیان دیتا ھے  :

ہومز اتے دمشق دے لوک مِقداد بن ال اسود دے قرآن دی  پیروی کردے سان  ۔ کوفہ دے رہن آلے جیڈے ابن مسعود دے لوک سان ، بسران دے رہن رہنے آلے ابو موسیٰ العشری دے لوک سان ، شام دے رہن آلے اُبیعی بن کعب (ابن الظہر، کمال ۱۱۱ ، ۸۶ )دے  قرآن نوں من دے سی۔ ایتھے سانوں میٹروپولیٹنکی جلداں دا آغاز وی مِلدا ھے ، ہروڈے سنٹر وچ اُودیاں  بے شمار جلداں سان یا خورے اساں ایں آکھ سکدے ہاں کہ ایناں جلداں نوں مقامی شہرت وی حاصل سی ۔(۷)

مدینہ، مکہ، بسرا، کوفہ اتے دمشق دے اہم علاقیاں وچ بوہت اختلاف پایا جاندا سی ۔ جدوں ایں تالیف ہویا تاں زید ٹیکسٹ نوں بعد وچ لُکا دیتا گیا۔

جدوں عمر فوت ہویا، تاں ایں حفصہ نوں ذاتی حفاظت کیتے دے دیتا گیا۔

اینوں عوامی یا سرکاری اجازت کیتے نہ دیتا گیا جام القرآن وچ ، گل کِرسٹ نیں ہور زید ٹیکسٹ کیتے شک نوں ظاہر کیتا۔

ااُودی لکھت دے ویلے زید جاندا سی کہ اُودے متن نوں مکمل متصور کیتے گئے ۔ جے کر زید اتے ابوبکر ایس گالھ کیتے قائل سان کہ اُوناں دا لکھیا ہویا متن بغیر کِسے سوال دے اخیری اکھر مُستند ھے تاں اُونوں عوامی پذیرائی یقیناً دینی چاہی دی ھے۔  (۸)

عثمان دی خلافت دے دور وچ ، قرآن دی دوجیاں اشاعتاں آڈڈے علاقیاں وچ عام سان۔ زید دا تالیف کیتا ہویا ، عثمان دا نظرثانی کیتا ہویا قرآن غیر معروضیت وچ لُکا دیتا گیا جدوں کہ دوجے مسناں نوں وی مساوی سمجھیا گیا ۔ عثمان دی خلافت دے دوران ، ایناں مستناں دے وچکار تضاد اُبھریا ؛ ‘‘ مُسلمان جرنیل حُدیفہ ابن الیمن دی قیادت وچ اک وفد نیں شمالی وچ آپنی فوجاں نوں شام عراق وچوں کڈیا۔ (۹)انت دے طور تے ، مسلماناں وچ بحث ہو گئی کہ کیس قرآن نوں ورتیا جاوے گا ۔ کوفہ عراق دے مُسلماناں کیتے ابن مسعود  دا متن معیاری رھیا  ۔ حادثاتی طور تے ، حدیفہ خوف نال بوکھلا گیا اتے اُونے خلیفہ عثمان نوں اطلاع دیتی ۔(۱۰) ایس ذکر وچ اک حدیث ھے ۔

حدیفہ (عراق دے شمار دے لوکاں چوں) قرآن دیاں آڈڈیاں تلاوتاں توں گھبرا گیا ، ایس لئی اُونے عثمان نوں آکھیا اے مومناں دے سردار ! ایس قوم نوں کتاب ( قرآن ) دے اختلاف توں بچا جیویں کہ پہلاں یہودیاں اتے مسیحیاں نیں آکھیا۔ بس عثمان نیں حفصہ نوں ایں آکھدے ہوئیاں سندیسہ گھلیا ۔ سانوں قرآن دا نُسخہ گھل تاں جے قرآن دے مواد نوں مکمل جلداں جلداں چیں مکمل کراں اتے اُوس نوں تہانوں گھلاں ۔ اُوناں نیں اینج کیتا اتے جدوں اُوناں نیں بوہت ساریاں جلداں تحریر کیتیاں عثمان نیں ہر مُسلمان صُوبے نوں اک جلد گھلی جینوں اُوناں نیں نقل کیتا اتے اُوناں نیں حکم دیتا سارا دوجا قرآنی ،بھاویں ایں لکھتی شکل وچ ہی ہوئے اُودیاں ساریاں جلداں ساڈ دیتیاں ۔ (۱۱) ایس طراں عثمان نیں قرآن دیاں اوہ ساریاں جلداں جیڈیاں محمد دے لاگے آلے بیلیاں یعنی قاریاں نیں پیش کیتیاں سان ساڈ  دیتیاں گئیاں ۔ اسلامی بادشاہت کیتے اتے اُودے استحکام کیتے عثمان نیں ایں سب کرن وچ جلدی کیتی ۔ ممکن ھے کہ اُودی جلدبازی وچ حقیقی قرآن دا اک وڈا حصہ مُک گیا ہوئے سیاسی اتے جغرافیائی مقبولیت دے پیش نظر، مدینہ دے لوکاں نیں اُودی حمایت کیتی۔ جدوں کہ سچائی ایں ھے کہ کوفہ دے لوکاں نوں قرآنی مطالعہ دے مرکز دے طور تے زیادہ اہمیت حاصل ھے ۔ (۱۲)تھلے دیتی ہوئی حدیث جیدا ذکر کیتا گیا بیان کردی ھے کہ یہودی اتے مسیحی لوکاں دے وچکار وی متن وچ مسئلہ سی ۔ خورے ایں واقعہ اینا خاص نہیں ، ایس دور وچ خاص طور تے عرب وچ ایس طراں دیاں بدعتاں سان ۔

اج، اسلام  دے پیروکار مفکرین دعویٰ کردے نیں  کہ صرف قرآن دے اکھر دی ادائیگی وچ اختلاف ھے اُوس ویلے اعراب ورتے  نہیں گئے سان۔ ایں مکاری مکمل طور تے غلط ھے کیوں جے شروع دے متناں وچ اینج نہیں سی۔

ایس لئی ، لکھیا ہویاں متناں وچ ، تلاوت دے تلفظ دے اختلاف دے حوالے توں کوئی شہادت نہیں ملدی۔ اینج ہی ، ایں سوال بوہت واضع ھے، کیوں عثمان نیں ایں سارے قرآنی نسخے تباہ کروائے ؟ جواب ایں ھے کہ اُودے متناں وچ واضع اختلاف موجود سی۔ انت دے طور تے ، سارے زمانے اتے نسلاں دے وچکار قرآن وچ اختلاف اتے شک رہنا سی۔

ساری اسلامی کمیونٹی نیں انت دے طور تے عثمان کیتے ردِ عمل ظاہر کیتا۔ ‘‘ عبادیتوں نیں عثمان جیڈا کہ رب دی تلوار آکھواندا سی اُودے خلاف ردإعمل وکھایا ۔(۱۳)

گِل کرائسٹ اک مثال پیش کردا ھے :

عبداللہ ابن مسعود  نیں عثمان دے حکم دے خلاف ردِ عمل وکھایا اتے سانوں وی اطلاع دیتی گئی۔ عثمان نیں مسلماناں دے اندر آپنے غم اتے غصے نوں ویکھیا اتے اوہ اُودی مخالفت وچ ودھ رھیا سی۔ اُودیاں شکایتاں  وچوں اک شکایت ایں سی کہ اُوس نیں قرآن دے دوھے نسخیاں نوں تباہ کیتا ھے ۔ ‘‘ اللہ دی کتاب نیں نشان باقی نہ چھڈے ۔ ’’ ( ابن ابی داؤد ، کتاب المساہف صحفہ  ۳۶ ) اُوناں نیں واضح طور تے ایں نہیں آکھیا کہ ایں صحائف ( نسخے ) نیں اُوناں نیں ایس کیتے اکھر قرآنی نسخے ورتے جیڈے عثمان دی حکومت توں پہلا تالیف کیتے گئے سان ، بلکہ ایں اللہ دی کتاب یعنی کتاب اللہ ، اُوناں دا ایں زور اُوس گالھ دی نشاندہی کردا ھے کہ قرآن دے نسخے اُوناں کیتے کینی اہمیت دے حامل نیں ۔ (۱۴)

یقیناً حضرت عثمان دے فرمان دی تنقید وچ برخلاف بولن آلا ابنِ مسعود سی۔ اوہ محمد دے شروع شاگرداں وچ سی جینے براہ راست محمد توں سیکھیا اتے محمد اُوس بندے دی بطور قرآن دے اک مفکر دے عزت کردا سی۔

زید دا ذکر نہیں آیا ، پرابنِ مسعود، ‘‘ابے ابنِ کعب اتے دوجے مفکرین دی نبی نیں بوہت زیادہ تعریف کیتی۔ ابنِ مسعود نیں آپنی جلد دین توں انکار کر دیتا ، جدوں ‘‘ زید دی قرآنی جلد ’’ اعلانِ تشہبہ کیتے کوفہ وچ آئی کہ ایں اک معیاری ورآنی جلد ہوئے گی، مُسلماناں دی اک اکثریت نیں ہلی وی ابنِ مسعود دی اقرآنی جلددی پیروی کیتی’’(۱۵)ایں اک اینج دا متضاد خیال تے مبنی دعویٰ نظر آندا ھے کہ اشارۃً دخل اندازی اتے ایس جلد دے اندر چُھوت نوں لیایا ھے جیڈا ابتدائی اسلامی معاشرے دے وچکار تضاد نوں لیایا ۔

حفصہ، محمد دیاں طیویاں چوں اک سی ، اُودے کول عثمان توں پہلا دے قرآن دی اک جلد سی جیڈا مدینہ دا گورنر سی، اُونے حفصہ توں مطالبہ کیتا کہ اوہ اُوس نسخے نوں اُودے حوالے کرے ۔ جیفری نیں بیان کیتا کہ مارون نیں ایس جلد نوں تھلے دیتے بیان دے نال خارج کر دیتا:

جدوں اوہ انتقال کر گئی تاں مارون اُودے جنازے تے معاون سی اتے اُودے انت تے عبداللہ بن عمر توں جیڈا حفصہ دا بھراں سی اُودے کولوں اُوس کتاب دے مطالبے دا اصرار کیتا ۔ اتے اخیری اُونے اُوس قرآنی نسخہ نوں اُونوں دے دیتا اتے اُونے اُوس نوں خوفدے نال ضائع کر دیتا ، اُونے آکھیا ، کہ جے کر ایں باہر گیا تاں فیر آڈڈے طراں دے پڑھن جان آلے قرآن ہون گئے اتے عثمان دی خواہش تے جبراً ُونوں رد کر دیتا گیا تاں جے دوبارہ اُودا آغاز نہ ہوئے ۔ (۱۶)

فیر جیفری نیں بیان دیتا:

ایں ایس کہانی توں آڈڈی کہانی ھے جیڈی ایجاد ہوئی اتے ایں بوہت واضح ھے کہ ایس کتاب دے تعلق توں ساڑے کول عثمان توں پہلاں دے نسخے وی نیں جیڈے خورے عثمان دے قرآن توں آڈڈے نیں ۔(۱۷)

دوبارہ ایں گالھ بوہت واضح ھے کہ عثمان دا قرآن حفصہ دا قرآن نہیں سی جینوں مُسلمان دعویٰ کردے سان کہ ایں سرکاری قرآن ھے تسارے طراں دے  سیاق و سباق اختلافات بے ہودہ شہادتاں نیں  ۔ کیویں کوئی مسلمان یقین نال آکھ سکدا ھے کہ عثمان دا قرآن ہی اللہ دا نازل ہون آلا کلام ھے ؟ واضح طور تے ، ایس قرآنی نسخہ دے اندر کثرت دے نال دخل اندازی کیتی گئی ۔

ایں سارے آڈڈے طراں دے قرآنی نسخہ جات جیڈے عرب وچ سان ساڈ دیتے گئے یا لُکا دیتے گئے ۔ کُجھ اج وی باقی نیں پر اُوناں نوں اسلامی مفکرین دی بدعتاں توں ساڑ دیتے یا لُکا دیتے ۔ کُجھ اج وی باقی نیں پر اُوناں اسلامی مفکرین دیاں بدعتاں دے ناں توں جانیا جاندا ھے ۔ آرتھر جیفری بیان کردا ھے کہ اُوناں نسخہ جات نوں جبراً روک دیتا گیا ۔

اک من بھاوندی موجودہ مثال جیڈی مرحوم برجیسٹریسر نیں کایرو کدے اخیری  دورےچیں  واقع ہوئی۔ پروفیسر صاحب مِصر دی لائبریری وچ ابتدائی تاریخ اتے کتاباں دی تصویراں لین وچ دلچسپی رکھدے سان جدوں میں اظہر لائبریری وچ اُوناں دی توجہ دلائی جیڈے کہ ایس طراں دیاں شیواں نال بھری ہوئی سی تاں اُوناں نوں اُودی فوٹو لین دی اجازت نہیں ملی ، اُوناں دا انکر کر دیتا گیا ۔ اُوناں نوں آکھیا گیا کہ اوہ مغربی مفکرین نوں ایس قسم دی کتاباں نوں جانن دی اجازت نہیں دیندے ۔ (۱۸)

جبراً روک دین دے  عمل وچ  توسیع ایس رویے نوں پیش کردی ھے ہکہ قرآن دے پاروں کُجھ دسن یا تحقیق کرن وچ اوہ بے اعتقاد نیں ۔ کوئی وی مُسلمان ایں گالھ نہیں جاندا کہ اصلی قرآن وچ اصل مواد کی ھے ۔ عثمان نیں آپنے قرآن وچ وی توسیع کیتے حکم جاری کیتا اتے تاں جے اُودے قابل بھروسہ ہون وچ وی شکوک و شہبات موجود نیں ۔ اُونے اُونوں ادبی پیرائے وچ لیان آلے چار لوکاں نوں لیا کہ اوہ اُودی تجدید کرن، ترمیم کرن ، اتے قریش دی مقامی زبان دے مطابق اُونوں دوبارہ لکھن۔ اک واری فیر ایں گالھ سامنے آندی ھے کہ ایدے وچ تبدیلی دے موقعے زیادہ نیں کیوں جے ایس اصل نسخہ وچ کتے وی اعراب تے پہلاں ہی موجود نہیں نیں ۔ بارے میں کُچھ بتانے یا تحقیق کرنے میں وہ بے اعتقاد ہیں۔ کوئی بھی مسلمان یہ بات نہیں جانتا کہ اصلی قرآن میں اصل مواد کیا ہے۔ (۱۹) ایس حقیقت دے پیشِ نظر عثمان دے دناں وچ کوئی وی قرآنی نسخہ باقی نہ بچیا، ایس لئی کوئی وی مُسلامن ایں گالھ یقین نال نہیں آکھ سکدا کہ اج جیڈا قرآن موجود ھے اوہ ایس تالیف دی من وعن نقل ھے یا محض اک سادہ جئی تجدید ھے۔

بار بار مسلمان ایں گالھ آکھن گے کہ محمد نیں اک مکمل ترتیب شدہ قرآن دیتا ھے ۔ پر کوئی وی ایس شہادت وچ تضاد ویکھ سکدا ھے ۔ کہ قرآن محض اک بے ربط ٹوٹے نیں ایدی تاریخی حالت مکمل طور تے واقعات اتے شخصی کہانیاں وچ اُلجھی ہوئی ھے جیدے وچوں کُجھ بائبل وچوں وی لیا گیا ھے۔

واضح طور تے ، ایں ایس عمارت دی وی مدد کرے گا کہ سیاق و سباق دے تعلق وچ قرآن دے اندر تاریخی ترتیب توں متعلق مسائل موجود نیں جیڈے واقعات اتے کرداراں دا ذکر دریائے مردار دے طوماراں اتے صحیفیاں وچ موجود ھے۔

زید نیں قرآنی ایتاں دے ٹوٹیاں نوں اکٹھا کیتا ، بعد وچ ، عثمان دے زیر سائی ، ادبی پیرائے وچ لیان آلیاں نیں اُوناں ایتاں نوں اک تجدید قرآن دی شکل وچ بدل دیتا۔ خورے عثمان توں بعد وی ایس سیاق و سباق وچ بوہت مداخلت ہوئی ۔ بھاویں ایس گالھ نوں ثابت کرن دے کوئی ہتھ توں لکھے لکھتی ثبوت نہیں ملدے پر مُسلماناں نیں ایس مسئلے دا سامنا کیتا واضح طور تے ، محمد دیاں وحیاں غلط سان، یا اُوناں لوکاں نیں جہناں نیں اُونوں تالیف کیتا اُودے وچ وی غلطیاں سان۔

ایں سارے حقائق اشارہ کردے نیں کہ متن دے اندر مخالفت کیتی گئی ھے ۔ قرآن نوں ساڑن اتے دوجے متناں نوں زبردستی روک دین توں ایں گالھ سامنے آندی ھے ۔ ایدے متن دے مُستند وچ آسانی نال شک کیتا جاندا ھے ۔ ایتھوں تیکر کہ قرآن دے دُرست گالھ تے ایں اک انھے دھرم دا قانونی حقائق دے وچکار مقابل ھے۔

قرآن دیاں شروع توں ہتھ نالکھیا ہوئیاں  تحریراں

جے کر مسلمان مفکرین دعویٰ کرتدے نیں  کہ قرآن دیاں شروع توں ہتھ نال لکھیا ہوئیاں تحریراں نیں جیڈیاں کہ عثمان دے شروع دے سیاق و سباق توں نیں ۔ مغربی مفکرین نیں ایس مفروضے نوں چیلنج کیتا ھے ۔ ایس لکھی ہوئی تحریر دے تعلق توں اک تجزیہ ضرور کیتا جانا چاہی دا ھے ۔ اسلام دے وجود توں آن توں پہلاں صرف اک لکھت ہی سی جینوں جازم تحریر کیتا جاندا سی ۔ ایس عرصہ توں قبل قرآن دا کوئی نسخہ موجود نہیں سی۔  .

اختصار دے نال ایں کوئی وڈا حصہ یا مکمل کتاب موجود نہیں سی۔ اٹھویں صدی دے اخیر وچ ( محمد دی موت دے اک ورے بعد ) (۲۰) سب توں پہلاں تحریر کو  فی رسم الخط وچ ملدا ھے ۔ رسم الخط دا  آغاز ‘‘ عراق وچ کوفہ توں ہویا ۔ ایس تھاں ابنِ مسعود دا قرآنی نسخہ اوس ویلے مشہور ۔ جدوں عثمان نیں اُونوں تباہ کرن دا  حکم دیتا ۔’’ (۲۱)

ہور ایں کہ نوی صدی توں پہلاں ایس گالھ دا ہر کِسے نوں علم ہویا کہ کوفہ دے قرآن دا کِسی وی مکہ یا مدینہ وچ پتہ وی نہیں سی ۔

مکمل طور تے کوئی وی اُوس حصہ توں نہ آیا یتھوں تیکر کہ اُودی گواہی دا کوئی سرا موجود ھے۔

مسلسل ، مسلمان دوخاص ہتھ دی لکھیاں ہویاں تحریراں دا دعویٰ کردے ہاں جیڈے کہ عثمان دے ابتدائی قرآن توں لے گئے نیں ۔ جیویں کہ پہلاں بیان کیتا گیا ھے کہ عثمان دا متن بنیادی طور تے حفصہ دی کتاب سی ، فیر وی مارون نیں اُوس متن نوں تباہ کر دیتا تمام تاریخ تفصیلات اُوناں دے عقیدے دے انھے پن دی سچائی نوں رد کردی ھے مُسلمان ہلی وی اُوس دھرم دے نال جوڑے ہوئے نیں کہ اصلی ہتھ نال لکھیاں ہویاں تحریراں ہلی وی موجود ھے ۔

مزید ہور ، ٹام کاپی اتے سمر قند دیاں کتاباں دے بیانات وی آسے پاسے موجود ھے ۔ ماضی توں ھال تیکر ، بوہت سارے لوکاں نیں ایناں تحریراں نوں لکھیا ایں اصل وچ عثمان ہی دی لکھی ہویاں تحریراں نیں ۔ اوہ دعویٰ کردے نیں کہ اُودے قتل دے ویلے اُوہ قرآن پڑھ رھیا سی اتے اُودے اُوتے اُودا لہو لگ گیا ۔

سمرقند دیاں کتاباں محفوظ نیں ۔۔۔ ایں جنوبی روس وچ ازبکستان تاشقند دی سوویت حکومت دی لائبریری وچ نیں ۔ (۲۲) گِل کرائسٹ ایس کتاب  دے بارے بیان کردے نیں  ۔ ایں واضح طور تے کوفی رسم الخط وچ لکھی ہوئی ھے اتے جینوں اسی ویکھیا ھے ، ایں اک مغربی مفکر دے بارے گالھ کر دا ھے کہ اوہ یقین کرے کہ ایں تحریر خلیفہ عثمان دے زمانے وچ لکھی گئی ۔ مدینہ وچ لکھے جان آلے قرآن کوفی رسم الخط توں پہلاں لکھے جان آلا قرآن ھے جیڈا الھائی اتے مشق رسم الخط وچ بوہت عشرے قبل لکھا گیا اتے ایں ابتدائی مُسلمان دنیا کیتے سب توں پہلاں دے سارے متناں توں زیادہ نسب نما بن گیا اتے کِسی وی موقع تے ، کوفہ دے علاوہ باقی عراقی صوبے وچ نسلاں تیکر عثمان دی موت دے بعد ایں ہی قرآن ورتیا گیا۔ (۲۳)

اک دوجا ہتھ نال لکھیا ہویا قرآن استنبول ترکی وچ ٹاپ کاپی عجائب گھر وچ پیش کیتا گیا ۔ اینج ہی سمرقند ، ٹاپ کاپی کتاب کیتے دعیٰ کیتا گیا کہ ایں عثمان دا اصلی قرآن ھے دوبارہ رسم الخط دا مسئلہ پیدا ہایا ھے جیڈا کہ کوفی طرز وچ ھے تضاد بن گیا ۔ اشاعت وچ ، ایس کتاب وچ ‘‘ سورتاں دے وچکار آرائش کیتے وڈے تمغیاں نال مزین ھے ۔’’ جیڈا کہ اک پرانی تاریخ دے آل اشارہ کردے نیں ۔ (۲۴)

ایدے ہی مساوی ، ایں ہتھ توں لکھی ہوئی تحریراں ، یعنی سمر قند اتے ٹاپ کاپی دے اُوپر لہو دے دھبیا دا آکھیا جاندا ھے جیڈی کہ روائتی تعلیمات دی وجہ توں جیڈی اک کتاب وچ لکھی ھے بالکل یقینی گالھ ھے تاں جے زیادہ تر نمایاں مسئلہ رسم الخط دے طرزِ تحریر وچ ھے۔ عثمان دے متن وچ بعد دا  طرزِ تحریر استعمال نہیں کیتا گیا۔ اوہ غیر اخلاقی دھرم جیدا مظاہرہ کیتا گیا ھے اُوہ کینج مُسلمان معاشرے نوں ثابت کرن دین گے کہ قرآن دُرست ھے ۔ ایں جھوٹ محض لوکاں دے نال تبادلہ خیال ہوندا ھے ۔ تاریخی مفکرین دے نال نہیں ۔ ایس شہادت توں ، قرآن دی بقا دی محمد دی وفات دی تاریخ توں اک سو ورے بعد دی نیں ۔ محمد اتے پہلے قرآن دے وچکار ویلے دااک بوہت وڈا خلا نظر آندا ھے ۔ ایناں حقائق دے ظاہر ہون دے بعد وی ، مسلماناں دا ایس دعویٰ تے قائم رہنا  کہ قرآن دی کامل ترسیل ہوئی ایں اُوناں دے انھے دھرم دا معاملہ ھے اتے ایدی نیو تاریخی دستاویز تے نہیں ھے۔

تنسیخ دا  عقیدہ

محمد دا چن دیوتا ، اللہ ، مکاشفات دے منسوخ ہون دا دعویٰ کردا ھے ۔ قرآن ۲: ۱۰۶ بیان کردا ھے  ۔

ساڑی اوہ وحیاں جیڈیاں اسی منسوخ کیتیاں یا بھلا دیتیاں گئیاں اسی اُودے توں چنگےلیائے ہاں۔ تُساں جانو کہ اللہ سب کُجھ کرن دے لائق ھے ،

ایں سورت مکمل طور تے قرآن دی  ۸۵ : ۲۲ دے متضاد ھے جیڈی کہ بیان کردی ھے کہ ایں آسمان دے تختیاں تے سانبھی ھے ۔

مسلمان دھرم رکھدے نیں کہ اللہ سب کُجھ جانن آلا ھے، انسانں دے تمام تر واقعات نوں جاندا ھے ۔ تاں جے اللہ پیشن گوئی نہیں کر سکدا سی کہ قرآن دے اصلی دعویاں دا مُستقبل کی ہوئے گا ۔ کیوں سب کُجھ جانن آلے دیوتاواں نوں آپنے اصلی پیغامات وچ تبدیلی کرن دی لوڑ پیش آئی ؟ ایس لئی اللہ بائبل دے نبیاں دے اِلہ ہون کیتے ہم آہنگی نہیں رکھ سکدا ۔ یہواہ خُدا مُستقبل نوں جانن دے نال نال نبوتاں پوری کر دا ھے جدوں یہواہ انسان بن کے یسوع دی صورت وچ آیا تاں اُونے آپنے کلام دے بارے آکھیا:‘‘ ایں نہ سمجھو کہ میں توریت یا نبیاں دیاں کتاباں نوں منسوخ کرن آیا ہاں ۔ منسوخ کرن نہیں بلکہ پورا کرن آیا ہاں ۔ کیوں جے میں تہانوں سچ آکھدا ہاں کہ جدوں تیکر آسمان اتے زمین ٹل نہ جان اک نُقطہ یا اک شوشہ توریت توں ہر گز  نہ ٹلے گا جدوں تیکر سب کُجھ پارا نہ ہو جاوے ۔’’(متی ۵ : ۱۷ ۔ ۱۸ ) محمد دے معاملے وچ ایں کہ اُوہ رب دے کلام دے بالکل متضاد ھے۔

ایں گالھ بوہت واضح رھی ھے کہ محمد نیں وحیاں نوں لکھوایا ھے اللہ نیں نہیں البیت ، جیڈا اُودا قریب ترین بیلی سی اتے اوہ جیڈا اُودے رابطے وچ سی۔ اُونوں اُودے پیغامات تے شک سی ۔ قرآن وچ اوہ ایتاں سان جیڈیاں اُودے نبوت دے پیغام نوں آسودہ کردی سی ۔ قرآن بیان کردا ھے  ۔ ۲۵: ۴ ۔ اوہ جیڈے دھرم نہیں لیاندے آکھدے نیں ۔

ایں کُجھ وی نہیں ماسوائے جھوٹ دے جیڈا اُوس نیں ایییجاد کککیتا اتے اوہ آکھدے نیں پرانے بندیاں دیاں کمزوریاں نوں اُونے دن رات لکھوایا ۔

ایں پیرایہ محمد نوں آزمائش وچ پاندا ھے ۔ ایں سوال تاریخ دی سچائی وچوں ہمیش چمکدا نظر آندا ھے ۔ کی محمد اک سچا نبی سی؟ جے کر اینج ھے ، تاں کیوں مسلسل آپنے پیغامات نوں بدلدا رھیا؟ جیویں کہ چوتھے باب وچ ذکر کیتا گیا ھے ۔ محمد جیڈا مسلسل دباؤ دے تھلے سی اتے اوہ تین دیویاں دیاں پوجا کردا رھیا اوہ آپنے مکاشفاتی پیغام نوں بدل دیندا ھے ۔ ایس گالھ توں اوہ آپنی زیادہ خُداواں دی پرستش کرن دی مشق نوں غیر قانونی اتے کِسی وی جواب دہی توں بچن دا دعویٰ کردا ؟ ھن دوبارہ سوال ایں پیدا ہوندا ھے کہ اللہ کیویں اُودے ذہن نوں بدل دیندا سی۔ دوبارہ ، محمد دیاں انگلیاں دے نشانات سارے قرآن وچ گواہ نیں جدوں اسی اسلامی متناں دا غور نال مطالعہ کردے ہاں تاں بوہت ساری منسوخ کیتیاں ہوئیاں ایتاں وی سانوں ملن گئیاں رمضان دے روزے دے پاروں بیان کردے ہوئے ، محمد نیں اک ایت دا حوالہ دیندے ہوئے اُونوں منسوخ کیتا کہ رمضان دے خاص ویلے وچ عورتاں کول نہ جاؤ۔ ایں ایت محمد کیتے مسئلہ بن گئی جدوں اُودے پیروکاراں نیں اُودی نافرمانی کیتی۔ محمد اُوناں نوں سزا تے نہیں دے سکدا سی بس اُونے ایس ایت وچ ایس طراں ترمیم کرکے آکھیا ۔ اتے ایں اک نوی ایت سی۔

‘‘ ایں تہاڑے لئی شرعی ھے کہ تُساں روزے دی رات نوں آپنی طیویاں کول جاؤ ۔ ۔ اللہ جاندا ھے کہ تُساں آپنے آپ نوں دھوکہ دے رھے اوہ۔ بس اُوناں نال مباشرت کرو اتے ویکھو اللہ نیں ایں تہاڑے لئی مخصوص کیتا ھے۔(قرآن ۲ : ۱۸۷)

آسانی دے نال ، محمد آپنے خاص موقعے دیاں لوڑاں کیتے قرآن نوں بدلدا رھیا  ۔کئی واری جدوں اُونوں آپنے معاملات دے نال نپٹنا ہوندا تاں اوہ تنسیخ دے معاملے نوں ورتدا ۔ اک واری جدوں محمد دی طیوی حفصہ چلی گئی ، تاں ایں ذکر کیتا گیا کہ اوہ ماریہ نوں لیائے جیڈی کہ قطبی سی جیڈی کہ افریقہ دی قُطبی مسیحی تھاں توں سی ۔ تاں جے اُودے گھر وچ طیوی ہوئے ۔ ۔ حفصہ سڈ بھل گئی ، محمد نیں اُونوں ایں آکھ کے قائل کرن دا جتن کیتا ۔ ‘‘ میرے راز نوں لُکا لے ، میں ماریہ قُطبی نوں آپنے لئی حرام قرار دیواں گا ۔ ’’ (۲۵)

حفصہ نیں عائشہ نوں دسیا ، جیڈی کہ محمد دی بچی طیوی سی ، اُونے اینی ناراضگی وکھائی کہ محمد نیں حفصہ نوں طلاق دے دیتی ۔ بعد وچ محمد نیں آپنا ذہن بدل دیتا اتے اللہ نیں آسانی نال فرمایا۔

اے محمد ! کیوں تو ں اُوناں نوں  حرام قرار دیتا جینوں اللہ نیں تہاڑے کیتے حلال قرار دیتا ھے ۔ آپنی طیویاں نوں خُوش کر ؟ اتے اللہ معاف کرن آلا اتے رحیم ھے اتے اللہ نیں اُونوں تہاڑے لئی حلال قرار دیتا ھے اتے اللہ تیرا محافظ ھے ، اوہ جانن آلا اتے عقلمند ھے ۔(قرآن ۶۶: ۱ ۔ ۲)

جدوں محمد دا غصہ مُکیا تاں اُونے سابقہ ایتاں نوں منسوخ کیتا۔ اُوس ماریہ دے نال وی جنسی تعلقات جاری رکھے اتے ایتھوں تیکر کہ حفصہ نال وی دوبارہ ویاہ کر لیا۔(۲۶)

ایں محض چند مثال کیتے پیرائےنیں جیناں وچ ایں پیش کیتا گیا کہ کیس طراں محمد نیں تنسیخ دی مشق نوں آپنے فائدے کیتے جاری رکھیا ۔ اُودی انگلیاں دی شہادتاں سارے قرآن وچ نیں ، جیڈے اُوس دھرم کیتے نیں کہ سابقہ گالھ ہٹا کے اُودی تھاں اُودے متضاد وحی آ گئی ۔

ایس طراں دے بوہت سارے پیرائے ملن گے کہ آیا ایں وحیاں اللہ دے آلوں نیں یا محمد دے آلوں ۔ مثال دے طور تے ، کیوں اللہ نبی دے روزمرہ دے فسادی اتے فرسودہ معاملات وچ دلچسپی لیندا ھے ؟

اس طرح کے بہت سارے پیرائے ملیں گے کہ آیا یہ وحیاں اللہ کی طرف سے ہیں یا محمد کی طرف سے ۔ مثال کے طور پر ، کیوں اللہ نبی کے روزمرہ کے فسادی اور فرسودہ معاملات میں دلچسپی لیتا ہے؟ قرآن ۳۳ باب ۵۳ ایت بیان کردا ھے  ۔

نبی دے گھر وچ کھان کیتے داخل نہ ہو بلکہ خاص ویلے دا انتظار کرو ، جدوں تیکر کہ تہانوں اجازت نہ ملے ۔ پر جے کر تہانوں دعوت دیتی گئی ہوئے ، تاں گھر وچ داخل ہو جاؤ ۔ اتے جدوں تہاڑا کھانا مُک جاوے ، تاں چلے جاؤ ۔ گالھ کرن وچ طوالت نہ کرو۔

ایں نبی نوں غصہ دلان دا سبب بنے گا اتے اوہ تہانوں آکھے گا کہ جاؤ

کوئی وی بندہ شک کر سکدا ھے کہ ایں ایتاں اللہ نیں آکھیاں نیں ، ایویں لگدا ھے کہ ایں محمد نیں آپی آکھیا نیں ۔

ایناں سوالاں کیتے ہور گواہی سورہ اک وچ قرآن دے الہیمُنصف ہون کیتے ویکھدے نیں۔

اللہ دی تعریف ہو، دنیاؤں دے آقا دی ، محسن اتے رحیم دی ۔ آخرت  دے دن دے مالک دی ، صرف اُوسے دی عبادت ہو ئے ، اُونوں ہی مدد کیتے آکھو، سانوں سیدھا راہ وکھا۔ (قرآن ۱:۱ )

اک دلچسپ گالھ جیڈی عثمان دی اشاعت نوں مشکوک بناندی ھے کہ ابن مسعود نیں ایس پیرائے نوں آپنے قرآن وچ نہیں پایا۔ جے کر ایں اللہ نیں آکھیا ہوندا ، تاں کیوں ایدا اندازہ اللہ دے سامنے دُعا دا ہوندا ۔ دوبارہ (قرآن ۲۷ : ۹۱۔ ۹۲ ) اللہ ایس طراں نہیں بول سکدا سی : ‘‘ میں تینوں حکم دینا ہاں کہ اُوس زمین دے آقا دی سیوا کرو جینے اونوں پیوتر کیتا ھے اتے جیدے توں ساریاں شیواں تعلق رکھدیاں نیں اتے میں اُوناں نوں حکم دیندا ہاں جیڈا آپی نوں پیش کردے نیں۔ ’’  ۔’’

جے کر اللہ گالھ کر رھیا ھے تاں اللہ آپنی پرستش کر رھیا یا دوجے دیوتا دی پرستش کردا ہایا نظر آندا ھے ۔ اینج ہی ، ، سورۃ ۱۱۲اتے ۱۱۳ اللہ کیتے واضح دُعاواں نیں ۔

عموماً، مسلمان مترجمین نیں ‘‘آکھیا ’’ دا اکھر ایس سِرائے دے سامنے لکھ دیتاپر ایں وی اصل عربی وچ اک تنسیخ نظر آندی ھے انت دے طور تے مُسلمان آپنی مقدس کتاب وچ ترمیم کردے ہوئے نظر آندے نیں تاں جے اُودے اصلی مطلب نوں ڈھک سکیئے ۔ ایناں مثالاں دی نیو تے قرآن کدی وی اللہ دا کلام نہیں ہو سکدا ۔

اِیس جھوٹے مواد  دے کلیے وچ ایس قرآن نوں لکھیا گیا اتے اُودی بقا دے ہور سہارے کیتے محمد دے وحدانیت دے نظریے نوں اُودی شیطانی آتما دی راہنمائی وچ نال ملا دیتا گیا۔ بائبل دے اک نبی دے طور طریقیاں اتے عقیدیاں نوں بدل دیتا ۔ ابتداء وچ اوہ یہودیاں دے یوم کیپر رازے دے طریقے نوں مندا سی پر بعد چیں اُونوں بدل کے مادہ پرستاں دے طریقے نوں اُوتے تھلے کرکے رمضان دے طریقے وچ بدل دیتا اینج ہی اُونے یروشلم دے آل منہ کرکے دُعا کرن دے طریقے نوں مکہ دے آل بدل دیتا۔ بائبل دے اتے پیوتر صحفیاں دے انبیاء کدی وی دوجیاں دے مُتضاد دبان توں مغلوب نہیں ہوئے اُودے کیتے اُونوں خواہ کوئی وی قُربانی کیوں نہ دینی پئی ہوئے یا شہید اں دے طور تے اُونوں جان ہی کیوں نہ دینی پئی ہوئے ۔ جدوں کہ دوجے پاسے محمد نیں روز بروز آپنے دین نوں گھڑ لیا اتے بدلدا گیا اتے جدوں بوہت زیادہ دباؤ ہویا تاں اُونے بار بار آپنے دین یا اشاعت کیتے تنسیخ دا  اُصول قائم کیتا۔

محمددا  قرآن آپنی خاصیت دے اعتبار توں بوہت سارے دیناں دا مجموعہ ھے۔ مکہ وچ بطور اک بال دے اُونے کعبہ دے مادیت پرستی دے مذہباں نوں سکھیا جیدے وچ تقریباً ورے وچ اک دن دے لحاظ کیتے ۳۶۰ توں زیادہ  دیوتا سان جیناں دی نیو علم و نجوم دی ابتدائی گالھاں تے سی بلاشبہ سب توں وڈا دیوتا چن دیوتا سی ۔ ایناں بدعتاں دے نال نال اُودی حیاتی وچوں دوجے مذہباں دی جھلک نظر آندی ھے جدوں اوپ عرب دے آسے پاسے کارواں دے نال جاندا سی۔ (۱) عرب دے وڈے مذہباں (۲) طالمود دے یہودی عقائد (۳) مِدراش اتے ایپوکپرافیکل کام (۴) سیبرئین روایات (۵) زرتشت (۶) ہندوازم (۷) مسیحی قدیمی فرقے۔

ایناں مسیحی قدیمی فرقیاں وچوں اک  ایپو نیزم سی اتے ممکنا طوتے  محمد دی حیاتی دی روحانی ترقی وچ اُونے سب توں وڈا کردار ادا کیتا اُودی طیوی خدیجہ دا چحچا زاد بھراں جیدا ناں ورقا بن نوفل سی۔ ‘‘ جیڈا کہ مکہ دے ایبو نائٹ فرقے دا مسیحی بشپ سی ۔’’(۲۷) ایبونائٹ فرقے نیں یسوع دی الہویت دا انکار کیتا سی ۔ جیویں کہ محمد نیں بعد وچ سکھایا اک جوان مُنڈے توں محمد نیں بوہت سارے وسائل توں غلط عقدیاں دی تعلیمات سیکھی اُودے شروع دے عقیدیاں دے تجرے اُودی خاص آتما نال جڑے ہوئے نیں جیدے وچ اُونے غارِ حرا وچ جبرائیل دا بہروپ وی بھریا اتے اُوناں تاریکی دیاں قوتاں دے نال اُونے آئستہ آئستہ میل کیتا ۔ جد کہ ورقا نیں جیڈا کہ ایبو نائٹ بشپ سی اُودے جوان ذہن نوں ہور خطا کرن آلے عقیدے نال بھر دیتا ۔ حدیث ایس گالھ دی تصدیق کر دی ھے کہ ورقا صحائف کیتے بوہت زیادہ مشہور سی

ورقا بن نوفل آپنے اسلام توں پہلاں دے دور وچ مسیحی ہو گیا اتے عبرانی خطوط لکھدا سی۔ اُونے انجیل لکھی جیویں کہ اللہ اُودے توں چاھندا سی کہ اوہ لکھے ۔ (۲۸)

ورقا  نیں محمد نوں بائبل مقدس دا اک بے ترتیب مطالعہ وی کرایا جیڈا کہ ایس گالھ دی واضح شہادت ھے کہ اصل بائبل اتے تاریخی بیانات دے مقاصد وچ قرآن دے اندر کہانیاں بے جوڑ نیں اتے تاریخ دے نال بیہودگی نوں جوڑا گیا ھے بائبل دے بے شمار تجزیے توڑے مروڑے ہوئے نظر آندے نیں ۔

جے کر محمد دا قرآن حقیقی فرشتے جبرائیل نیں دیتا ہوندا تاں بائبل دیاں کہانیاں اتے کردار اُلٹے سیدھے نہ ہوندے اتے تاریخی ترتیب غلط نہ ہوندی کڑی مُڑی تنسیخ نہ ہوندی ۔

 

پنجواں حصہ

اسلام وچ مُکتی دا تصور

اٹھواں باب

قربانی دےلہو دے ذریعہ کفارہ

اسلامی علماء ‘‘لہو دے ذریعے معافی ’’نوں  مکمل طور تے رد کرتدے نیں  ۔ اسلام دی رسم دے مطابق قُربانی صرف ابراہیم ( ابراہام )دی  یادگاری وچ کیتی جاندی ھے کہ اُونے آپنی رضا نال آپنے پُتر نوں قُربانی کیتے پیش کیتا سی۔ ایں قُربانی دی یادگار ہر ورے منائی جاندی ھے۔

ایدے برعکس ایں باب واضح کردا ھے کہ بااثر لہو دی قُربانی دی اہمیت کی ھے اتے ایں کینج پاپ نوں مٹاندی ھے۔

ابتدائی قربانیاں

مسلمان ، یہودی اتے مسیحی توریت نوں الہامی صحائف مندے اتے گردانتے نیں۔ عہد عتیق دی ایں پہلی پنج کُتب مقدسہ ، قربانی اتے کفارہے تے بوہت زیادہ دھیان گیان کردی نیں۔

دنیا دے پہلے در تخلیق کردہ انسان یعنی آدم اتے حوا دے پاپ دی وجہ توں یہواہ خُدا نیں اک ڈنگر دی قُربانی کیتی تاں جے اُوناں کیتے امن دی کھال توں کرتے بنائے اتے اُوناں نوں پاوائے ۔ ( پیدائش ۳ : ۲۱ ) ۔ قائن اتے ہابل دے بارے اسی پڑھدے ہاں کہ اُوناں نیں زمین دی پیداوار دا ہدیہ جیڈا ڈنگر دی صورت وچ سی یہواہ خُدا نوں گذرانیا ۔

‘‘ ہابل وی آپنی بھیڑ بکریاں دے کُجھ پہلوٹے بالاں دا اتے کُجھ اُوناں دی چربی دا ہدیہ لیایا اتے خُداوند نیں ہابل نوں اتے اُودے ہدیے نوں منظور کیتا۔ ’’ ( پیدائش ۴ : ۴ ) ۔ تاں جے لعنتی زمین داہدیہ ، جُسے دے چنگے کام دی طراں ملعون ہی ھے  ۔ رب نیں اُونوں رد کیتا ۔

قرآن بیان کردا ھے  کہ ‘‘پر تُسی اُوناں نوں ایں سچائی دس دیوں یعنی آدم اتے اُودے دو پُتراں دی کہانی کہ کیویں اُوناں نیں قُربانی دا ہدیہ پیش کیتا اتے اُودے وچوں اک دا قبول ہویا اتے اک دا نہیں ۔’’ ( قرآن ۵ : ۲۷ )

‘‘ نوح ’’ اسلام وچ اک دوجا نبی ’’ ھے ۔ مذبحہ تے رب کیتے قُربانی ساڑدا سی ۔ ‘‘ اتے رب خُوش سی اتے اُونے نوح دی قُربانی نوں قبول کیتا۔’’

( پیدائش ۸ : ۲۰ )

ابراہام دی قربانی

تین وڈے خُدائے واحد تے دھرم رکھن آلے مذاہب ‘‘ ابراہام دی قربانی ’’ دا نمایاں کردار پیش کردے نیں  ۔ یہواہ خُدا وعدہ کردا ھے  کہ ابراہام قوموں دا پیو ہوئے گا  ۔ ( پیدائش ۱۲ : ۲ ) جیویں اج منیا وی جاندا ایں ۔ قرآن ایس حوالے دا دعویٰ وی کردا ھے۔

بوہت چیر گزر جان دے بعد وی ابراہام نیں آپنی بیوی نوں بانجھ ہی پایا ۔ سارہ دے آکھن تے اوہ اُودی لونڈی جیڈی مصری سی ہاجرہ دے کول گیا کہ بال حاصل کرے ۔ جدوں ابراہام ۸۶ ورے دا ہو گیا تاں اُودے اسمٰعیل پیدا ہویا ۔ جدوں ابراہام ۹۹  ورے دا ہویا تاں رب جُسے دی صورت وچ اُودے تے نازل ہویا ‘‘ ابراہام نیں رب نوں آکھیا کہ کاش اسمٰعیل ہی تیرے حضور جیوندا رھوے ۔’’’ ( پیدائش ۱۷ : ۱۸ ) پر یہواہ ‘‘ خُدا  نیں فرمایا کہ بے شک تیری طیوی سارہ دے تیرے پُتر ہوئے گا تو اُودا  ناْں اضحاق رکھی اتے میں اُودے چوں اتے اُودی اُولاد چوں آپنا عہد جیڈا ابدی عہد ھے بنھا گا۔ ’’ ( پیدائش ۱۷ : ۱۹ ) ‘‘پر میں آپنا عہد اضحاق نال بنھا گا جیڈا اگلے ورے ایسے ہی ویلے معین تے سارہ توں پیدا ہوئے گا۔ ’’  ( پیدائش ۱۷ : ۲۱ )

قرآن بائبل دے ایس متن دی تصدیق کردا ھے  ۔ ‘‘ اتے اسی اُونوں اضحاق دی پیدائش دی خبر دیندے ہاں جیڈا راستی دا نبی ہوئے گا۔ ’’ ( قرآن ۳۷ : ۱۱۲ ) بالکل اینج ہی ‘‘اتے اُودی طیوی ہنسی جدوں اسی اُونوں اضحاق دی پیدائش دی خبر دیتی اتے اضحاق توں یعقوب پیدا ہویا ۔ ’’  ( قرآن ۱۱ : ۷۱ ) قرآن دوبارہ تصدیق کردا ھے  کہ اضحاق ہی وعدہ دا فرزند سی ۔ نہ تے قرآن دعویٰ کردا ھے  کہ اسمعٰیل وعدہ دا فرزند ھے اتے نہ بائبل ایس گالھ دی شہادت دیندی ھے  ۔ ابراہام دا وعدہ دا باضابطہ اکلوتا فرزندہی اضحاق ہی ھے ۔

مسلمان عالم نہ قرآن دی تعلیم دی پیروی کردے نیں  نہ توریت دی تعلیمات نوں  ترجیح دیندے نیں  کہ اضحاق ہی وعدہ دا وارث اتے فرزند سی ۔

دونہواں پاسے یعنی ( اسلام اتے مسیحیت ) ایس حقیقت دی تعظیم اتے احترام کردے نیں  مگر اودے برعکس مسلمان آپنے جھوٹ نوں طول دیندے نیں  کہ اسمٰعیل ہی وعدے دا  فرزند ھے ۔ کُجھ ورے گذر جان دے بعد ابراہام فیر اضحاق دے پاروں یہواہ خُدا دی آواز سُن دا ھے ۔ قرآن اتے توریت وچ اضحاق ہی وعدے دا چُنیا ہویا فرزند ھے۔ ایس واری خُدا ابراہام تے وعدے دا اعلان کیتے ظاہر نہیں بلکہ اُودے امتحان کیتے ہم کلام ہویا ۔ اُونے آکھیا ‘‘ فیر اُونے آکھیا کہ توں آپنے پُتر اضحاق نوں جیڈا تیرا اکلوتا ھے اتے جینوں توں پیار کردا ھے نال لے کے موریاہ دے مُلک وچ جا اتے اُوتھے اُونوں پہاڑاں وچوںاک پہاڑ  جیڈا میں تینوں وکھاواں گا سوختنی قُربانی دے طور تے چڑھا۔ ’’ ( پیدائش ۲۲ : ۲ )

ابراہام نیں  خُداوند یہواہ خُدا دی فرماں برداری کیتی اتے آپنے پُتر اضحاق نوں پہاڑ تے لے گیا جیویں ہی اُونے آپنے پُتر نوں ذبح کرن کیتے چُھری چُکی تاں رب دے فرشتے نیں اُونوں پُکاریا !

‘‘فیر اُونے آکھیا توں آپنا ہتھ مُنڈے تے نہ چلا اتے نہ اُودے تے کُجھ کر کیوں جے میں ھن جان گیا کہ توں رب توں ڈر دا ھے ایس لئی کہ توں آپنے پُتر نوں وی جیڈا تیرا اکلوتا ھے میرے توں دریغ نہیں کیتا اتے ابراہام نیں نگاہ کیتی اتے آپنے پیچھے اک مینڈھا ویکھیا جیدے سینگ جھاڑی وچ اٹکے سان فیر ابراہام نیں جا کے اُود مینڈھے نوں پکڑیا اتے آپنے پُتر دے بدلے سوختنی قُربانی دے طور چڑھایا۔ ’’  ( پیدائش۲۲ : ۱۲ ۔ ۱۳ )

قرآن ایس متن دی ہاں وچ ہاں ملاندا ھے ‘‘ میرے رب راستی وچ میرا ضامن ہوندا کیوں جے اسی اُونوں اک راست پُتر دی خبر دیتی اتے جدوں اُودا پُتر اوُدے نال چلن دے قابل ہو گیا ۔ ’’ ابراہام نیں آکھیا اے میرے پیارے پُتر میں سُخنے وچ ویکھیا کہ میں تیری قُربانی کرنی ھے ۔ فیر اوہ اُوس ہولناک ظُلم کیتے اُودے نال چل پیا ۔’’ ( قرآن ۳۷: ۱۰۱۔ ۱۰۲ ، ۱۰۷ )

آربری دا ترجمہ دی  اخیری سورہ اینج بیان کردی ھے کہ ‘‘ اتے اساں اُودا فدیہ اک زبردست قُربانی دے نال دیتا۔ ’’ ( قرآن ۳۷ : ۱۰۷ ) ۔

قرآن ۳۷ : ۱۰۱ ۔ ۱۱۳ ) دا اندرونی متن بیان کردا ھے  کہ اضحاق ہی اکلوتا وعدہ دا وارث ھے اتے رب ثابت کردا ھے کہ اضحاق ہی وعدے دا فرزند ھے ۔ ایں قُربانی یسوع مسیح دی حقیقی قُربانی دی تصویر ھے ۔ جیڈا رب دا پُتر ھے ۔ جیڈا پوری دنیا کیتے دنیا دا پاپ آپنے جُسے تے لے کے آپنا ہی لہو بہائے گا ۔ ابراہام آسمانیی پیو دی تصویر ھے کہ اُونے پہلاں آپنے پُتر دا لہو بہایا اتے اضحاق یسوع مسیح دی تصویر ھے جیڈا قُربانی کیتے پیش کیتا گیا ۔ اضحاق دی معجزانہ پیدائش ، قُربانی اتے تشبیہاتی مردیاں وچوں جی اُٹھنا ، ( عبرانیوں ۱۱ : ۱۹ ) ساریاں یسوع مسیح دیاں مثالاں نیں ۔

مشہور ایت یوحنا ۳ : ۱۶ یہواہ دی محبت دی وضاحت کردی ھے  ۔ ‘‘کیوں جے رب نیں دنیا نال اینج دی محبت رکھی کہ اُونے آپنا اکلوتا پُتر بخش دیتا تاں جے جیڈا کوئی اُودے تے دھرم لیائے ہلاک نہ ہووے بلکہ ہمیش دی حیاتی پاوے۔’’

مسلمان ہر سال عیدالاضحیٰ مناندے نیں  ( قربانی دی عید ) ایس نوں ‘‘ عید الکبیر ’’ (وڈی عید ) دے ناں توں وی جانیا جاندا ھے ۔ اسلامی کیلنڈر دے مطابق ایں اسلام وچ اہم ترین عید ھے ۔ ’’ مکہ دے باسیاں کیتے ایں حتمی رسم منی جاندی ھے ۔ اضحاق یسوع مسیح دی  تصویر ھے ایس توں علاوہ ایں عید ابراہام دی یادگاری دے طور تے یعنی اضحاق دی تھاں اک ڈنگر دی قُربانی دیتی گئی ھے وی منائی جاندی ھے ۔ اک دوجی قُربانی دی عید ؛ تہوار دا ناں ‘‘ عید الفطر ’’ ھے ۔ جیدا مطلب ھے ‘‘ روزہ کھولنا  ’’ من بھاوندی گالھ دونہواں عیداں دا آپس چیں میل جول ھے اتے دونہویں نوے چن دے نال ہی منائی جاندی نیں ۔ ایں گالھ تصدیق کردی ھے کہ اللہ ( دیوتا  ) نوں ‘‘ چن دا دیوتا ’’ جیڈا کہ اک بدعت ھے ۔ نوے چناں دا تعلق چن دیوتا ( اللہ ) دے نال ھے۔

یوم کفارہ

عید الاضحیٰدا دوجا پہلو ایں وی ھے کہ ایں قُربانی یہودی تہوار یومِ کفارہ نال وی مطابقت رکھدی ھے ۔ اینوں یومِ عاشورہ یعنی یومإ کفارہ وی آکھیا جاندا ھے۔ ایس عید دے دوران نمازِ عید وچ سارے عالمِ اسلام شامل ہوندے نیں ۔ فیر امام سارے مُسلماناں کیتے اک بے داغ برہ ذبح کردا ھے اتے اک آپنے کُنبے کیتے وی کردا ھے ۔ پرانے عہدنامہ دے مطابق یومِ کفارہ یہواہ خُدا دے آلوں جاری کردہ اک حکم سی۔ جیڈا موسیٰ نوں دیتا گیا اتے اسرائیل نیں اُودی پیروی کیتی۔

یوم عاشورہ ہر ورے اک ساری قُربانی سارے لوکاں کیتے دیتی جاندی سی ۔ لوک یہواہ خُدا دے سامنے آپنے آپنے پاپاں دا اقرار کردے فیر اک قُربانی یہواہ دے سامنے گذرانی جاندی۔ ۔

بائبل مقدس ایس واقعہ نوں ایس طراں بیان کردی ھے ۔ ‘‘ اتے ہارون پیوتر مقام وچ ایس طراں آئے کہ خطا دی قُربانی کیتے اک بچھڑا اتے سُوختنی قُربانی کیتے اک مینڈھا لیائے ۔ ۔ ۔ ۔ اتے ہارون خطا دی قُربانی دے بچھڑے نوں جیڈا اُودے آل ھے گذران کے آپنے گھر کیتے کفارہ دیوے۔ ۔ ۔

اتے ہارون اُوناں دونہواں بکراں تے چٹھیاں پاوے اک چٹھھی خُداوند کیتے اتے دوجی عزازیل کیتے ہووے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ پر جیڈے بکرے تے عزازیل دے ناں دی چٹھی نکلے اوہ خُداوند دے حضور جیوندا کھڑا کیتا جاوے تاں جے اُودے توں کفارہ دیتا جاوے اتے عزازیل کیتے بیابان وچ چھڑ دیتا جاوے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔  فیر اوہ خطا دی قُربانی دے اُوس بکرے نوں ذبح کرے جیڈی جماعت دے آلوں اتے اُودے لہو نوں پردے دے اندر لیا کے جیڈا کُجھ اُونے بچھڑے دے لہو نال کیتا سی اوہ ہی اُودے نال وی کرے اتے اُونوں سرپوش دے اُوتے اتے اُودے سامنے چھڑکے اتے نبی اسرائیل دی ساری نجاستاں اتے پاپاں اتے خطاواں دے سبب توں پاک ترین مقام کیتے کفارہ دیوے اتے اینج ہی اوہ خیمہ اجتماع کیتے وی کرے جیڈا اُوناں دے نال اُوناں دی نجاستاں دے وچکار ھے۔ ( احبار ۱۶ : ۳ ، ۶ ، ۸ ، ۱۰ ، ۱۵ ۔۱۶ )

اگلا متن عوضی یعنی قربانی دے بکرے دا کردار دے بارے وچ بیان کردا ھے  ۔

‘‘اتے ہارون آپنے دونہویں ہتھ اُوس جیوندے بکرے دے سر تے رکھ کے اُودے اُوتے بنی اسرائیل دی ساریاں بد کاریاں اتے اُوناں دے سارے پاپ اتے خطاواں دا اقرار کرے اتے اُوناں نوں دھو کے اُونوں کِسی بندے دے ہتھ جیڈا اُوس کام کیتے تیار ہووے بیابان وچ گھل دیوے ۔ اتے اوہ بکرا اُوناں دیاں ساریاں بد کاریاں آپنے اُوتے لدے ہوئے کِسے ویرانے وچ لے جاوے گا سو اوہ اُوس بکرے نوں بیابان وچ چھڈ دیوے ۔ ( احبار ۱۶ : ۲۱ ۔ ۲۲ )ساریاں ایتاں قُربانی دے برہ اتے کفارے نال مطابقت رکھدی نیں ۔ اتے ایں قُربانی یسوع مسیح دی اک ہی واری دی قُربانی نوں وی واضح کردی ھے۔ کہ نہ صرف یہودیاں کیتے بلکہ سارے دنیا دے پاپاں دا کفارہ یسوع مسیح ہی ھے۔ جیڈا کوئی وی اُودے تے دھرم رکھے ( یوحنا ۳ : ۱۶ ) عبرانیوں دی کتاب ساریاں ایتاں قُربانی دے برہ اتے کفارے نال مطابقت رکھدی ھے۔ اتے ایں قُربانی یسوع مسیح دی اک ہی واری دی قُربانی نوں وی واضح کردی ھے ۔ کہ نہ صرف یہودیاں کیتے بلکہ ساری دنیا دے پاپاں دا کفارہ یسوع مسیح ہی ھے ۔ جیڈا کوئی وی اُودے تے دھرم رکھے  تمام آیات

( یوحنا ۳ : ۱۶ ) عبرانیوں دی  کتاب ایس سارے خزانےدا  جوہر ھے ۔ یسوع مسیح سردار کاہن اتے بے عیب برہ دونہواں دی اصل ھے ۔ اتے عید فسح دی تکمیل وی یسوع مسیح ہی ھے ۔ رب دی عدالت دے سامنے شخصی گناہواں دی  معافی اُودے توں حاصل ہوندی ھے۔ یسوع مسیح عہد عتیق دی ساریاں قُربانیاں اتے کفارے دی تکمیل ھے جتھے سارے بنی نوع انسان دے گناہواں دی مُعافی موجود ھے ۔ سانوں ایس روحانی اتے عقلی حقیقت توں آشنا ہون دی لوڑ ھے کہ ساری بنی نوع انسان اک ہی یعنی انسان آدم دی وجہ توں گناہگار ٹھہردے نیں  ۔ ‘‘بس جیس طراں اک آدمی دے سبب توں دنیا وچ آیا اتے گناہ دے سببوں موت آئی اتے اینج موت سارے آدمیاں وچ پھیل گئی ایس لئی کہ ساریاں نیں گناہ کیتا ۔ ( رومیوں ۵ : ۱۲ ) ایدے علاوہ ‘‘ ایس لئی کہ ساریاں نیں گناہ کیتا اتے رب دے جلال توں محروم نیں ۔ ’’ ( رومیوں ۳ : ۱۰ )ایں محض یسوع مسیح دے لہو دی قُربانی دی فرمانبرداری توں ھے کہ کوئی ہمیش دی حیاتی پائے جیویں کہ کلامِ مقدس وچ لکھیا ھے

غرض جیویں اک گناہ دے سبب توں اوہ فیصلہ ہویا جیدا انت سارے بندیاں دی سزا دا حکم سی اونج ہی راستبازی دے اک کام دے وسیلے نال سب بندیاں نوں اوہ نعمت ملی جیدے توں راستباز ٹھہر کے حیاتی پایئے ۔ کیوں جے جیس طراں اک ہی شخص دی نافرمانی توں بوہت سارے لوک گناہگار ٹھہرے اُونج ہی اک دی فرمانبرداری توں بوہت سارے لوک راستباز ٹھہرے (رومیوں ۵ : ۱۸ ۔ ۱۹ ) ۔۔۔۔۔۔۔تاں جے جیس طراں گناہ نیں موت دے سببوں بادشاہی کیتی اُونج ہی فضل وی ساڑے خُداوند یسوع مسیح دے وسیلے توں ہمیش دی حیاتی کیتے راستبازی دے ذریعے نال بادشاہی کرے (رومیوں ۵ : ۲۱)

محمد نیں اسرائیل یعنی یہودیاں دے بوہت سارے قوانین اتے دستور اپنائے ۔ اُونے یروشلم نوں مقدس شہر منیا کہ اُودے آل منہ کرکے نماز ادا کیتی جاوے ۔ تاں جے یہودیاں نیں اُودے مکازفات دی تردید کیتی اتے اُودے پیغامات دی نفی کیتی۔ فیر اُونے مکہ دے آل منہ کرکے نماز ادا کرن دا فتویٰ جاری کر دیتا ۔ ایں بنی سرائیل دے قدیم رسم و رواج وچوں اک ھے ۔ مثال دے طور تے اُونے یہودی تہوار ‘‘ یومِ کفارہ ’’ نوں نقل کیتا اتے بالکل اوہ ہی عبرانی یعنی یومِ عاشورہ رکھ دیتا ۔ جیڈا کہ یہودیاں وچ بوہت چنگے طریقے نال جانیا جاندا سی ۔ ۔

محمد نیں  بڑے احترام نال آپنے آپ نوں  موسیٰ دے نال سجوڑ لیا۔ قرآن ایدے بارےوچ  بیان کردا ھے  یہودیاں دے نال   میل کرکے اُونے عاشورہ نوں تہوار دے طور تے منانا شروع کر دیتا۔

حدیث ایدے بارے وچ بیان کردی ھے  ۔ کہ نبی اکرم محمد مدینہ آئے اتے ویکھیا کہ یہودی یومإ عاشورہ نوں روزہ رکھدے نیں ۔ اُونے پوچھیا ایں کیہ ھے ؟ اُوناں نیں اُونوں دسیا ایں بوہت چنگا دن ھے اُوس اللہ نیں بنی اسرائیل نوں اُوناں دے ویریاں توں بچایا سی۔ اتے موسیٰ نیں وی روزہ رکھیا سی۔ نبی اکرم نیں آکھیا اساں موسیٰ نوں تیرے تے ترجیح دیندے ہاں اتے نبی نیں اُوس دن روزہ رکھیا اتے مُسلماناں نوں حکم جاری کیتا اُوس دن روزہ رکھیا جاوے۔ (۱)

اک دوجی حدیث بیان کردی ھے ‘‘ یومِ عاشورہ ( کفارہ ) یہودیاں وچ عید دا دن تصور کیتا جانا ھے ۔ نبی کریم نیں حکم دیتا کہ مُسلمانو! اُوس دن روزہ رکھو۔ ’’ میں عید کا دن تصور کیا جانا ہے ۔ نبی کریم نے حکم دیا کہ مسلمانو ! اس دن روزہ رکھو۔ ’’ (۲)تاں جے ایں روزہ با مقصد ہوئے یا بے مقصد ۔ محمد نیں ایس تہوار نوں منان اتے اُودی تعظیم نوں لازم قرار دیتا۔ ۔ (۳)

محمد نیں لہو دی قُربانی دی رسم نوں تے جاری رکھیا مدینہ چیں گواواں دی موجودگی وچ اُوناں دے نال شامل رھیا۔ جدوں تیکر یہودیاں نیں محمد سی ایس سیوا نوں رد نہیں کیتا۔ فیر اُونے یومِ عاشورہ نوں غیر اقوام دی رسومات ( رمضان ) دے ناں توں اُوس نوں رائج کر دیتا۔ حدیث ایس واقعہ دی تصدیق کردی ھے  ۔ قریش ِ مکہ یومِ عاشورہ نوں وروزہ رکھدے سان  ۔ رائج اسلام توں پہلاں وی ایں رویت قائم سی فیر اللہ دے رُسول نیں مُسلماناں نوں حکم صادر کیتا کہ ایس توں پہلاں کہ تُساں یومں عاشورہ تے روزہ رکھو سارے ماہ رمضان وچ روزے رکھو۔ ۔ اُودے بعد آپ نیں آکھیا کہ یومِ عاشورہ نوں تہاڑے وچوں جیڈا چاہیے روزے رکھے جیڈا نہ چاہیے اوہ نہ رکھے ۔ (۴) رسماں ، تہوار بدلن توں بعد محمد یہودیاں دے نال تلوار دی زبان بولن لگا ۔ اُونے بڑی خُون ریزی کیتی ۔ اُوناں تے بھاری تاوان تے مقرر کیتا اینج دے طرز حیاتی توں ظاہر ہو گیا کہ اُودے دل وچ کِسی قسم دا رحم یا ترس نہیں ھے۔

جیڈا کوئی محمد دی الہی گالھاں دی تردید کردا اُودے بدلے چیں اُونوں ظلم و ستم اتے موت دی صورت وچ بھاری قیمت چُکانی پیندی سی ۔
موسیٰ اتے گائے دی قُربانی :۔ گائے دی قُربانی اسلام وچ اک اتے لہو دی قُربانی دی رسم یومِ تہوار ھے۔ قرآن ایس اہم قُربانی نوں بیان کردا ھے۔ ‘‘ اتے جدوں موسیٰ نیں آپنے لوکاں نوں آکھیا ویکھو اللہ نیں حکم دیتا ھے کہ گائے دی قُربانی کرو اُوناں نیں آکھیا تُساں ساڑے نال کی کرنا چاھندے اوہ اُونے جواب دیتا کہ اللہ منع کردا ھے کہ میں اُوناں بے وقوف لوکاں وچ کیوں ۔ اُوناں نیں آکھیا کہ تُسی آپنے رب توں دُعا کرو کہ اوہ ساڑی عقل نوں روشن کرے اتے سانوں سمجھ آئے کہ کیڈی یا کینج دی گائے ہووے۔ موسیٰ نیں جواب دیتا اوہ فرماندا ھے کہ حقیقت وچ ایں گائے پیلے رنگ دی بغیر جتی ( جینوں کِدی جو کے وچ نہ جوتیا گیا ہووے) نہ اُوس نوں ہل وچ جوتیا گیا نہ اُودی تون تے جوا رکھیا ہویا اتے اُودے اُوتے کِسی قسم دا کوئی داغ یا عیب نہیں ہونا چاہی دا تُساں اینج دی گائے دی قُربانی کرنا پر زیادہ تر اُوناں نین اینج نہیں کیتا ( قرآن ۲ : ۶۷ ۔ ۷۱ )

ایں پیراگراف بیان کردا ھے  کہ ۔۔ ااک  بچھیا بالکل اینج کدی ہل چیں جوتی نہ گئی ہو ئے  اک کِدی ہل نہ چلائے گئے کھیت وچ لے جا کے مقتول دے قتل توں بری ہون کیتے اُودی تون توڑی جاوے ۔۔۔۔۔ ( استثنا ۲۱ : ۱ ۔ ۹ )

مسلمان بار بار ترتیب نال لہو دی قُربانی کردے نیں جے کر لہو یا قُربانی گناہ نوں مُکا ندی نہیں تاإ کیوں کڈی مُڈی ہر ورے اوہ ایس نوں دہراندے یا کردے نیں۔ قرآن بھریا پیا ھے لہو دی قُربانی دا متعد واری ذکر ھے اتے ایں ساریاں رسماں یہودی شریعت توں نقل کیتی گئی نیں۔ شروع دی مُسلامن قُربانیاں دے ذریعے مُعافی تے دھرم رکھدے سان۔ ۔ خاص طور یومِ عاشورہ تے ۔ حدیث ثابت کردی ھے  ‘‘ عید تے مسلماناں نوں اُمید کرنی چاہی دی ایں کہ اللہ آپنی برکات نازل کردا اتے اُوناں نوں گناہواں توں پاک کرن دا عمل ھے۔’’ (۵)دوجیاں حدیثاں توں وی واضح ھے کہہ ‘‘ مُسلمان قُربانیاں کرن توں پہلاں دُعا کرن ورنہ صرف گوشت کھا لینا ہی عید نہیں ہوندی ۔ (۶) ‘‘کئی واری قُربانی قسماں نوں توڑن دے عوض وی دیتی جاندی سی۔’’ ( قرآن ۲ : ۱۹۶ ااتے  ۵: ۸۹ ) (۶) ایدے علاوہ بوہت ساری حدیثاں توں ظاہر ھے کہ قُربانی بھیڑ ہی دیتی جاندی سی۔ بالکل اینج جیوں یہواہ خُدا نیں یہودیاں نوں فرمایا سی ۔ (۷) قرآن ثابت کردا ھے  کہ گناہ کفارہ دین یعنی لہو بہاو نیں اتے دبا دیتا جاندا ھے ۔ بوہت سارے مُسلمان عالم قرآن  دی ایس سورہ دے مادہ نوں نہیں ورتدے بلکہ لوکاں نوں ھینرے وچ رکھدے نیں ۔

‘‘ اُوناں دا گوشت اتے لہو اللہ تیکر رسائی نہیں کردا بلکہ تہاڑی وفاداری رب تیکر اپڑی ھے ۔’’( قرآن ۲۲ : ۳۷ )پر مُسلمان لہو دے ذریعہ کفارہ اتے معافی نوں سمجھن توں قاصر نیں۔ ایں متن واضح کردا ھے خاص طور یہواہ خُدا ( اسرائیل دا غیور رب ) اتے چن دیوتا ( اللہ ) وچ ورق بیان کردا ھے ۔ پیوتر توریت اتے صحائف بیان کردے نیں کہ بچھڑیاں اتے بکریاں دی قُربانی دے علاوہ آپنے دلاں دا ختنہ کرو ۔ تاں جے شریعت منسوخ نہیں ہوئی۔ جیڈی قُربانیاں دی توقع کر دی سی۔ یہواہ خُدا چاھندا سی کہ اسرائیل اُودی تاعبداری کرن پر آپنے دلاں دا ختنہ کرکے روحانی حیاتی گزارن۔ اتے رب دی آتما توں اک نوے مخلوق دی طراں حیاتی گزارن۔ ایدا ایں مطلب ہر گز نہیں کہ رب دا قانون بدل گیا ھے جیویں لکھیا ھے۔ ‘‘  کیوں جے جُسے دی جان لہو وچ ھے اتے میں مذبح تے تہاڑی جاناں دے کفارے کیتے اُونوں تُساں نوں دیتا ھے کہ اُودے توں تہاڑیاں جاناں کیتے کفارہ ہوئے کیوں جے جان رکھن ہی دے سبب توں لہو کفارہ دیندا ھے۔ ’’ ( احبار ۱۷ : ۱۱  )

ایں رب دے آل دیتا گیا ابدی عہد ھے جیڈا سارے زمانیاں کیتے ھے یہواہ خُدا نیں اسرائیل نوں تنبیہ کیتی کہ توریت اُودے وچوں کوئی گھل نہ گھٹائے اتے نہ ہی ودھائے۔

اُودا ہر اک قانون اتے حکم ساری راستبازی دی تکمیل ھے ۔ پر اج تیکر آدم دی پیدائش توں لے کے کوئی شخص وی شریعت نوں پورا نہیں کر سکیا ۔ اک ہی ھے جینے شریعت نوں کامل کیتا اوہ خُداوند یسوع مسیح ھے ۔ پر محمد نیں خُداوند یہواہ خُدا دی شریعت دی نافرمانی کیتی بلکہ اُودی تھاں آپنی روائتاں نوں رائج کیتا ۔ آپنی روحانیت اتے مکاشفیاں نوں رب دے الہام تے زیادہ ترجیح دیتی اتے آپنی ہی راستبازی قائم کر لی ۔محمد نیں بالکل وی پرواہ نہیں کیتی پاپ فضل توں ہٹ سکدا ھے بلکہ اُونے روائتاں نوں رائج کیتا عبرانی ترجمیاں اتے متن وچ اینج دی گھل دا کوئی واضح ثبوت نہیں مِلدا۔

محمد نیں دعویٰ کیتا کہ یہودیاں نیں اصل توریت نوں بدل دیتا ھے اتے اُودی کوئی اصل باقی نہ رھی اتے اں جیڈی بدلی توریت ھن موجود ھے اُودی اصل کیتے وی موجود نہیں ۔ مگر کِسی فقہیی نیں ( احبار ۱۷ : ۱۱ ) دے حوالہ نوں نہیں بدلیا ۔ ایدے بارے کوئی حقیقت موجود نہیں ھے کہ توریت وچ

کِسی قسم دی وی تبدیلی ھے بلکہ ثبوتاں توں واضح ہوندا ھے کہ محمد جھوٹ بولدا سی اتے موذی شیطان دے قبضہ وچ سی۔ ایس لئی خُداوند یہواہ دے الہام دا مقابلہ کردا سی۔

یہودیاں وچ کُجھ فرقے اینج دے نیں جیڈے قُربانیاں دیاں لوڑاں تے سوال چُکدے سان۔ ایں موسیٰ دے دور توں ہی سی۔ اتے اُوناں نوں بدعتاں منیا اتے گردانا جانیا سی ۔ اوہ آپس وچ اینج دے بحث و مناحثہ وچ مبتلا سی پر اوہ ہمیشہ یہودی پیوتر جماعت توں کڈے اتے رد کیتے جاندے سان۔ ایدے باوجود وی یہواہ خُدا آپنے زندہ کلام وچ فرماندے نیں کہ دل دے ختنے دے بغیر قُربانیاں صرف روحانی اتے راستی دا غرور پیدا کردی نیں۔

یہواہ خُدا شمالی اسرائیل اتے جنوبی یہوادی  سلطنت نوں قُربانیا ں دِل توں گزارنے دی تنبیہ کردا ھے۔

بائبل دی ایں ساریاں قُربانیاں اک ہی مسیح دی تصویر نیں کہ کینج مسیح دے فضل دے تھلے اسی آپنے دلاں نوں راستبازی کیتے تیار پانے ہاں ۔ ابراہام پہلاں بندہ سی جیدا دھرم اُودے حق وچ راستبازی گِینا گیا ۔ فرق ایں سی کہ اُونے آپنے جُسے دے ختنے توں پہلاں آپنے دل دا ختنہ کیتا سی ۔ اتے ایں ہی اُودا عہد اُودے رب دے نال سی۔ ایں عہد اُودے کیتے نشان وی ٹھہریا گیا۔ ( پیدایش  ۷ : ۹ ۔ ۱۴ )

یہودیاں دے اینج دے فرقے  ( احبار ۱۷ : ۱۱ ) دے نال تاں کِسی قسم دی دخل اندازی نہیں کردے سان

عبرانی نسخہ جات وچ لہو دی قُربانی ‘‘ کفارہ ’’ دی عظیم روایت وچ مرکزی حثییت دی حامل ھے ۔ جیڈی مسیح دی مصیبت اتے دکھاں نوں واضح بیان کردا ھےیسعیاہ ۵۳ واں باب اِیس گھل دا وڈا اتے واضح ثبوت ھے ۔ توریت ایں وی وضح کردی ھے  کہ خُداوند یہواہ کفارے کیتے لہو منگدا ھے اتے ایدے توں وی مسیح دی موت اتے دکھاں دا واضح ثبوت مِلدا ھے۔ جیدے انت چیں لہو بہا کیتے جانے اتے مذبح تے پیش کیتے جانے دے وسیلہے توں پاپاں توں رہائی پاکے مُکتی یافتہ اتے رب دی نظر وچ راستباز ٹھہردا ھے ۔ یہواہ خُدا نیں ابراہام نوں آکھیا کہ اوہ ہی اُونوں قُربانی کیتے برہ مہیا کرے گا۔ اتے جھاڑی وچ پھنسیا ہویا مینڈھا ایس گھل دا دیدنی ثبوت سی کہ ایں ہی اضحاق دا عوضی ھے۔ پر تصویر نوں اصل وچ بے نقاب کیتا جاوے تاں واضح ہوندا ھے کہ خُداوند نیں آپنے ہی پُتر یسوع مسیح ( ابنِ خُدا اتے ابنِ آدم ) نوں اک انسان دے جُسے وچ یا انسان مینڈھے دے طور تے مجسم کیتا۔

جینے شریعت نوں کامل کرکے ساری رستبازی نوں پورا وی کیتا ۔ اوہ تمام بنی نوع انسان کیتے عوض بن گیا تاں جے ہر انسان رب دی نظر وچ دھرم دار یا راستباز ٹھہر سکے اوہ جیڈا کوئی وی بڈھا، بال ، جوان ، مرد یا عورت صرف اُودے تے دھرم لیا کے آپنے پاپاں توں رہائی پا  سکدا ھے ۔ ھن انسان دے چنگے اعمال اُونوں نہیں بچا سکدے صرف یسوع مسیح ہی پاپاں توں مُعافی دا واحد وسیلہ ھے ۔ کیوں جے اُونے آپنا کام بڑی دلیری نال پُورا کرے مُردیاں وچوں جی اُٹھیا جتھے ہر انسان کیتے اُمید ھے ہر کوئی جیڈا اُودے راستباز ہون دا اقرار کردا ھے اتے اُونوں شخصی مُکتی داتا منے ۔ شریعت مُکتی نہیں دے سکدی ۔ پر ایں گناہ چیں قصوروار ٹھہرانے وچ اُستاد بنی ۔ پاپ دی سیان وچ مددگار ضرور ھے ۔ عبرانی یہودی نسخہ جات ایس گھل نوں  واضح بکردے نیں ۔ تاں جے پیوتر توریت ماضی توں حال دا احاطہ کردی ھے ۔ پر محمد نیں رب نوں جُھوٹا قرار دیتا آکھیا کہ توریت بدل چُکی ھے ۔ محمد اوہ جُھوٹا نبی سی جیڈا لکھاں آتماواں نوں ابدی ہلاکت تیکر اپڑن وچ مددگار ہویا اوہ بوہت وڈا بدعتی نبی سی۔ بائبل مقدس دے مطابق کوئی وی دوزخ توں بچ نہیں سکدا۔ اصل وچ ایں ( جہنم ) تے ابلیس اتے اُودے نال سُٹے گئے فرشتیاں کیتے بنائی گئی سی پر بنی نوع انسان وی آپنی نافرمانیاں اتے پاپ دی وجہ توں رب دے عدل دے سامنے اُودے ہی حق ٹھہرے ۔ عدالت دے دن یسوع مسیح غیر دھرم داراں نوں وکھ کرے گا اتے فرمائے گا کہ ‘‘ فیر اوہ سجے پاسے آلیاں نوں آکھے گا کہ اے ملعونوں ! میرے سامنے توں اُوس ہمیش دے آگ وچ چلے جاؤ جیڈی ابلیس اتے اُودے فرشتیاں کیتے تیار کیتی گئی ھے اتے ایں ہمیش دی سزا پان گئے اتے پر راستباز ہمیش دی حیاتی۔ ( متی ۲۵ : ۴۱ ۔ ۴۶ ) جیڈا یسوع مسیح نوں مُکتی داتا تسلیم نہیں کرے گا ۔ گمراہ اتے گناہ گار ہمیش دی آگ وچ پائے جاندے نیں ۔جتھے کیڑا وی نہیں مردا اُوتھے رونا اتے داند پیسنا ہووے گا ۔ اُوتھے کدی کوئی نہ مرے گا گویا ایں زندہ موت ہوو ئے گی اُوتھے ہمیشہ ظلم اتے تشدد تے تکلیف ہووے گی ۔ کوئی بندہ جے کر شریعت دیاں گھلاں کُجھ ودھائے گا اتے شفاعت کیتے دعویٰ کرے گا رب اُودی نہ سُنے گا اتے اُودا ہر اکھر جُھوٹ تسلیم کیتا جاوے گا ۔ ساریاں جُھوٹیاں دا حصہ آگ دی سڈدی ہوئی جھیل وچ پایا جاوے گا ۔ اُوہ آگ دی جھیل جہنم ھے ۔ محمد نیں اُودھم مچائی کہ اسرائیل دا رب جُھوٹا ھے ۔اُونے  عبرانی نسخہ جات اتے توریت دی سچائی دی بجائے آپنی بدعتی تعلیمات نوں  فروغ دیتا ۔

اللہ ، بعل اتے یہواہ

اللہ اتے یہواہ وچ کی فرق ترتیب نال جاننا، اتے لہو دی قُربانی دی بابت ہور وضاحت دی لوڑ ہووے گی ۔ توریت دا زورآور رب اک ویلے وچ آڈڈے علاقیاں اتے رقبیاں تے اک نال موجود ہوندا ھے ۔ اُودی لامحدود آتما فرشتیاں دی تخلیق توں پہلاں موجود ھے اتے انسان محدود ھے۔ اُودی آتما دا نہ کوئی شروع ھے نہ اخیر ۔ یہواہ خُدا لا محدود، لامتناہی ھے رب اوہ ہستی ھے جیدے شروع دی گھل سوچنا ناممکن گھل ھے۔

اُودے علاوہ کِسی وی ویلے کُجھ وی آپنے ادراک نال کر سکدا ھے ۔ اُودے کول قُدرت ھے کہ اوہ آپنی ہی بنائی ہوئی مخلوق دا حصہ وی بن سکدا ھے ۔ بلکہ اوہ تے قُربانیاں تے ساڑے گئے ۔بخور نوں وی سونگھنے دی قابلیت رکھدا ھے اتے اوہ وی مجازی معنیاں وچ نہیں بلکہ حقیقی معنیاں وچ سونگھدا ھے ۔ ایدے برعکس اللہ دے کول کوئی قوت نہیں ، اُودی کوئی مرضی نہیں کہ اوہ آپنا کوئی اثر مخلوق تے رکھے ایس طراں تے اللہ اک دیوتا ( بُت ) نال مماثلت رکھدا ھے جیویں عبرانی نبی ایلیاہ نیں بعل دے ساڑھے چار سو نبیاں نوں ملامت کیتا کہ اُوناں دے دیوتا زندہ نیں نہیں ۔ بعل نیں آپنے نبیاں نوں کوئی جواب نہیں دیتا ۔ کوئی اک اُونگھ وی سُنائی نہ دیتی پر ایلیاہ دے رب نیں زبردست آگ برسائی ۔ اسلام دے مطابق اللہ تعالیٰ دی جسامت کامیاب انسان صرف اُودے فرشتیاں توں ہی لگا سکدا ھے۔

مسلمان عالم کآکھدے نیں کہ اللہ کُجھ نہیں جاندا بالکل اک پتھر دی طراں جیدی کوئی حِس نہیں ھے اتے اوہ شخصی طور تے انسان تے ظاہر نہیں ہو سکدا اتے نہ کِسی ہور مخلوق تے اوہ ظاہر ہو سکدا ھے ۔ اتے نہ ہی اوہ بغل گیر ہو سکدا ھے کیوں جے اوہ اک ژخص نہیں ھے ۔ جے کر ایں سچ ھے اتے اللہ صرف اک طاقت ہی ھے فیر کیوں  مُسلمان عالم آکھدے نیں کہ اللہ صفات رکھدا ھے اتے آپنے بارے وچ جانکاری رکھدا ھے جے کر اوہ ژخص نہیں ھے تاں ؟ صفات اتے آپنی ذات دے پبارے وچ اتے جانکاری رکھنا تاں ژخصیت دا خاصہ ھے ۔ اک حدیث دے مطابق اللہ جہنم دے علاوہ آپنے آپ نوں کیتے وی ظاہر نہیں کر سکدا ۔ جیویں کہ ‘‘ کالا پتھر ’’ یا حجرہ  اسود ’’’پتھربھیڑیاں آتماواں دی آبادکاری وی ہو سکدے نیں ۔ اُوہ بھیڑی آتماواں دی نمائندگی وی ہو سکدی ھے۔ محمد نیں آپنا مکاشفہ بنی نوع انسان نوں ایں دسیا کہ اللہ صرف دوزخ وچ ظاہر ہوئے گا کِنا عجیب لگدا ھے کہ اُوہ آپنے آپ نوں ظاہر کرن دی تھاں دا انتخاب کیویں کردا ھے۔ اسلامی عقیدہ دے مطابق ابلیس وی بالکل آگ دے رنگ دے نال ظاہر ہووے گا جیڈا عام طور تے لال یا نارنجی ہوندا ھے ۔ محمد دا پسندیدہ رنگ لال سی اتے اوہ عام طور تے لال لیڑے پاندا سی اتے آپنی داڑھی نوں سُرخی مائل اتے نارنجی بناندا سی مشرقِ وسطیٰ وچ ادھیڑ عمر دے لوک زیادہ تر آپنی داڑھیاں نوں نارنجی بنانا قابلِ فخر سمجھدے نیں کہ ایں سُنت ھے۔

سوال پیدا ہوندا ھے کہ لال رنگ ہی کیوں پسند کردا سی ۔ کی ایتھے محمد وچ اتے شیطان دے لال رنگ وچ کوئی متوازیت ھے ۔ اینج لگدا ھے جیویں اسلامی شیطان اتے محمد دی آپس وچ کوئی شراکت ھے۔ اللہ دے برعکس یہواہ توریت وچ آپی توں موجود اتے ہمیش توں انسان تے ظاہر کردا آیا ھے ۔ اتے اُونے ہمیش آپنی تخلیق دے ماضی تے نظر کیتی ھے۔ یہواہ خُدا نیں آپنے آپ نوں نہ صرف بنی نوع آدم تے ظاہر کیتا بلکہ فرشتیاں تے وی آپنی قُدرت اتے سلطنت دے نال رکھدا ھے۔ ‘‘ میں ہوں ’’ ‘‘ میں ہوں ’’ (زبور ۶۸ : ۴ ) ایتھے خُدا اعلیٰ و برتر آپنے آپ نوں وکھا رھیا ھے جیویں کہ اوہ ھے ۔ عبرانی متن واضح طور تے بیان کردا ھے کہ کِس طراں یہواہ خُدا ابراہام تے ظاہر ہویا ۔ ( پیدائش ) ابراہم نیں تین بندیاں وچوں اک نوں خُوراک پیش کیتی اوہ رب سی جینے ابراہام نوں جواب دیتا اتے خُوراک لئی اتے کھائی ۔ توریت دی تعلیم دے مطابق ، سمسون دے پیو دے بارے بیان ھے کہ خُداوند دے فرشتے نیں خُوراک پیش کیتی ۔ اوہ فرشتہ یہواہ دا ظہور سی۔ ( قضاۃ ۱۳ : ۲ ۔ ۲۳ )

ایس طراں توریت وچ درج ھے ‘‘ یا ’’ ابراہام تے اُوناں تین وچوں اک دی صورت وچ ظاہر ہویا ۔ عبرانی دے مطابق ایں رب سی جیڈا ظاہری طور تے ابراہام تے ظاہر ہویا خُداوند دے فرشتے دی صورت وچ اُونے کھانا لیا اتے آپنے دوجے دو بیلیاں سنگتیاں دے نال کھایا اتے ایس واری ابراہام دا ناں تبدیل کیتا گیا اتے اضحاق دی پیدائش دا وعدہ وی کیتا گیا۔ تاں جے اللہ کِدی زمین تے ظاہر نہیں ہویا اتے نہ ہی اوہ ‘‘ یاہ ’’ بنن دے قابل ھے۔ اسلام دی روایت دے مطابق جے کر اللہ زمین تے ظاہر ہو جاووے تاں پہاڑ ٹوٹ جکے وکھ وکھ اتے پگھل جاوے گا ایس گالھ دا تعلق ابراہام تے یہواہ خُدا دا ظاہر ہون دی گالھ توں دُور دُور تیکر نہیں ھے ۔ بائبل مقدس وچ کئی ہور مقامات تے خُدائے قادر یہواہ خُدا ظاہر ہویا ۔ اتے اُونے آپنے آپ نوں انسان تے ظاہر کرنا جاری رکھیا اتے جینے ہر شے نوں خلق کیتا ۔ اتے ‘‘ میں کیوں ’’ سو ‘‘ میں ہوں  ’’ یونانی وچ  ( یوحنا ۸ : ۵۸ ) ‘‘ میں کیوں ’’ رب دا ذاتی ناں ‘‘ یاہ ’’ ورتیا ہویا ھے جیڈا موسیٰ تے وی ظاہر کیتا گیا سی جیڈی سڈدی ہوئی جھاڑی وچ کھڑا سی۔ خُداوند دا فرشتہ حقیقی طور تے موسیٰ تے ظاہر ہویا اتے آکھیا ‘‘ ایں پیغام رساں ’’ ‘‘ میں کیوں  ’’ سی جیڈا سرائیل دا رب ھے۔ اتے مزے دی گالھ ایں ھے کہ یعقوب جیڈا بعد وچ سرائیل آکھوایا نوں وی یہواہ خُدا دا آمنا سامنا ہویا ۔ اُودے تے وی یہواہ خُدا دے ناں تے خُداوند دا فرشتہ ظاہر ہویا سی ۔ یعقوب نوں اسرائیل ناں ہی ایس لئی دیتا گیا کہ ‘‘ رب دے نال کُشتی کرن آلا ’’ قادرِ مطلق خُدا بوہت بزرگ و برتر ‘‘ ایل ’’ دے ناں توں وی جانیا گیا۔ ہور تحقیق کرو تاں ‘‘ یہواہ  ’’ یسوع وچ ظاہر ہویا ۔ ‘‘ ایدے توں پہلاں کہ ابراہام پیدا ہویا ‘‘ میں کیوں ’’۔ یہودی دینی لیڈراں دے مطابق اُودا ‘‘ میں کیوں ’’ دا دعویٰ کردا گویا آپنے آپ نوں یہواہ آکھن دا دعویٰ کر رھیا ھے ۔ اُوہ ایینوں بلکہ کُفر آکھ رھیا سی۔ حالانکہ یسوع نیں آپی دعویٰ کیتا کہ میں تیجے دن مردیاں وچوں جی اُٹھا گا ۔ جیدا صاف صاف مطلب ظاہر ہوندا ھے کہ اوہ یہواہ خُدا ہی ھے جیڈا مردیاں وچوں جی اُٹھن تے قادر ھے ۔ تاریخی ایتاں دی ٹحریراں تصدیق کردیاں نیں کہ یسوع مسیح نوں ‘‘ یہواہ خُدا ’’ ہون دے دعوےٰ دے عوض ہی سُولی دیتا گیا سی۔

لہو بہا کے معافی یا لہو دی قربانی دے عوض کفارہ ، بائبل دا عقیدہ بوہت صاف صاف ھے ۔

‘‘  کیوں جے جُسے دی جان لہو وچ ھے اتے میں مذبح تے تہاڑی جاناں دے کفارے کیتے اُونوں تُساں نوں دیتا ھے کہ اُودے توں تہاڑیاں جاناں کیتے کفارہ ہوئے کیوں جے جان رکھن ہی دے سبب توں لہو کفارہ دیندا ھے۔ ’’ ( احبار ۱۷ : ۱۱ )

پرانے عہد نامے دی قُربانیاں یسوع مسیح دی حتمی قُربانی دی اشارہ اتے پیش خیمہ ثابت ہوئیاں کہ ایتھے اک ازلی کفارہ پر ہلی نہیں ھے سکھا رہی سان ۔ پوری بائبل نبوتاں نال بھری پئی اتے ایں ساری راستبازی مسیح خُداوند وچ پوری ہوندی نظر آندی ھے ۔ مثال دے طور تے داؤد اتے یسعیاہ دونہویں یسوع مسیح دے دُکھاں دی تصدیق اتے ذکر کردے نیں ۔ ( زبور ۲۲ ااتے یسعیاہ ۵۳ باب )

یسعیاہ اُودے حق وچ آکھدا ھے کہ ‘‘ اُودے منہ وچ زبان نہیں ’’ اصل وچ ایں مسیح دے بارے وچ آکھیا گیا ۔ پرانے عہد نامے دے سارے مقدسین یسوع مسیح دے بغیر مُکتی نہیں پاندے یسوع مسیح ہی رب دا بے عیب برہ ھے جینے آپنی جان دا کفارہ دنیا دے پاپاں کیتے دے دیتا۔ ( عبرانیوں ۹ : ۲۶ )

حالانکہ اُوہ سارے آڈڈی اقوام وچوں سان پر اُوہ سارے مسیح دی موت اتے جی اُٹھن دے سبب مسیح وچ اک جُسہ ہو گئے۔ سفل دے تحت مُکتی دا منصوبہ پرانے اتے نوے عہد نامہ وچ اک ہی ھے۔ ۔

رب دا مکاشفہ اضافے دے نال رب نیں مُکتی دا مکاشفہ گھٹایا نہیں بلکہ اُونوں نوے عہد نامے وچ پورے طور تے ظاہر کر دیتا ۔ جیڈے مسیح یسوع وچ نیں اُوناں اُوتے روح القدس دی مہر لگ چُکی ھے اُوہ جیڈے اُودے بہائے ہوئے لہو تے دھرم رکھ کے اُودی موت اتے مردیاں وچوں جی اُٹھنا مندے نیں ‘‘ کلمہ ’’ یا ‘‘ کلام مجسم ہویا ’’ اُودے جیوندے لہو دا جیوندا ثبوت ھے ۔ یسوع مسیح دنیا وچ اُوہ اکلوتا انسان ھے جیدا لہو مکمل طور تے موروثی گناہ توں پاک ھے جیویں یہواہ خُدا پیوتر ھے اُونج ہی اوہ وی پیوتر ھے ۔ ‘‘ میں ہوں ’’ رخنے چیں کھڑے ہون دے قابل ھے ۔ اتے گناہ گار دا فدیہ دین کیتے اُوس اک دا ہی لہو کافی ھے ۔ ایدے برعکس جیویں تیجے باب وچ وضاحت کیتی گئی محمد نیں اقرار کیتا کہ اوہ گناہگار ھے۔ ایسے لئی اوہ یہواہ خُدا اتے انسان وچ درمیانی نہیں بن سکدا ۔ بلکہ کوئی وی آدم توں لیکے اج تیکر کوئی مرد یا عورت پیدا نہیں ہویا جیڈا گناہ توں مبرا ہویا ۔ بغیر لہو بہائے معافی نہیں ۔ لہو دی قُربانی دے بغیر کوئی انسان پاپ توں بری نہیں ہوندا اتے نہ ہی چنگے کام اتے اعمال اُودی مُکتی دا باعث بن سکدے نیں  ۔ بالکل جیویں مسلماناں دا  عقیدہ ھے رب توں علاوہ کِسی وی درمیانی دی لوڑ ہی نہیں اُوہ ایس گالھ وچ بالکل دُرست نیں ۔ حقیقت وچ یسوع مسیح یہواہ ہی ھے ۔ جینے ساری بنی نوع انسان نوں آپنا ہی لہو بہا کے مُل لیا ۔ مسحٰ دے برہ دی اصل ھے جینے اسرائیل دے پہلوٹھیاں نوں نچایا سی۔ یسوع اُوناں ساریاں نوں بچاندا ھے جیڈے اُودے لہو نال دھل کے پیوتر بن کے روح دے وسیلے نال جیندے نیں ۔ اتے یسوع مسیح ہی سارے مقدسین نوں بادشاہی دا حقدار بنان تے قادر ھے روح القدس دے مہر مہر لگانے توں حتمی اتے مکمل مُکتی دا عمل وقوع وچ آندا ھے ۔ ایس رو توں یونانی ظاہر کردی ھے کہ ‘‘ ماضی دا عمل مکمل ہو چُکیا ھے اتے ایں حتمی گالھ ھے ۔’’ ایدے توں واضح ہوندا ھے کہ نوے سرے توں پیدا ہونا اک ہی واری ھے اتے اوہ ہمیش کیتے یعنی ابدی ھے۔

حقیقی طور تے ننوے سرے توں پیدا ہون آلا دھرم دار مُکتی پا چُکیا سی، پا چُکیا ھے اتے پاوے گا۔ اتے ایں حتمی مُکتی ھے یونانی دے ترکیبِ کلام دے مطابق ( افسیوں ۲ : ۸ ۔ ۹ )فرماندی ھے  ‘‘ خُدانخواستہ کِسے بندے دے ککماں دے سببوں نہیں کہ آدمی شیخی مارے ۔’’

ایدو مطلب آدمی دے ماضی دے کام اُودی مُکتی دا باعث نہیں یا اُودے حال اتے مُستقبل توں اُودا کوئی تعلق نہیں بلکہ کلوری تے اُودا کام مکمل ہوندا ھے ۔ تاں جے ہر بنی نوع انسان دی رسائی مُکتی تیکر ہو سکے ۔ تاں جے انسان دے دل توں دھرم رھکن اتے روح توں اُونوں قبول کرن توں قابل رسائی ھے ۔ توبہ کرن توں یسوع مسیح دے ناں توں یہواہ خُدا مُکتی دیندا اتے ابدی حیاتی بخشدا ھے ۔ اک ان ویکھی روحانی شخصیت آپنے آپ نوں ظاہر کرنی اتے اُوس شخص وچ سکونت کردی اتے روح القدس دی شکل وچ دھرم دار دی حیاتی ھیں اُودا ظہور ہوندا ھے ۔ یہودی ‘‘ کام ’’ بشمول ‘‘مِکوہ ’’ جیڈا ‘‘ مسیحی بپتسمہ دی مشابہت ھے اتے یہودی شریعت دی نیو تے ھے ، اتے بدنی کام نوں ظاہر کردا ھے یہودی آکھدے نیں کہ آدمی دے پاپاں نوں معاف کر سکدا ھے ۔ ‘‘پاپاں دا مٹنا ’’ اتے ‘‘ کفارہ ’’ خُدا دے مفت فضل  توں  ہی حاصل ہوندے نیں ۔ جیویں اعمال ۲ باب وچ بیان ھے کہ یسوع مسیح دے وسیلے توں پاپاں دی معافی ھے ۔

یونانی زبان وچ ‘‘ ہینا ’’دا  مطلب ‘‘ ترتیب توں حاصل کرنا ’’ ھے ۔ جدوں کہ ‘‘ ایس ’’دا  مطلب ‘‘کیوں جے ’’ یا ‘‘ کے بارے ’’اتے  ‘‘کیتے ’’ تاں جے اعمال ۲ : ۳۸ وچ اکھر ‘‘ ایس ’’دا  مطلب متن وچ ‘‘ گناہ دی  معافی کیتے ھے ۔ نہ کہ ‘‘ ہینا ’’ یعنی ‘‘ ترتیب نال حاصل کرنا ’’ ایس طراں سارے دھرم دار جیڈے روح القدس نوں حاصل کردے نیں اُوہ اک ترتیب نال بپتسمہ لیندے رب دے حکماں دی تابعداری کردے اتے یسوع دے ناں توں حیاتی گزاردے نیں ۔

یہودی ‘‘ مِکوہ ’’ ‘‘ پانی دا جمع ہونا ’’ دی اصل وی ایں ہی ھے کہ آپنے گھٹنیاں نوں مُوڑنا اتے خُود نوں ڈبو کے سر پانی توں تھلے لہانا جدوں بپتسمہ دیتا جاوے ۔ اتے ایتھے کاہن یا شاگرد اُوس بندے نوں ہتھ نہیں لاندے سی۔ مسیحی بپتسمہ ہو جان دے بعد کِسی ہور ہور تقدیس دی لوڑ نہیں رھندی کہ کِسی شریعت  دی رسم نوں  و دہرایس جاوئے جیویں کہانت وچ سی ۔ ایں نواں عہد ھے جیڈا مُلک صدق توں شروع ہوندا ھے ۔ دھرم دار بھاویں کاہن ہی ھیں ۔

اُوناں دے کول بپتسمہ دین دا حق ھے جیڈے اُونوں قبول کردے نیں ۔ اتے اج وی ایں فرمانِ اعظم اُونا ہی اہم ھے جینا مسیح نیں اُوس ویلے آکھیا سی۔

احباردی ساریاں  دینی رسماں جیڈیاں شریعت دے تحت گزاری جاندی سان سارے نوے عہد نامے وچ مکمل پاندی نیں ۔ اج تیکر جے کر کوئی یہودی دھرم وچ شامل ہوندا ھے تاں اوہ بپتسمہ  ( مِکوہ ) دے عمل توں گزردا ھے  ۔ پرانے عہد نامے اتے نوے عہد نامے دی تاریخ وچ بپتسمہ دی کوئی ہور قسم یا رسم نظر نہیں آندی ۔ بپتسمی دی نیو اکھر ‘‘ ‘ مِکوہ ’’ ھے ۔ ابتدائی مسیحی اصل وچ  یہودی پس منظر توں سان ۔ تاں جے اوہ اج تیکر اُوس گالھ توں بخوبی واقف نیں کہ شریعت تقدیس نہیں کردا بلکہ بپتسمہ اصل وچ مُکتی دا ذریعہ ھے۔

ملک صدق وچ کہانتدی نوی ترتیب متعارف کروائی گئی جیڈی سارے دھرم داراں کیتے ھے نہ صرف لاویاں کیتے کہ اوہ ہی بپتسمہ دین یا پان ۔ نوے عہد نامے دی بپتسمے دی تعلیم یعنی ڈُبکی لگان دی تعلیم توں نوے عہد دے فضل وچ ھے جیڈا  ملک صدق ارشادِ اعظم وچ فرماناد ھے ۔ چنگے اعمال گنہگاراں نوں مُکتی نہیں دے سکدے تاں جے مُسلماناں اتے بوہت سارے مسیحیاں دے لاگے فضل دا مطلب بے دینی یا شریعت دی حکم عدولی کرنا روا ھے ۔ یسوع مسیح نیں فرمایا کہ دھرم دار دنیا وچ گناہگاراں دے وچکار آپنے پھلاں توں سیانے جان گئے ۔ اتے اُونے کو نجات نہیں دے سکتے تاہم مسلمانوں اور بہت سے مسیحیوں کے نزدیک فضل کا مطلب بے دینی یا شریعت کی حکم عدولی کرنا روا ہے۔ یسوع مسیح نیں فرمایا کہ دھرم دار دنیا وچ گناہگاراں دے وچکار آپنے پھلاں توں سیانے جان گئے ۔ اتے اُونے ایں وی آکھیا کہ دھرم دار حقیقی محبت توں سیانے گے ۔ اوہ جیڈے حقیقی محبت کرن اتے محبت اتے معافی دے نال اوہ آپس وچ اتے خُداوند وچ بھراں اتے بہناں ہون گے ۔ دوزخ بنی نوع انسان کیتے نہیں تخلیق کیتی گئی۔

پر ابلیس اتے اُودے فرشتیاں کیتے ھن ایں کِسی دا چناؤ ھے کہ ابلیس دی پیروی کرے تاں اُودا حصہ وی اِیسے چیں ھے ۔ ایں عدالت محبت دی مرہون منت نہیں بلکہ انصاف دا تقاضا ھے۔ یہواہ خُدا نیں آپنے پُتر یسوع مسیح نوں سارے دنیا کیتے دے دیتا۔ اتے یہواہ خُدا نیں آپنے آپ نوں اُوناں تے ‘‘ جیڈی راستبازی نوں جھٹلاندے اتے اُودے مہیا کردہ کفارے نوں جھٹلاندے سان ’’ غضبراے خُدا دی صورت وچ ظاہر ہویا ۔ غضب ِ عدالت دے انت وچ ظاہر ہویا مگر فرمانبردار محبت دے نتیجے وچ ظاہر ہوئی۔

بھاویں تاریخی اعتبار توں مسلمان بوہت سی لہو دی قُربانیاں اتے اینج دیاں رسماں کردے سان پر اُوناں نیں کِدی وی اُودی آئندہ اصل یا تصدیق یا نبوتی نقطہ نظر نوں محسوس نہیں کیتا سی ۔ جے کر قُربانی کوئی اثر نہیں رکھدی تاں کیوں ساڑے بھراں ( مُسلمان ) ایں قُربانیاں گزرانتے سان؟ اُوناں دے قُربانی کرن دے کی مقاصد نیں؟ کیوں بابل ، نوح ، ابراہام اتے ہیکل دے کاہناں نیں قُربانیاں گذرانیاں سان ؟ کیوں یہواہ خُدا نیں لہو ہی دی قُربانی کرن کیتے حکم دیتا؟ بحر مُردار ر دے طوماراںوچ کیوں  قُربانیاں دا ذکر ھے؟ ایں بوہت اہمیت دے حامل سوالاں دے جواب دینا وی اُونا ہی ضروری ھے ۔ محمد اک جھوٹا انسان اتے ابلیس دے گروہ دا دھوکے باز رُکن ھے ۔ جیڈا لوکاں دی جاناں اتے روحواں نوں برباد کرکے آپنے دھوکے وچ پھنسا کے ہمیش دی آگ دے وارث بناندا ھے۔ ہور ایں کہ اُونے یہیودی رسماں توں چڑا کے قدیم اسلامی رسماں رائج کیتیاں اتے عرباں وچ اینج ہویا حدیث واضح کردی ھے کہ نبی اکرم ۱۳۰۰ توں ۱۵۰۰ سنگتیاں دے ہمراہ حدیبیہ دے مقام تے گئے پر جدوں اُوہ تھل حلیفہ اپڑے تاں اُونے آپنے ڈنگر دے گلے وچ مالا پہنائی جینوں اُوہ قُربانی کرنا چاھندا سی اتے احرام دی سرزمین نوں اختیار کیتا ۔(۸) قربانی دے ڈنگراں نوں مالاں اتے ہاراں نال سجانا قدیم عرباں دی روایت ھے ۔ اک گا؛ھ بڑی عجیب اتے حیران کن ھے کہ کیوں اسلام وچ بوہت زیادہ قربانی دیاں رسماں رائج نیں ؟ ایدے توں ایں واضح ہوندا کہ محمد اتے اُودے سنگی قُربانیاں دی اصل توں نا واقف سان۔ یا اوہ اُودا مطلب ہی نہیں سمجھدے سان۔ یہودی لوکی وی اینج دی ہی مُشکل توں دوچار سان۔ پر یہودی انبیاء خاص رسم نال چپکے رہے اتے شریعت نوں پورا کرن دے جتن وچ لگے رھے۔

پر اُوناں نوں ہدایت سی کہ اوہ لہو دی ہی قُربانی گذران ۔ کیوں یہودیاں نیں قُربانیاں نوں منسوخ کر دیتا؟ کُجھ لوکاں دا خیال سی کہ رب آڈڈی ثقافتاں وچ آڈڈی تبدیلیاں کرنا چاندا ھے ۔ ثقافتاں وچ ترقی ہوئی، خیالات نیں نشونو نما پائی ، ترقی یافتہ معاشرے وجود وچ آئے پر اج وی اُوناں وچ ایس گالھ تے بحث ہوندی ھے ۔ قُربانیاں ایس طراں گذاری نہیں جاندیاں ۔

خُدا بنی نوع انسان نوں قربانی دی تبدیلی دے بارےاُوناں نوں دس چُکیا سی۔

ایں بحث اُوناں لوکاں وچ اج وی جاری ھے جیڈا یسوع مسیح دی حتمی قُربانی نوں تسلیم نہیں کردے یسوع جیڈا مسیح ھے نیں نبوت کیتی سی کہ کِس طراں ہیکل جیدے وچ قُربانیاں گذاری جاندی سی تباہ کیتی جاوے گی اتے اُودا حاصلِ کلام ایں سی کہ یسوع مسیح بذاتِ خُود بنی نوع انسان کیتے حتمی قُربانی ہووے گا ۔ بائبل ایس نبوت دا بیان کردی ھے ۔ ‘‘ اتے یسوع ہیکل توں نکل کے جا رھیا سی کہ اُودے شاگرد اُودے کول آئے تاں جے اُونوں ہیکل دیاں عمارتاں وکھان اُونے جواب وچ اُوناں نوں آکھیا کی تُساں ایناں سب شیواں نوں نہیں ویکھدے ؟ میں تہانوں سچ آکھدا ہاں کہ ایتھے کِسی پتھر تے پتھر نہ رھوے گا جیڈا سُٹیا نہ جاوے گا ۔ ( متی ۲۴ : ۱ ۔ ۲ )

یسوع مسیح نے پہلاں دس دیتا کہ ہیکل رومیاں دے ہتھوں برباد کیتی جاوے گی ایس نبوت دی تکمیل ۷۰ م وچ ہوئی ۔ اُوس ویلے توں یہودیاں نیں قُربانیاں دا سلسلہ موقوف کر دیتا۔

صرف یہودیاں دی گِنی چُنی آبادی ہی قُربانیاں دے عقیدے تے پکا دھرم رکھدی سی۔ پر بائبل مقدس دے نبوتی پس منظر دے تحت یسوع مسیح ہی حتمی قُربانی سی۔ غیر اقوام ایناں ابتدائی یہودیاں اتے غیر قوماں دے دھرم داراں نوں جیڈا مسیح دی قُربانی تے دھرم رکھدے سان ‘‘ مسیحی ’’ آکھ کے بلاندے سان ایں آکھنا بے جا نہ ہووے گا  کہ یہودیاں دی اکثریت نیں ایس حتمی قُربانی نوں رد کیتا گویا اُوناں نیں آپنے ہی مُکتی داتا دی قدر نہ جانی ۔ یسوع مسیح جیڈا آپی یہواہ خُدا جُسہ لے کے انسان دی صورت اختیار کرے گا اسرائیل دا اکلوتا بچان آلا ہووے گا ۔

( یرمیاہ ۳ : ۲۳ )پر  یہودی اک بادشاہ اتے جنگ جو دا انتظار کر رہے سان۔ جیویں زکریاہ ۱۴ باب وچ بیان کیتا گیا ھے اُوہ اسرائیل نوں اکٹھا ( جمع ) کرے گا بوہت سارے راسق العتقاد اج وی دو مسیحاؤاں دا انتظار کر رھے نیں  ۔ اک جنگ جو اتے دوجا بادشاہ یہودیاں نوں ایس گالھ دا علم ہی نہیں کہ یسوع مسیح ہی اصل فسحٰ دا برہ ھے جیدا لہو اُوناں کیتے بہایا گیا ۔ اُوناں دے انبیاء نیں اُوناں نوں پہلاں توں آگاہ کیتا کہ آنے آلا مسیح اُوناں کیتے لہو بہائے گا اتے اُوناں دے گناہواں توں خلاصی بخشے گا۔

خوشگوار حیرت دی گالھ ایں ھے کہ تین سو توں زیادہ نبوتاں مسیح وچ تکمیل پا چُکی نیں ۔ نبیاں نیں آگاہی دیتی سی کہ اوہ اسرائیل وچ تحکرایا اتے رد کیتا جاوے اتے مصلوب کیتا جاوے گا۔

داؤد زبور ۲۲ وچ مسیح دی موت دا ذکر کردا ھے ۔ ربیاں دی تعلیم دے مطابق یسوع مسیح کفر دا مرتکب سی۔ کیوں جے اُونے یہواہ ہون دا دعویٰ کیتا سی ۔ پر اُوہ اُوناں ساریاں مشابہتاں اتے لہو دی قُربانیاں دے مفہوم نوں نہ سمجھے جیڈی  سارے آن آلے مسیح دی تصویر پیش کردی سی۔ جیڈا مُکا دیتا جاوے گا اتے اسرائیل دی قوم اُونوں رد کر دیوے گی جیویں داؤد ، دانی ایل اتے یسعیاہ نیں آکھیا سی۔ اُوہ اک بادشاہ نوں چاہ رھے سان ۔ اُوہ اک مصیبت زدہ دُکھ سہندے ہوئے منجی نوں کیویں قبول کردے۔

یہودی قیادت نیں بعد وچ تالمود تے غوروخوض کیتا ۔ شِنہ، گمارا۔ اتے ربونیکل رسپونسا تے مشتمل ھے ۔ تاکہ تالمود اُونوں مُکتی دے منصوبے وچ مدد دے سکے ْ لہذا اُوناں نیں ایس دوجے وسیلے نوں آپنے گناہواں دی معافی حاصل کرن کیتے ورتیا اتے ہیکل دی قُربانیاں نوں گذرانا جیڈیاں پرانے عہد نامے وچ کیتی جاندیاں سان۔

تالمود ( گمارہ، یوما بیان کردا ھے  کہ نبوت اتے یہواہ خُدا دا پاک توں نسبت رکھن آلا  مکاشفہ اتے صحائفِ دا  سلسلہ اسرائیل توں موقوف ہو گیا اتے تصدیق کردا ھے  کہ گمارہی اور شنہ دی تعلیم ربیوں دی مرہونِ مِنت ھے ۔ ایں بیان ظہر، قبالہ اتے رسپونسا تے وی سچ ثابت ہوندا ھے  ۔ بالکل قرآن ااتے حدیث دی طراں۔

ربیاں نیں تحریراں دا اک ہور سلسلہ جیدے وچ مُکتی دا منصوبہ وی شامل سی ۔

یہودی عبرانی بائبل وی لکِھی ۔ توریت وچ اسرائیل نوں سختی نال حکم سی کہ اوہ تمام شریعت تے  عمل کرے۔ اِیسے طراں مسیح دا اقرار کرنا اتے اُودی قربانی اتے گناہواں دی  معافی اُودے وسیلے نال ھےپر دھرم رکھنا وی اُوسے دا حصہ سی۔ پر یہودی اج تیکر مسیح دے کفارے اتے مسیح نوں جھٹلاندے نیں ۔ اوہ یسوع مسیح دی سُولی موت اتے مردیاں وچوں جی اُٹھن نوں تے مندے نیں ۔ اسرائیل ماضی اتے حال وچ گناہواں توں مکمل معافی دے تجربے توں ناواقف رھے نیں ۔ اُوناں نیں مُکتی دا اک ہور راستہ کڈ لیا ھے ۔ یعنی تالمود تے تکیہ کردے نیں جیڈا اصل توریت اتے شریعت توں ہٹ کے تعلیم دیندی ھے۔ بالکل جیویں محمد ، یہودی اتے کُجھ مسیحی وی رب دی الہامی شریعت وچ اضافہ کرکے بےفائدہ رسماں اتے رائتاں دے ذریعہ مُکتی حاصل کرن دا جتن کردے اتے رب دیی مُکتی دے ازلی منصوبہ دی تھاہ اتے قُربانیاں اتے روائتاں نوں ترجیح دیندے نیں ۔

کُجھ علمِ الہیات دے  سکولاں وچ وی ایں تعلیم دیتی جاندی ھے کہ اسرائیل کیتے پرانے عہد نامے وچ اک وکھ مُکتی دا منصوبہ سی اتے نوے عہدنامہ دے مقدسین کیتے وکھ مُکتی دا منصوبہ ھے ۔ ایس طراں دی دوگانہ عہود دی تعلیم بدعت ھے اتے سراسر جھوٹ نوں فروغ دیندی ھے۔

صرف ااک  ہی روحانی جُسہ ھے ۔ دھرم دے نال دو مُکتیاں دا تصور ہر گذ نہیں پایا جاندا ۔ مسیح دے جُسے یا مُتی کیتے دو روحانی بپتسمیاں دا تصور ہی نہیں ھے ۔ رب دا انتظام کفارے کیتے اک ہی ھے یعنی یہواہ خُدا نیں اک گناہگار نوں راستباز ٹھہران کیتے آپنے پُتر یسوع مسیح دا لہو بہایا۔ اتے پاپ دی معافی مسیح دے وسیلے نال ھے جینے شریعت دے تحت ساریاں قُربانیاں دی تکمیل کیتی حتیٰ کہ یہودی ہیکل تباہ کیتی گئی اتے اوہ وی آدمیاں دے آلوں نہ رب توں یہواہ خُدا دی اہمیت اج وی اُونی ہی ھے جینی موسیٰ نوں دیتی گئی سی۔ روایتی نظام کئی ویلے دعویٰ کردا ھے کہ شریعت تبدیل ہع چُکی ھے اُوہ اُودا آپنے زمانے وچ معاشرتی تجزیہ کردا ھے ۔ ایدے برعکس یہواہ خُدا  پیوتر توریت وچ صاف صاف گالھ کردا ھے کہ شریعت نوں کِسی آدمی نیں تبدیل نہیں کیتا ۔ یہواہ خُدا دین آلے دے علاوہ جیڈا آپی یسوع مسیح ھے ۔ مسلم اتے یہودی دونہویں پاپاں دی مُعافی کیتے کفارے توں ویسے ہی عاری نیں ۔ اُوناں نیں رب دے حتمی اتے اخیری بے عیب برے دی حتمی قُربانی نوں تسلیم نہیں کیتا۔  ( احبار ۱۷ : ۱۱ ؛ زبور ۲۲ ؛ یسعیاہ ۵۳ ) دونہواں مذہباں نیں آپنی ہی راستبازی دے کام شروع کیتے ہوئے نیں ۔ تاں جے آپنی مُکتی حاصل کر سکن۔ مُسلمان اتے مسیح دے مُنکر مسیحی یہودی آپنی راستبازی دے کماں تے دھرم رکھدے نیں کہ اوہ اُوناں نوں بچا سکدا ھیں ۔ صحائف انسان دی راستبازی نوں غلیظ بیان کردے نیں جیڈا پیوتر خُدا دے لائق نہیں ٹھہردا اُوناں دے دھرم دا جوڑ میل شریعت دے چنگے کام نیں نہ کہ فضل ھے ۔ ایں تصور مکمل طور تے مقدس عبرانی صحائف دے برعکس ھے ۔ الہامی صحائف بیان کردے نیں کہ ‘‘ اتے اِیسے تے سب دے سب اینج دے ہاں جیویں ناپاک چیز اتے ساڑی ساری راستبازی ناپاک لباس دی مانند ھے اتے اساں سارے پتے دی مانند کملا کجاندے ہاں اتے ساڑی بدکاری ھینری دی مانند سانوں اُڑا لے جاندی ھے ۔’’ ( یسعیاہ ۶۴ : ۶ )

‘‘ہور جیویں لکھیا ھے کہ کوئی راستباز نہیں کوئی نہیں  ۔۔۔۔۔۔۔۔ ( کوئی بھلائی کرن آلا نہیں ، اک وی نہیں ۔ ( رومیوں ۳ : ۱۰ ، ۱۲ ) ایتھے کوئی وی راستباز نہیں بلکہ محمد وی نہیں ۔ کِیسے نیں وی مکمل بھلائی یسوع مسیح توں علاوہ نہیں کیتی۔

یسوع مسیح نیں آپنیاں کماں نوں گویا رب دے کام آکھیا۔ اتے لوکاں نوں دعوت دیتی کہ اُودے تے دھرم لیان تاں جے مُکتی پان ۔ صرف یسوع مسیح ہی اوہ ہستی ھے جیڈی مکمل طور تے پاپ توں مبرا ھے ۔ شریعت پاپ دے بارے قُصور وار ٹھہران وچ اُستاد بنی ۔ کِدی وی شریعت نیں انسان نوں بچان  یا مُکتی دین دا دعویٰ نہیں کیتا ۔ ایس طراں دا دعویٰ بُت پرستی دے برابر ھے ۔ یہواہ خُدا نیں شروع ہی اسرائیل نوں آکھیا کہ میں ہی یہواہ خُدا ہاں نہ تے کوئی میرے توں پہلاں سی اتے نہ کوئی بعد وچ ۔ میں تہاڑا مُکتی داتا ہاں نہ کہ شریعت اُونے آپنے آپ نوں مجسم یسوع مسیح وچ ظاہر کیتا جیڈا سرائیل دی اتے پوری دنیا دی مُکتی ھے ۔ بس اک ہی رب یعنی یہواہ اُودنائی ھے ۔ دوجے سارے خُدا جُھوٹے نیں حالانکہ اُوناں دی دیوتاواں دے طور تے عزت وی کیتی جاندی ھے ۔ ‘‘ یہواہ ہشائم ’’ ہی پیوتر رب جیڈا پرستش اتے پوجا دے لائق ھے ۔ نوے عہد نامے وچ چودہ مرتبہ یسوع مسیح نیں آڈڈے مرد اتے عورتاں نوں آپی نوں سجدہ کرن دی اجازت دیتی۔ یونانی تے مسیح دے مطابق ‘‘ پروسکیونیو ’’ دا مطلب (۱)اُوناں نیں اُودی پرستش کیتی۔  (۲) اُوناں نیں اُودی حمد اتے پرستش اُودی اطاعت وچ گھٹنیاں دے بل جھک کے کیتی (۳) اُوناں نیں اُودی اینج دی تعظیم کیتی جیویں یہودیاں دے خُدا نوں روا ھے ۔’’ یہواہ خُدا ‘‘ میں ہوں ’’ حتمی رب ھے ۔ یسوع مسیح نیں ساری شریعت اتے راستبازی دی تکمیل کیتی اُونے فضل دے تحت شریعت نعں پورا کیتا ۔ ایس تکمیل دا تعلق نوے عہد نامے توں ھے ۔ اُودا حق صرف پرانے عہد نامے دے خُدا نوں ھے کہ اوہ شریعت نوں فضل وچ تبدیل کرکے اُوس دی تکمیل کرن۔ عیدِ پینتیکوست دے دن اُوناں نیں یسوع نوں پُکاریا جیدا مطلب ‘‘ یہواہ بچاندا ھے ’’ یعنی مُکتی ھے ۔ ایں وفادار یہودی اک رب تے دھرم رکھن آلے سان ۔ ایں یہواہ خُدا تے دھرم رکھدے سان۔ توما نیں اقرار کیتا ‘‘ خُداوند ’’میرے ‘‘ خُدا ’’ بالکل یہودیاں دے  ‘‘اک رب ’’ ہر پکے دھرم دی طراں ۔ کون اُودی طراں ہو سکدا ھے ۔ کیوں یہودی ربی ، کاہن ، فقیہی اتے شریعت دے استاد ااُونوں سنگسار کرنا چاہھندے سان  ۔ یونانی دے لفظی مطلب دے مطابق یسوع نیں آکھیا سی ‘‘ میں ’’ ‘‘ میں ہوں ’’ جیڈا عبرانی زبان وچ یہواہ خُدا کیتے استعمال ہوندا سی۔ ۔ ‘‘ میں ہوں سو میں ہوں ’’ ایس وجہ توں مقدس صحائف دے مطابق یہودیاں نیں یسوع مسیح نوں قتل کرن دی سازش کیتی۔ ( یوحنا ۸ : ۵۸ ۔ ۵۹ )

کیوں جے اُونے آپنے آپ نوں یہواہ اُدونائی بنایا سی ۔ جیڈے نبیاں دی زبانی سُن چُکے سان کہ اوہ ہی اُوناں نوں نسلِ انسانی توں آکے بچائے گا اتے نہ صرف اسرائیل دی مُکتی ہووے گا بلکہ ساری بنی نوع انسان دی خلاصی ہووے گا۔ کیوں جے یہواہ خُدا توں پہلاں کوئی رب نہیں اتے بعد وچ کوئی نہ ہووے گا تاں جے اسرائیل نیں آپنے مُکتی داتا نوں رد کیتا  پر یہواہ خُدا دی اج وی ایں ہی خواہش ھے کہ اسرائیل مُکتی پاوے ۔ اج وی یہودی رب دے ‘‘ چنے ہوئے ’’ لوک جیڈے اُودے آپنے منصوبیاں دی تکمیل کیتے نیں ۔ خُداوند یہواہ نیں آپنے ابراہام توں اتے اُودی اولاد توں وعدہ کیتا کہ ‘‘ میں اُوناں نوں برکت دیواں گا جیڈے تینوں برکت دین اتے جیڈے تیرے تے لعنت کرن میں اُوناں تے لعنت کراں گا اتے تیجے وسیلے نال ساریاں قوماں برکت پان گئیاں ۔ ’’

تاریخ اینجیاں دیاں مثالاں نال بھری پئی ھے ۔ انفاردی اتے قوماں دی برکت دیاں مثالاں ۔

مثلاً جینے وی یہودیاں نوں تکلیف یا ایذا دین دا جتن کیتا اُودے بعد اُونوں اُودی قیمت ضرور چُکانی پئی ۔ مقدس توریت دی روحانی شریعت وچ اسرائیل دے بارے برکت یا لعنت سالانہ برسی دی مانند نہیں ھے کہ اُوہ مُک یا تبدیل ہو چُکی ھے بالکل اج وی اسرائیل دے تعلق توں رب اینج دے ہی جذبات رکھدا ھے ۔ حاصل کلام ایں کہ عالمگیر مُکتی دا اک ہی مرکز یعنی یسوع مسیح ھے پرانے اتے نوے مُکتی دا پیغام ہر بشر تیکر اپڑیا ھے تاں جے بقیہ لوکی وی مُکتی پان ۔ ایں حقیقت ھے کہ اک لاکھ چوالیس ہزار نبیاں نیں مسیح دی گواہی دیتی ھے۔

 

 

نواں باب

اسلام وچ‘‘لیکھ’’ اتےبرزخ یا مقامِ کفارہ ’’ دا تصور

اسلام وچ لیکھ دے ذریعے مُکتی دے بوہت سارے راستے نیں ۔ مسیحی الہیات داناں دی تعلیمات دے نال مشابہت رکھدا ھے جیویں کہ اگسٹین ، مارٹن لوتھر ، اتے جان کیلون اسلام دے پیروقبل اسلام عربی بدعتاں توں ہی عقیدہ تقدیر تے صاف صاف مندے نیں ۔ لیکھ دا عقیدہ بوہت وڈی الہیاتی مضمون ھے۔

مسیحیت وچ لیکھاں دے عقیدے دا تصور

جدوں محمد اسلامی دھرم دا بانی بن گیا اُونے بوہت ساری غلط تعلیمات آسے پاسے دی مسیحی کلیسیاواں چیں پھیلائیاں ۔مسیحی لوکاں نیں غیر اقوام دے تصورات نوں آپنے دینی اتے رواتی عوامل وچ شامل کر لیا۔

تاں جے اج وی یہودیاں دی رواتی کتاباں یعنی مکہتہ ، سفرو، سفری ، مِراش، بریتھا، توسیفتہ، تالمود باولی ، یروشلیمی تالمود، قبالہ ، ظہر ، طریم ، شُل کا ہان اروچ وغیرہ دی  غلط تفاسیر اج وی میل جول رکھدی نیں اتے بوہت ساری جدید مسیحی فرضی توہم پرستی ، جھوٹی کہانیاں اتے علم جِنوم نال مطابقت رکھن آلی غلط تعلیمات توں گمراہ ہو رھے نیں۔

مگر کُجھ مسیحی ایسی غلط تعلیمات اتے توہم پرستیاں دی  مبینہ طورتے  مخالفت کردے نیں  ۔ کیوں جے توہم پرستیاں اُوناں وچ تقسیم کردی نیں کیوں جے کلیسیاء اک جُسہ ھے ۔ بائبل دی کسوٹی تے وی اُوناں تعلیمات نوں پرکھیا جاوے تاں ایناں الہیاتی نکی نکی گالھاں تے سوال اُٹھدے نیں ۔ پر جدوں کِسی خاص مضمون یعنی ‘‘ مُکتی دا عقیدہ ’’ تے گالھ مہان ہوندی ھے تاں ایں عقیدہ مکمل طور تے اینج دیاں گالھاں اتے تعلیمات نوں رد کردا ھے ۔ جیویں کیلون دی تعلیم ‘‘ لیکھاں  دا عقیدہ ’’ نوں خادماں نیں مکمل طور تے رد کیتا ھے ۔ اتے اُونوں حرام قرار دیتا ھے ۔ تاں جے لیکھ دے بارے صاف صاف بیان کرنا بوہت زیادہ اہمیت دا حامل ھے۔

ایس کتاب دا  مقصد اینج دی غلط اتے جھوٹی تعلیمات بشمول لیکھاں دا عقیدہ جیڈا کلیسیاء تے اثر انداز ہوندی نیں ۔اُوناں دی عکاسی کردا ھے ۔ بلیگراہم آپنی بشارتی عبادتاں وچ ہمیش بیان کردا سی کہ ‘‘ رب رحیم اتے پیار نال بھریا ھے ۔’’ اینج دا رب جیڈا لیکھاں دا لکھیا ٹال نہیں سکدا اوہ رحیم کیویں ہو سکدا ھے بشمول اللہ دے اآ کے نبی انسان لیکھاں دی مرہونِ منت ھے۔ تاں رحم کیویں ؟ مسیحی رواتی اصلاح کاری دے بوہت سارے علما نیں لیکھ ، مقدر اتے ‘‘ لیکھاں دا عقیدہ ’’ دی پذیرائی بوہت کم دی بہ نسبت مسلمان ، فارسی ، اتے علمِ نجوم دے ماہرین دے ۔ جے کر تُساں وی لیکھ یا لیکھاں دا عقیدہے تے دھرم رکھدے اوہ تاں تُساں اسلام توں قطعی مماثلت رکھدے نیں ۔ جیڈا لیکھاں دے عقیدہ دی پیروی کردے نیں اُونا دا نِکا خُدا اتے اوہ خیال کردے نیں ہر اک شے دی تخلیق توں پہلاں ہر شے دا علم ھے کیوں جے جیڈے بچائے جا چُکے نیں اُوناں نوں اُوناں دے اعمال یا کماں توں کُجھ فرق نہیں پیندا۔ اوہ سمجھدے نیں کہ نسِل انسانی صرف اک ٹونگ ھے دھوکہ ھے اُوناں نوں پہلاں توں لکھے ہوئے ‘‘ لیکھاں دا عقیدہ ’’ تے عمل کرن کیتے پیدا کیتا گیا ھے ۔ انسان محض اک ‘‘ پُتلی ’’ ھے جیدی ڈور کِسے ہور دے ہتھ وچ ھے ۔ عقلی طور تے ایس مضمون وچ کوئی درمیانی طراں موجود نہیں جیدا تعلق شخصی لیکھاں دے نال ہوئے۔ سچا یہواہ خُدا ، پہلاں توں طے شدہ ترتیب دیتے ہوئے یقینی موقعیاں تے کام کردا ہویاں تاریخ وچ نظر آندا ھے ۔پر اُونے کِدی وی کِسے انسان دے سر تے نہیں ٹھونسیا کہ توں ہھُنے مُکتی پا۔ ایں خیال کہ کوئی مُکتی پاندا ھے تاں یقیناً اوہ علم ِ سابق دے مطابق ہی پاندا ھے پر اُودا ہر گز مطلب نہیں اُوس ویلے رب نیں ہی سارا دخل دیتا تاں اُوس شخص نیں مُکتی پائی ۔ علمِ سابق دے مطابق رب زمانیاں وچ موقعیاں نوں پہلاں ہی ویکھ چُکیا ھے ۔ عالمِ کُل ہون دی حیثیت توں رب ہر تخلیق توں پہلاں جاندا ھے کہ کون اُودے مُکتی دے منصوبے نوں قبول کرے اتے کیڈا رد کرے گا ۔ یسوع مسیح علمِ سابق وچ ظاہر ہو چُکیا سی پر مقررہ ویلے تے اوہ نسلِ انسانی تے دنیا دے مُکتی داتا دے طور تے لامحدود یہواہ خُدا دی حیثیت توں پیدا ہویا ۔ یاد رھے کہ مقررہ ویلے تے اصل وچ پُتر پیدا ہویا۔

یعنی مولودِ مقدس پیدا ہوا مگر ابدیت میں وہ بیٹا نہیں تھا جیسا نظر آتا ہے عِلم سابق کے مطابق اِس کو مقدسہ مریم کے بطن (رحم) میں ڈالا گیا بیٹے کے حق سے پہلے خُدا نے اپنے آپکو ‘‘ یہواہ ’’ کی حیثیت سے ظاہر کیا تھا ۔

پر بعد وچ یہواہ ویلہ پورا ہون تے یسوع دی حیثیت نال پیدا ہویا ۔ جیدا مطلب ‘‘ یہواہ مُکتی دین آلا ’’ یا مُکتی داتا ھے ۔ ’’ کیوں جے کلام مقدس فرماندا ھے کہ ‘‘ کلمہ انسان دا پُتر بن گیا جیویں کہ اوہ رب دا پُتر وی ھے ۔ ’’ یہواہ خُدا نیں کلمہ نوں ظاہر کیتا اُونے اُونوں پُتر ہون دا درجہ اُونوں دیتا تاں جے اوہ انسان تے حکومت کرے ۔ یہواہ ہمیش توں قائم ھے اتے قائم رھوے گا بالکل اینج ہی ‘‘ اک لامحدود اندیکھا کلمہ جیڈا آتما ھے ۔’’ جینے آپنے آپ نوں ظاہر کیتا تین شخصیات ضم ہو کے ظاہر کیتا یعنی پیو ، پُتر اتے روح القدس ایں شخصی ظہورنوں ضرب وچ ایس طراں سمجھیا جا سکدا ھے۔ ’’ یہواہ ‘‘ اک ’’ ھے جیڈا آپنی مجموعی حالت وچ ایس طراں توں ھے ( اک ضرب اک ضرب اک برابر اک ) جیویں عقیدہ تثلیث وچ پڑھایا جا چُکیا ھے اوہ اک ہی ویلے وچ ہر تھاہ موجود ھے اتے آپنی مخلوق اتے تخلیقات توں منعکس ہوندا ھے۔ ایں وحدانیت نوں ظاہر نہیں کردا پر تین شخصیات دی وحدانیت ھے جیویں عقیدہ تثلیث وچ سکھایا گیا ( اک جمع اک برابر اک ) اوہ اج وی ‘‘ اک ان ویکھی روحانی شخصیت دی طراں وجود رکھدا ھے ۔ جینے آپنے آپ نوں رب دے ثالوث دی شکل وچ ظاہر کیتا۔ آپنی ذات وچ کرمات دے نال نال اوہ بوہت ساری تھاواں وچ اک ویلے وچ خُدائے ثالوث دی صورت وچ ظاہر ہو سکدا  ھے ۔ایدے برعکس ‘‘ تثلیث ’’ دی تعریف کہ انگریزی زبان وچ ایس طراں نال ھے ۔ ‘‘ تثلیث ’’ ‘‘ تیناں وچ یغانگت ’’ جیڈی تین ان دیکھی شخصیات دی عکاسی کردی ھے۔ ابدیت وچ عمل دخل رکھدی ہوئی، پر اوہ تینوں وکھ وکھ رکھدے نیں ، اوہ اک شخصیت نہیں پر اک شخصیت دی طراں ویکھدے اتے رھندے نیں ۔ ایدے علاوہ  ‘‘ ٹریئون’’دا مطلب ‘‘اک وچ تین ’’ ھے اک ان ویکھی شخصیات جیڈی تین شخصیات وچ ظاہر ہوئی ۔ پر اک وچ سکونت کردی نیں ۔ ایک ان دیکھی صورت یا شخصیت جو تین شخصیات میں ظاہر ہوئی ۔ مگر ایک میں سکونت کرتی ہیں ۔ ‘‘  پینتھیِسٹیک  عقیدہ ’’ دے متضاد یہواہ تخلیق دے ویلے توں ہی کثرت وچ ھے ۔ فرشتے اتے انسان تخلیق کیتے گئے اتے آتماواں تخلیق کیتیاں گئیاں ایں لامحدود دی ابتداء نہیں سی ۔ اوہ کثرت وچ نہیں سی اتے نہ ہی یہواہ کثرت وچ سی ۔ اک اہم نقطہ جیڈا علمِ سابق دے نال اتے لیکھاں دے عقیدے دے نال نسبت رکھدا ھے جیویں پہلاں بیان کیتا جا چُکیا ھے ۔ علمِ سابق کدی وی موقعیاں وچ دخل اندازی نہیں کردا ایں تینوں اصلاحات ‘‘ علمِ سابق ’’ ‘‘ پہلاں توں طےشدہ  ’’ اتے ‘‘ لیکھاں ’’ ساری یا اک نہیں بلکہ وکھ وکھ نیں ، تینوں اصلاحات آپنی آپنی تھاں تے بالکل دُرست نیں اتے ناقابلِ تحویل نیں ۔ ایناں اصلاحات دی تفسیروتشریح علم التفسیر وچ وکھ وکھ کیتی جاندی ھے۔ جدوں توں بائبل مقدس وچ توبہ دے بارے وچ تعلیم اُودوں توں اُوناں اصلاحات نوںوی اُوتھے ویکھیا جا سکدا ھے ۔ سوال ایں ھے کہ جے کر لیکھاں دا عمل دخل ھے یا صرف چُنے ہوئے لوک ہی آسمان دی بادشاہی دے وارث ہون گے تاں کیوں ہر اک بشر نوں توبہ دا حکم دیتا گیا ھے ۔ اک یہودی ادارے وچ اک ربی نیں بیان کیتا کہ لیکھاں دا عقیدہ عبرانی توبہ دے بالکل برعکس ھے۔ اُونے ہور آکھیا کہ اصلاح شدہ پروٹسٹنٹ دا لیکھاں دا تصور وی یہودی تعلیمات دے جوہر دے خلاف ھے جدوں توں یہودیت شروع ہوئی ھے۔

اُودے نال عبرانی اکھر ‘‘ عہد ’’ یا ‘‘ گواہی ’’ دو فریقین دے درمیان وچ معاہدہ ھے نہ کہ اک ہی فریق ھے۔ یہواہ سر پرست اتے کریم ھے انسان اُودے فضل نوں وصول کرن آلا ھے۔ بالکل بالکل ‘‘ آزاد مرضی ’’ ہی صرف اک اینج دا وسیلہ ھے جیدے توں انسان دی حیاتی وچ خُدا آپنے فضل نوں کام کرن دیندا ھے۔

جدوں یہودیت وچ پُھٹ پئی تاں بوہت سارے فرقے ہون دی وجہ توں اُوناں دی اکثریت نیں ‘‘ لیکھاں ’’ ورگے عقیدیاں نوں اپنا لیا مثال دے طور تے یہودیاں دا ‘‘ اسینی ’’ فرقہ جیڈا اک بدعت ھے ۔ اُوناں نیں اُوس لیکھاں دے عقیدے ’’ نوں اپنایا۔ اتے اک عقیدہ وقوع وچ آیا۔ ‘‘ پیو آسمان اتے ماں زمین ’’ یعنی آسمان پیو ’’اتے زمین ماں ’’ دی حیثیت توں جانن لگے جیدے وچ غناسی تعلیم نظر آندی ھے جیڈا پیوتر توریت دی تعلیم دے بالکل برعکس ھے۔

‘‘ لیکھاں دا تصور ’’ عبرانی تعلیمات دا جوہر نہیں ہو سکدا ۔ جے کر توبہ صرف اک دیتا ہویا کردار جیڈا انسان ‘‘ پتلی تماشا ’’ کیتے انجام دیتا گیا تاں فرض کیتا جا سکدا ھےکہ قادرِ مطلق خُدا اک دھوکہ رچا رھیا ھے تاں ‘‘ آزاد مرضی ’’ دینا اک جھوٹا دعویٰ ھے اتے ایں تے بالکل یہواہ خُدا نوں ‘‘ چن دیوتا ’’ دے مساوی بنا دیندا ۔ رب ڈرامہ نویس نہیں ھے اتے نہ ہی اوہ اداکار اتے نہ ہی جنسی کجروی کرن آلا ھے کہ گمراہ کرن آلا ٹھہرے۔

 

جے کر سچا ‘‘ ادونا دی یہواہ ’’ عدالت کرن آلا ، انصاف کرن آلا، مسیحا اتے عادل اتے محبت نال بھریا ھے تاں کی اوہ بنی نعو انسان دی اکثریت نوں توبہ دا حقیقی موقعہ دیتے بغیر ابدی موت وچ داخل کر سکدا ھے۔ لیکھاں دا عقیدہ ہا تقدیر حقیقی یہودیت اتے مسیحیت وچ کیتے وی اُودی تھاں نہیں ملدی۔ لیکھاں دا عقیدہ اک پرسرار بدعت ھے اتے ایں غیر اقوام دا شیوہ ھے۔ چوتھی اتے پنجویں صدی وچ لیکھاں دا عقیدہ ‘‘ پیلاگین ’’ دی بدعتی تعلیم دے خلاف بنایا گیا سی۔ ‘‘ پیلا گیس ’’ جیڈا اک الہیات دان سی کہ سارے انسان پیدائشی غرض توں ‘‘ بے گناہ ’’ پیدا ہوندے نیں اتے اوہ ایس قابل ہوندے نیں کہ اوہ بھلے یا بھیڑے دا چناؤ کرن۔ اتے ایس امر وچ رب دے کِسی قسم دے فضل دی لوڑ نہیں ۔ دونہویں عقیدے یعنی ‘‘ لیکھ اتے بے گناہ پیدائش ’’ مکمل طور تے غلط اتے بدعت نیں ۔ مشہور مسیحی الہیات دان اگسٹین بڑے مضبوط طریقے نال ‘‘ پیلاگین ’’ دے عقیدے دی نفی کردا ھے اتے اُودی تھاں لیکھاں دا اک زبردست عقیدہ اُودے عقیدے دے عوض دیندا ھے۔ ۴۳۱ وچ اگسٹین دی موت دے اک ورے بعد افسس دی کونسل نیں با اختیار طور تے ‘‘ پیلاگین ’’ دے عقیدے نوں رد کر دیتا۔(۱)

کلیسیاء نیں حتمی دلائل دے نال پیلاگین عقیدے دی تردید کیتی۔ تاں جے کلیسیاء نیں تھوڑی مخالفت دے باوجود اگسٹین دے لیکھاں دے عقیدے نوں صدیاں تیکر ‘‘ کلیسیائی دینی حکومت ’’ وچ قائم رکھیا۔ اگسٹین اک قبول کرن آلا الہیات دان سی۔ پر اوہ انسان ہوندے ہوئے حساس وی سی۔ کُجھ تبدیلیاں وی اُودے عقیدے وچ بعد دے وریاں وچ مسیحی الہیات داناں نیں کیتیاں۔ دو اصلاحات ‘‘ سائز گِزم ’’ ( مُکتی وچ انسان دی آزاد مرضی ( اتے ‘‘ مونر گِزم ’’ دے عقیدے لیکھاں دے عقیدے دی نسبت توں مسیحی الہیات وچ کثرت نال رائج رھے۔ ایدے وچ ‘‘  راسخ العتقادی ’’ اتے بدعت دونہویں طراں دا عنصر ھے۔

سائز گزم بشمول پیلاگین ازم وچ دو واضح بدعتی تعلیمات نیں ‘‘ موروثی گناہ نوں رد کردے نیں ’’ اتے انسان دی رسائی نوں اُوچا اتے بلندوبالا کردے نیں’’ نیم پیلاگین ازم جیڈا دھرم رکھدے نیں کہ ( موروثی طور تے گناہ گار انسان تبدیل ہو گیا اتے رب کولوں مُدت مُکتی پا سکدا ھے ۔ ) ایں دونہویں بدعتی تعلیمات نیں  (۲) سائنر گزم دی راسخ العتقادو شکل جیمس آرمینیس ( ۱۶۰۹ ۔ ۱۵۶۰ ) نیں مرتب کیتی۔ اتے اینوں آرمینینازم دا ناں دیتا۔ آرمینین دی الہیات ‘‘ قصے اتے حقائق ’’ راجری آلس لکھدا ھے کہ :

جیکیب آرمینیس نوں کلیسیائی تاریخ وچ اک ڈچ پادری اتے الہیات دان دی حیثیت نال یاد رکھیا جاندا ھے جینے بوہت سارا کام لکھیا۔ اُونے سائزگِزم یعنی ( مُکتی وچ انسان اتے رب دا آپس وچ نال چلن تے دھرم ) نوں مونرگِزم یعنی ( مُتی وچ مکمل طور تے رب ہی دخل اندوزی کردا ھے۔) دے دفاع وچ تین وڈے والیم لکِھے جدوں کہ مونرگِزم مکمل طور تے انسان دی شمولیت نوں مُکتی وچ رد کردے نیں۔

آرمینیس کلیسیائی تاریخ وچ پہلا حتمی سائز گذٹ نہیں سی، سارے یونانی کلیسیائی بزرگ اتے کیتھولک الیات دان وی کِسی نہ کِسی طراں دے سائز گزٹس سان۔ (۳)

ابتدائی مسیحی کلیسیاء دی قیادت نوں کِدی فراموش نہیں کیتا جا سکدا کیوں جے اوہ مسیح دے رسولاں دے عقائد دی کڑی نوں ملان آلے سان۔ آلس ابتدائی سائزگذٹ دی سرگرمیاں نوں جاری رکھدا ھے۔ جیڈا تھلے دیتا ھے۔ فلپ میلان کتھن ( ۱۴۹۷ ۔ ۱۵۶۰ )

مارٹن لوتھر جیڈا ‘‘ جرمن ’’ وچ اصلاح کار سی۔

میلان کتھن دے اثر لوتھریت دے پیروکار پورے یورپ وچ سائزگذٹس دے مُکتی دے تصور دی تائید کردے نیں۔ غیر مشروط ‘‘ لیکھاں دا عقیدہ ’’ اتے فضل دی قوت دی مذاحمت کردے نیں۔ آرمینین دی الہیات دے وی ایس گالھ دا پہلی واری دعویٰ ‘‘ متحدہ ریاست ’’ ( جیڈا اج کل نیدرلینڈ دے ناں توں جانیا جاندا ) وچ کیتا سی مگر بعد وچ اُوناں نیں اینوں انگلینڈ اتے امریکہ دی گلیاں وچ پھیلایا اتے میتھوڈسٹ تے جان ویزلی دا بوہت زیادہ اثر پیا اتے بوہت سارے ابتدائی میتھوڈسٹ ‘‘ جیناں نوں جنرل میتھوڈسٹ دے ناں توں وی جانیا ھے۔ ’’آرمینائی سان ۔ جیویں اج وی نیں۔ (۴)

ہور ایں کہ بوہت سارے پینتکاسٹل ، اصلاح کار چرچز آف کرائسٹ ، میتھوڈسٹ دیاں شاخاں بشمول ‘‘ پیوتر موومنٹ ’’ اتے بوہت سارے بپٹسٹ آرمینائی عقیدے تے دھرم رکھدے نیں۔ (۵)

پر ایدے برعکس مونرگزم دا عقیدہ ھے کہ صرف رب ہی مُکتی دے معاملے وچ دخلاندازی کردا اتے انسان اتے رب دے وچکار مُکتی پان دے عمل وچ باہمی تعلق نہیں ھے۔

اگسٹین، کیلون، لوتھر اتے کیتھولک دے مفکر مونرگزم دی تائید کردے نیں۔ (۶)

اصلاح کاری دے عرصے وچ مارٹن لوتھر ‘‘ لیکھاں دے عقیدے ’’ دے بارے کُشتی کیتی۔ اُونے ‘‘ آکھم ’’ دے عہدہ نوں قبول کیتا جیدا دھرم ھے کہ ‘‘ اک بندے دی لیکھ رب دے علمِ سابق نال تعلق رکھدی ھے کہ کی کُجھ مُستقبل وچ اُودی حیاتی وچ ہون آلا ھے۔ اُودے توں ظاہر ہوندا ھے کہ مارٹن لوتھر نوں کلیسیاء وچ کُشتی الہیات وچ تبدیلیاں لیان دی لوڑ سی۔ اوہ حرفِ آخر نہیں سی۔ پر بعد وچ لوتھر نیں وی ‘‘ آکھم ’’ دی آزاد مرضی نوں تبدیل کر لیا اتے اگسٹین دی الہیات نوں اپنا لیا۔ لوتھر اگسٹین دا رہب رہن دے دوران ‘‘ پہلاں توں طے شدہ ’’ اتے ‘‘ لیکھاں دے عقیدے ’’ دی الہیات توں زیادہ سی۔

نیوکلئیس جیڈا اصلاح کار ھے اُودی الہیات دیاں جڑاں وی اگسٹین دی الہیات نال ملدیاں سان۔ جیدیاں جڑاں مِینی چین دی فلاسفی اتے فارسی علمِ فلکیات لیکھاں دا عقیدہ دی بدعت تعلیم وچ سان۔ اگسٹین نیں ابتدائی ‘‘ مِینی چین ’’ فلاسفی دے نال آپنی بائبلی الہیات نوں شامل کر لیا اتے اک دوغلی الہیات وقوع وچ آئی۔ اک دوجے مشہور اصلاحکار جان کیلون نیں تاکیدی طور تے اگسٹین دے ‘‘ لیکھاں دے عقیدے ’’ دوہرے دھرم نوں اپنایا۔

کیلون دی حیثیت نوں فریڈ کلوسٹر نیں آپنی کتاب ‘‘ کیلون دا لیکھاں دا عقیدہ  ’’ وچ ذکر کیتا ھے۔ اساں لیکھ نوں رب دا حتمی فرمان آکھدے ہاں کیوں جے اُونے اوہ سب کُجھ جیڈا اوہ ہر انسان دے نال کرنا چاھندا ھے کی۔

کیوں جے سب نوں اک جئی حالت وچ پیدا نہیں کیتا گیا۔ علاوہ ازیں ابدی حیاتی کُجھ لوکاں کیتے پہلاں توں طےشدہ ھے۔ اتے ابدی دوزخ دی آگ دوجیاں کیتے ھے چنانچہ جیویں اک شخص اک یا دوجی آخرت کیتے تخلیق کیتا گیا اسی اُونوں لیکھاں دی لکھی ہوئی موت یا زندگی آکھدے ہاں۔ (۷)

ایں اگسٹین ہی سی، جینے لکیھ اتے لیکھاں دے عقیدے نوں مسیحیت وچ فروغ دیتا اتے اُوس ویلے توں دوجی کلیسیائی قیادت نیں وی اُودی پیروی کیتی۔ اگسٹین آپنے لیکھاں دے عقیدے دے بارے اینا سرگرم سی کہ جینے بال ‘‘ بپتسمہ ’’ بچپن وچ نہیں لیندے، جہنم کیتے طے کر دیتے گئے نیں۔ جان کیلون نیں اِیسے گھل دی تائید کیتی اتے دالائل دیتے کہ جے کر کوئی معصوم بال بپتسمہ نہیں لیندا رب اُوس بال نوں ‘‘ لیکھاں ’’ یعنی ‘‘ طے شدہ ’’ طریقے نال نہیں بچاندا ھے۔ اُودے برعکس داؤد بادشاہ دے مُنڈے دے مرن دے بعد اوہ پورے دھرم نال اُونوں دوبارہ مِلن دی اُمید کردا ھے کہ ایس حیاتی توں بعد اوہ اگاں وی موجود ہوئے گا۔ تاریخی ثبوت اتے شہادتاں توں ظاہر ہوندا ھے کہ جان کیلون نوں جینوا دا پوپ منیا جاندا سی کیوں جے اُودا لیکھاں دے بارے تصور بنیادی طور تے رومن کیتھولک دے سکالر اگسٹین اتے اُودے جھوٹے عقیدے دے نظام دے نال مماثلت رکھدا سی اگسٹین نیں ( مینی چین ) دے لیکھاں دے تصور نوں لیا جیدیاں جڑاں بابلی علمِ فلکیات وچ پیوست سان۔ بھاویں اگسٹین نیں ستاریاں دے علم نوں رد کیتا اتے علمِ نجوم دی مکمل تردید کیتی پر اوہ لیکھاں دے عقیدے تے ثابت قدم رھیا۔

اسلام اتے اگسٹین دی الہیات وچ ‘‘ انسان ’’ ابدیت دی شطرنج وچ اک مہرہ ھے۔ ایس طراں رب جیڈا انسان توں توبہ دی توقع کردا اتے آکھدا ھے آپی دھوکےباز منصوبے نال نظر آندا ھے۔ عقلی آراء وی ایں ہی آکھدی نیں کہ ہر اک شے لکھی ہوئی پہلاں توں  طے شدہ ھے اتے ایس ڈرامے نوں لکھن آلا آپی یہواہ ھے۔ انسان کُجھ وی نہیں ھے صرف اک کہانی دے کردار نیں اتے طے کردہ پُتلیاں نیں جیدی ہر اک حرکت پہلاں توں طے شدہ ھے ۔ توبہ کرنا صرف تعمیر کرنا ھے اتے آپنے آپ نوں فریب دیندا ھے۔

اتے ایس سمجھ دے مطابق تے توبہ بالکل بےسود ھے۔ توبہ دے بعد وی انسان بے بس ھے اُودا کوئی نہیں ھے کیوں جے اوہ اک پُتلی ھ اوہ رضاکارانہ کردار نبھا رھیا ھے اصل وچ اُودی آپنی کوئی مرضی نہیں ھے روحانیت دے مطابق حیاتی دی للیکھاں دا دارومدار ستاریاں وچ ھے اتے ہر شے دا انحصار لیکھاں تے ہی ھے ۔ کیوں جے انسان جیڈا اک پُتلی تماشہ اتے اُودے پیدا ہون توں پہلاں ہی ہر شے سیککھی جاندی ھے۔ ایس سبب توں ہر انسان لیکھاں دے پھندے وچ پھنسیا ہویا ھے۔ ایس طراں ہر بندہ شخصی طور تے پہلاں توں طےشدہ لیکھاں تے کردار ادا کردا ھے۔ جیویں ‘‘ نوی عمر دے روحانی ’’ لوک کردے نیں۔ اوہ آپنے آپ نوں رب دی قسم دے کے آکھدے نیں کہ اسی کائنات وچ ستاریاں دیاں حرکات و سکنات دے مطابق کام کردے ہاں۔

ایدا ایں مطلب ہویا کہ رب ہی سارے گناہواں دے سرزد ہون دا مرتکب ٹھہردا ھے۔ ایں عقیدہ ‘‘ پینتھی ازم ’’ یعنی ( کائنات نوں رب منن آلے ) دے نال پوری مماثلت رکھدا ھے۔

ایس لیکھاں آلی کائنات وچ ہر شخص اک ڈرامہ کرن آلا ھے جیڈا ہر قسم دی آزاد مرضی دی تردید کردا ھے۔ ایس حقیقت دے تصور نوں قبول کردے ہوئے ہر شخص گناہ کر سکدا ھے اتے ایں پہلاں توں لکھا ہویا سی ایس لئی ہونا ہی سی۔ ایں میری مرضی توں نہیں ہویا سی۔ جیویں آدم نیں حوا تے الزام لگایا اتے حوا نیں  شیطان تے پر بالکل اینج ہی شیطان وی رب تے سارا کیتا کرایا ٹھونس سکدا سی اتے ایس زمین تے ظلم برپا ہون دا ذمہدار رب نوں ٹھہراندا۔

ایں ساری گھل اینج بندی کہ رب ساریاں بدیاں اتے بدکرداریاں دا گروہ ھے۔

تاں جے مُسلمان دھرم رکھدے نیں کہ اللہ نیں انسان نوں حقیقی آزاد مرضی نہیں دیتی پر دوجے پاسے آرمینیس ایدا حاصل ایں کڈدا ھے کہ ہر عقیدہ جیڈا آکھدا ھے کہ انسان دی گراوٹ پہلاں توں طے شدہ سی، کلامِ مقدسین ایدی تردید کردا ھے کیوں جے اینج رب ہی گناہ دا لکھاری اتے منصف ٹھہردا ھے۔  (۸)

فیر ایس ساری پروٹسٹنٹ اصلاح کاری جیڈی کیلون دی تعلیم تے قائم ھے کی کیتا جاوے اُودی سیدھی سیدھی کڑی اسلام دے نال ملدی ھے۔ ایں وی رومن کیتھولک دے اگسٹین دی پڑھائی ہوئی لیکھاں دی بالکل اوہ ہی کڑی ھے جیدی تائید مارٹن لوتھر نیں کیتی اتے فیر جان کیلون نیں جینے پروٹسٹنٹ کلیسیاؤاں وچ اِیسے لیکھاں دے عقیدے نوں ہور پروان چڑھایا۔

ایں عقیدہ بائبل دے رب دے نال کِسی قسم دا کوئی باہمی تعلق ظاہر نہیں کردا۔

یسوع مسیح نیں آپنے فضل نوں جاری کرکے ہر شخص نوں شخصی حیاتی بخشی تاں جے اوہ آپنی مرضی توں کفارے تے دھرم لیا کے گناہواں دی معافی حاصل کرکے ابدی حیاتی دا وارث بنے۔ جے کر ہر شخص دی حیثیت پہلاں توں طے شدہ سی تاں یسوع مسیح کیوں انسان کیتے سُولی تے مریا اتے کیوں اوہ ساریاں دا مُکتی داتا بنیا۔

جے کر ایں صرف ڈرامہ ہی ھے تاں رب بالکل دیوانہ ھے جیدا صرف آپنی مرضی ہی چلاندا اتے انسان دی مرضی نوں قبول نہیں کردا۔ اینج رب تے قیصر روم ہی دی طراں لگدا ھے جیدا آپنی مرضی کردا سی۔ یہواہ خُدا ایس طراں دیاں گھلاں جیڈیاں خلافِ عقل اتے محض دھوکہ دہی ھے نہیں کردا۔ اُونے انسان نوں حقیقی آزاد مرضی بخشی ھے۔ رب دے فضل دے تحت جیدا کوئی اُودی حقیقی قُربانی نوں قبول کردا ھے ابدی حیاتی دا وارث ٹھہردا ھے۔ اگسٹین دا لیکھاں دا عقیدہ ، کیلون ، اتے دوجے کلیسیائی قائدین مکمل طور تے ‘‘ رب دی محبت ’’ نال مطابقت نہیں رکھدے۔ اک آزاد مرضی جیڈی رب دے فضل توں حاصل ہوئی رب دا نسلِ انسانی کیتے بوہت وڈا تحفہ گردانی جاندی ھے۔ لیکھاں دا عقیدہ ایس نوں مکمل طور تے منسوخ کردا ھے۔ ہور ایں کہ بشارت دی لوڑ دا جواز ہی مُک جاندا ھے ۔ کیوں جے ہر شخص دی تھاں جنت یا دوزخ دا تعلق تے پہلاں ہی ہو چکیا ھے۔

افسوس ناک گھل ایں ھے کہ بوہت سارے مسیحی لیڈر کلامِ مقدس دی تابعداری دے بجائے آپنے مال، عزت اتے دولت دی حفاظت زیادہ کردے نیں۔ پر جدوں اُوناں دا سامنا جھوٹی تعلیمات دے نال ہوندا ھے تاں اوہ سادہ دلی نال جواب دیندے نیں کہ ساڑی قیادت ایس گالھ دی تائد کردی ھے۔ ایس طراں اوہ رب دی بجائے آدمیاں دی سُندے اتے اُودے تے عمل کردے نیں ۔ اتے اوہ نازیبا طور تے روایتاں دی پیروی کردے نیں ۔ جیویں مُسلمان فلکیات دے جھوٹے دیوتا اللہ دی پیروی اندھا دھند کر رھے نیں۔

مشہور کلیسیاء راہبر جان ویزلی اتے جان سمتھ نیں اک بائبلی تصور پیش کیتا۔ ویزلی دی الہیات دی نیو ‘‘ فضل دی مذاہمت ’’ دے اصول تے سی۔ جیدا مطلب ایں سی کہ ‘‘ مُکتی حاصل کرن کیتے توبہ کیتے پہلاں توں قائلیت ہون دی لوڑ ‘‘ ویزلی نیں ہمیش شِدت پسند الہیات لیکھاں دا عقیدہ نوں کلام ِ مقدسین دی لو وچ غلط ثابت کیتا۔ اُودے تقاضہ اُوس دے مشہور وعظ ‘‘ ۱۲۸ ۔ مفت فضل ’’ ظاہر ہوندا ھے جیڈا اُونے برسٹول ( ۱۷۴۰ ) وچ تبلیغ کیتا۔ ویزلی قائلیت دے نال تبلیغ کردا ھے کہ ایناں حوالہ جات دی تفسیر صاف صاف ایس طراں وی ھے جیس طراں سارے نوے عہد نامے دا طریقہ ھے یعنی کُجھ حوالہ جات ایس طور نال نیں۔ ‘‘ جیدے واسطے مسیح موا اُونوں تے آپنے کھانے نال ہلاک نہ کر۔ ’’ ( رومیوں ۱۴ : ۱۵ ) ایتھے واضح ثبوت مِلدا ھے کہ مسیح موا ھے نہ صرف اُوناں کیتے جیڈے بچائے گئے بلکہ اُوناںکیتے وی جیڈے ہلاک ہون آلے نیں۔ اوہ دنیا دا ‘‘ مُکتی داتا ’’ ھے ( یوحنا ۱۴ : ۴۲ ) اوہ ‘‘ دنیا دے گناہواں دی خاطر رب دا برہ ھے ۔ ’’ ( یوحنا ۱ : ۲۹ ) ‘‘ اتے اوہ ہی ساڑے گناہواں دا کفارہ ھے اتے نہ صرف ساڑے ہی گناہواں دا بلکہ ساری دنیا دے گناہواں دا وی۔ ’’ ( ۱۔ یوحنا ۲ : ۲ ) کیوں جے اسی محنت اتے جانفشانی کردے ہاں کہ ساڑی اُمید اُوس زندہ رب تے لگی ہوئی ھے جیڈی سارے آدمیاں دا خاص کر دھرم داراں دا منجی۔ ’’ ( ۱ ۔ تمیتھیس ۴ : ۱۰ )

‘‘ جینے آپنے آپ نوں ساریاں دے فدیے وچ دے دیتا ۔ ۔ ۔ ۔ ’’ ( ۱ ۔ تمیتھیس ۲ : ۶ ) ‘‘ اُونے ہر اک آدمی کیتے موت دا مزہ چکھیا۔ ’’ ( عبرانیوإ ۲ : ۹ ) (۹)

ویزلی دھرم رکھدا سی کہ ہر شخص آپنے طور تے رب دے جاری کردہ فضل دے تھلے آ سکدا ھے اتے آپنی آزاد مرضی نوں ورت کے قبول کرن دی صورت وچ مُکتی اتے رد کرن دی صورت وچ ابدی موت حاصل کر سکدا ھے۔

آرمینائی لوکاں دے خلاف اک گھل مشہور ھے اوہ آکھدے نیں کہ آدم دے گناہ دی وجہ توں ساری نسلِ انسانی گناہ دے تھلے نہیں آ سکدی ھے۔ آرمینیس آپنے آپ نوں آپنے کماں (اعمال) توں ہی بالکل صاف بنا سکدا ھے۔

لوکاں دا مناظرہ:۔

ایس بیان وچ انسان دی  آزاد مرضی توں بھلا کام (نیکی)نہ صرف زخمی کردا ، وگاڈدا اتے کمزور اتے ناتواں کردا ھے بلکہ ایں انسان نوں قید کرکے برباد اتے داغ لگاندا ھے۔ اتے اُوندی قوت بےسود ہون دے علاوہ رب دے فضل نوں وی جھٹلاندی ھے۔ پر ایدی قوت نہیں ھے رب دے فضل دی الہیقوت ہی سب کُجھ ھے ۔(۱۰)

آرمینیس وثوق نال آکھدا ھے کہ انسان گناہ دے بندھن وچ جھکڑیا ہویا ھے اوہ آپنے آپ نوں کِسی صورت وچ نہیں بچا سکدا جے کر رب دا فضل اُودے آلوں جاری نہ ہووے ۔ ویزلی ایس گھل نوں ایس طراں ویکھدے نیں کہ انسان آپنے کماں توں حتیٰ الوسع مُکتی دیاں سیڑھیاں چڑھدا ھے۔ ویزلی اتے آرمینیس راسخ العتقادی دی مکمل پابندی کردے نیں اُوناں دا دھرم ھے کہ بنی نوع انسان مکمل طور تے بندھن وچ بنھیا ہویا اتے صرف رب دے فضل توں ہی مُکتی پا سکدا ھے ۔ اُوناں دا آکھنا ھے کہ مُکتی دا انعام کوئی شخص کما نہیں سکدا بلکہ صرف حاصلِ ( وصول ) کر سکدا ھے۔

آلس آکھدا ھے کہ روح القدس دِلاں اتے ذہناں تے کام کردا اتے لوکاں نوں رب دے بارے کُجھ جان کاری دیندا یعنی رب دی برکات اتے رحمتاں دے بارے دسدا اتے اُونوں توبہ کیتے بلاندا ھے ۔ آرمینیس دی سخت تعلیم رب دے فضل دی مذاحمت کردی ھے جیڈی کیلون دے پیروکار وی مندے نیں۔ مگر آرمینیس ایدی وضاحت فرق طریقے نال کردا ھے توبہ توں پہلاں فضل سادہ طریقے نال قائل کردا، بلاندا ، چمکاندا اتے رب دے فضل دے قابل بناندا ھے جیڈا حیاتی تبدیل ہون توں پہلاں توبہ اتے دھرم نوں ممکن کردا ھے ۔ کیلون دے پیروکار ایدی وضاحت ایس طراں نال کردے نیں کہ ایں اٹل اتے کارگر اُوس شخص کیتے ہوندا ھے جیدا توبہ کرے اتے مُکتی تے دھرم رکھے۔ آرمینیس ایس طراں آکھدا ھے کہ لوک ہمیش رب دے فضل دی مذاحمت کردے نیں۔ جیویں کلامِ مقدس تنبیہ کردا ھے ۔( اعمال ۷ : ۵۱ ) پر ‘‘ توبہ توں پہلاں فضل ’’ دے بغیر اوہ فطری عمل دے مطابق سخت اتے سنگدل ہون اتے رب دی مرضی نوں تکفیر گناہ دے غلام ہون دی وجہ توں کردے نیں۔ (۱۱) کیلون دے مطابق رب اُوناں نوں جیناں نوں بغیر کِسی طرفداری دے مُکتی کیتے چُندا ھے شخصی طور تے اُوناں دی مرضی نوں تبدیل کردا ھے ۔ ایں کِس طراں دا تعلق ھے؟

بائبل مقدس دا رب کی آپنی مخلوق دے نال اینج ہو سکدا ھے اوہ جیڈا خواہش کردا ھے کہ اُودا آپنی مخلوق دے نال حقیقی تعلق ہووے۔ نہ کہ اینج دا تعلق جیویں کِسے غلام یا پتلے دے نال ہوندا ھے۔ آرمینیس آپنے خالق دے مُکتی دے کماں نوں اُودی محبت دے عجائبات ، رحم عدالت، انصاف اتے شخصی تعلقات توں محسوس کردا ھے۔

پہلاں توں مقرر کردہ لیکھاں دا احاطہ کردے ہوئے اُودا نظارہ عقلی طور تے رب دی مداخلت کیتے دُعا کیتے ارادہ کرنا اتے معجزات اتے مُکتی کیتے دُعا کرنا بے جا اتے فضول ہووے گا۔ کیڈا رب دے متعین کیتے ہوئے نوں ناکام کر سکدا ھے ؟ کیوں منادی کیتی جاندی ھے؟ حقیقت وچ انسانیت دا مقصد کی ھے جے کر ہر شے پہلاں توں متعین ھے ؟ ایں اوہ سوالات نیں جیڈے اصلاکار مسیحی شاخاں نوں اسلام نال ملاندے نیں ۔ آمینائی الیات وچ دلائلی جھوٹ پائے جاندے نیں۔

کُجھ الہیات        دا ایں بحث کردے نیں کہ رب چُنے ہوئے اتے پہلاں توں متعین لوکاں تے ہی مُکتی ٹپکا سکدا ھے۔ اک طراں نال ایں دلیل دُروست وی ھے تاں جے اوہ جیڈے آرمینائی الہیات دی پیروی کرن آلے نیں کہ صرف رب ہی مُتی دے سکدا اتے ایں یک طرفہ ھے اتے ایں پہلاں توں طےشدہ فضل دی بدولت ملدی ھے۔ پر ایں گھل ذہہن وچ رہوے کہ فضل دُعاواں دے وسیلے نال آندا ھے ایں دُعا مقدسین کر سکدے نیں یا فیر اوہ لوک جیڈے مُکتی پان توں پہلاں رب دے سامنے نالش کردے اتے اُوناں دی روحانی انکھاں کُھلیاں نیں اوہ کر سکدے نیں۔

ہور ایں کہ رب دے بنائے ہوئے اوہ ہتھیار نیں جیڈے شخصی طور تے قائلیت رکھدے اتے روحالقدس دی قائلیت اُوناں دے اندر ہووے اتے اوہ رب دے کلام دے وسیلے فیصلہ کن حالت تے اپڑے ہون۔ ایں لوک زبردستی رب دے آل راغب نہیں ہوئے ۔ پر رب دی بے پناہ محبت جیڈا سارے نسلِ انسانی کیتے ھے، اُوناں نوں مسیح دے کول لے آئی۔ ( یوحنا ۳ : ۱۶ ) ہر انسان دی آپنی آزاد مرضی ھے اوہ آپنی مرضی نال اُوناں نوں قبول یا رد کرنے دا حق رکھدا ھے۔ تاں جے جے کر رب نیں ہر شے نوں پہلاں توں مقرر کر دیتا ھے اتے صرف کُجھ خاص لوکاں دا ہی چناؤ کردا ھے تاں انسان دا ارادہ تے بےکار ہووے گا۔ اتے ایس طراں غیر دھرم داراں کیتے دُعا کرنا بے سود اتے بے فائدہ ہووے گا۔ یہواہ خُدا دی ایں پیوتر مرضی ھے کہ دھرم دار سارے غیر دھرم داراں کیتے شفاعت کرن۔ رب دی تحریک توں پولس رُسول لکھدا ھے ۔

‘‘ ایں ساڑے مُنجی رب دے لاگے عمدہ اتے پسندیدہ ھے اوہ جاندا ھے کہ  سب آدمی مُکتی پان اتے رب دی سیان تیکر اپڑن۔ ’’ ( ۱ ۔ تکیتھیس ۲ : ۳ ۔ ۴  )

پطرس ایس بارے آکھدا ھے کہ خُداوند آپنے وعدے چیں دیر نہیں کردا جیویں دی دیر بعض لوک سمجھدے نیں بلکہ تہاڑے بارے وچ تھمل کردا ھے ایس لئی کہ کِسے دی ہلاکت نہیں چاہندا بلکہ ایں ایں چاھندا ھے کہ ساریاں دی توبہ تیکر نوبت اپڑے۔ ( ۲ ۔ پطرس ۳ : ۹ ) ایں بالکل صاف ھے کہ رب ‘‘ چاہندا ’’ ھے کہ ‘‘ سارے ’’ لوک مُکتی پان ۔ شاگرداں نیں اک واری یسوع مسیح نوں آکھیا اسی کیویں دُعا کریئے؟

یسوع مسیح نیں فرمایا جدوں تُساں دُعا کرو تاں آکھو ‘‘ اے ساڑے پیو توں جیدا آسمان تے ھے، تیرا ناں پیوتر منیا جاوے تیری بادشاہی آوے تیری مرضی جیویں آسمان تے پوری ہوندی زمین تے وی ہووے۔ ’’ ( لوقا ۱۱ : ۲ ) عقلی طور تے آکے ویکھیا جاوے تاں اک دھرم دار رب دی مرضی پوری ہون کیتے دُعا کر رھیا ھے ۔ اتے اُودی مرضی ایں ھے کہ ساری نسلِ انسانی ہلاک نہ ہووے بلکہ ہمیش دی حیاتی پاوے ۔ صرف اُودے کلام تے دھرم لیان ددے وسیلے نال۔ رب جُھوٹا اتے دھوکےباز نہیں ھے۔

اُودی مرضی بائبل مقدس دی تعلیم توں واضح نظر آندی ھے کہ اُودی خواہش ھے کہ سارے بنی نوع انسان مُکتی پان۔ جان سمتھ اوہ اینگلیکن پادری سی جینے بپٹسٹ کلیسیائی نیو رکھی۔ اتے اُوس تعلیم نوں ‘‘ عام کفارہ ’’ آکھیا۔ ویزلی اتے سمتھ دیاں جڑاں اینیاں مضبوط بائبلی نیواں تے سان کہ محبت بھرے رب کیتے اک گھر دی حیثیت رکھدی نیں۔ جدوں کہ دوجی بدعتی تعلیقات آکھدی نیں کہ رب قہر اتے عذاب نال بھریا  ہویا ھے اتے اُونے نسلِ انسانی دی بوہت وڈی تعداد دوزخ دی ابدی آگ کیتے پیدا کیتی اتے اوہ کِسی قسم دی تبدیلی آپنی مرضی نال ایدے وچ نہیں لیا سکدے۔ انسان دا چناؤ رب دی دیتی گئی آزاد مرضی نال فضل دے ذریعے ہوندا ھے اتے اُودا دھرم اُودی منزل دا تعین کردا ھے ۔ ایس طراں خپداوند یہواہ رب دی عدالت وی اُوسے چناؤ تے منحصر ھے ۔ سچ تے ایں ھے کہ انساناں دی اکثریت ایسے رسائی نوں رد کر دے نیں کہ اوہ مُکتی پان اتے آپی ایس وڈی مُکتی توں غافل اتے عادی ہو جاندے نیں ۔ بائبل مقدس تصدیق کردی ھے کہ ایں رب دی مرضی نہیں ھے کہ کِسے فرد،بشر دی ہلاکت ہووے بلکہ ساریاں دی توبہ تیکر نوبت اپڑے۔ لیکھاں دے عقیدے نوں بائبل مدقس وچ واضح طور تے رد کیتا گیا ھے مگر ایں اج وی مسیحی کلیسیاواں وچ رائج ھے ۔ ایں آکھن دی لوڑ نہیں  ھے کہ ویزلی اتے سمتھ دی تعلیمات غیر لیکھاں دے رب دی تصویر پیش کردی سان یقینی طور تے اوہ نہ صرف مسیحی الہیات دان ہی سان جیڈے انسان دی آزاد مرضی دے حق وچ سان بلکہ اُوناں دی تعلیم دیاں جڑاں یہودی پُختہ دھرم وچ سان جیڈا اج تیکر وی مروج ھے کہ توبہ دے بغیر مُکتی نا ممکن ھے ۔ پہلی صدی دی ابتداء دی دھرم دار یہودی نومرید مسیحٰ کِسے قسم دی تعلیم نوں ناقابلِ قبول سمجھدے سان۔

‘‘ لیکھاں دا عقیدہ ’’ دے لحاظ نال ویزلی اتے سمتھ دوجے سارے اصلاح کار اں توں معزز نظر آندے نیں جہناں نیں تحقیر آمیز مستند لیکھاں دے عقیدے نوں آگسٹین دے تصورات توں حاصل کیتا۔ ایں کِسے مصنف دا اپنا ارادہ نہیں کہ کلیسیائی روایت ایس طراں نال ہووے کیوں جے اُوناں دیاں بوہت ساری تعلیمات تصحیح جیڈی بوہت ہی ضروری سی اُوناں نیں بڑے دلیر انداز وچ کلیسیائی تاریخ وچ نبایا۔ تاں جے کِسے عقیدہ یا مسئلے دا تعلق مُکتی دے نال ہووے تاں کوئی وی سادگی نال غلطی نہیں کر سکدا۔ مسیحیت نوں مُختی دے اندرونی تصور دے بارے متحد ہون دی لوڑ ھے تاں جے اسلام دی جُھوٹی مستند تعلیم دا سامنا کر سکے۔ منبھاوندی گھل ایں ھے کہ ایناں الہیات داناں وچوں بوہت سارے الہیات داناں دے تصورات اسلام نال ملدے جُلدے نیں جد کہ ایں گھل طے ھے کہ اسلام مخالفِ مسیح نظام ھے دُنیا کیتے کوڑا ھے ۔

لوتھر ، کیلون ، وائٹ فیلڈ اتے ویزلی سارے ایس گھل نوں مندے نیں کہ اسلام دی جابرانہ حکومت کلیسیاء کیتے حقیقی خطرہ سی۔

اسلام اتے مسیحیت وچ‘‘ لیکھاں دا عقیدہ ’’ دا تقابلی جائزہ

مسلماناں دے لیکھاں دے عقیدے دیاں جڑاں عربیاں دی بدعتی تعلیمات وچ ھہیں ۔ ‘‘ کعبہ ’’ جیویں کہ گزشتہ صحفات وچ دسیا گیا ھے ہر ورے بعد اک بُت دی حٰثیت نال پوجیا جاندا ھے ۔ کیوں جے ستاریاں دا تعلق مقدر ( لیکھاں ) دے نال ھے ایں قابلِ ذکر ھے کہ اللہ دیاں تین دھیاں وچوں اک ‘‘ مانت ’’ نوں لیکھاں دی دیوی آکھیا جاندا ھے۔ ایں ستاریاں دی بدعت بابل وچ پروان چڑھی اتے اُوناں نوں بائبل مقدس دے صحائف نیں مکمل طور تے رد کیتا ھے اسلام دی تعلیم دے مطابق ہر شخص دی پیدائش تے اک فرشتہ اُودی منزل دا تعین کردا ھے ۔ حدیث بیان کردی ھے کہ اللہ نیں اک فرشتے نوں حکم دیتا کہ چار شیواں لکھ ! نوے پیدا ہون آلے انسان دے بارے یعنی اُودے ‘‘ کام ’’ ‘‘ اُودا روشگار ’’ ‘‘ اُودی موت دا  دن ’’ اتے ایدے علاوہ ایں وی لکھ کہ اوہ بابرکت ہووے گا یا ‘‘ وےچارہ ’’ ہووے گا۔ فیر اودے جُسے وچ آتما پھونک۔ ایس طراں جیڈا شخص چنگے کام کردا ھے اُودے تے جنت دے چکار صرف اک پردہ ھے اتے فیر جیڈا کُجھ اُودے بارے لکھیا گیا ھے کہ اوہ کی فیصلے کریگا اتے اُودا رویہ کیویں دا ہووے گا اتے اُودے ستارے بدی کرن گئے یا بدی دے کام کرن گے اتے ایس طراں اوہ جہنم دا وارث ہووے گا۔ اتے فیر ایں وی لکھیا گیا کہ اُودے فیصلے اتے رویے اتے اُودے ستارے چنگے کام کرن گے اتے ایس طراں اوہ جنت دا وارث ہووے گا۔  (۱۲)

ایں پیراگراف ‘‘ پہلاں توں طے شدہ ’’ ‘‘ لیکھاں ’’ دے بارے واضح تعلیم دیندا ھے ۔ اتے اک ہور دوجی حدیث توں محمد دا پیغام واضح نضر آندا ھے۔ نبی نیں آکھیا : ات آدم توں آپنی اولاد نوں جنت وچوں باہر کڈیا۔ آدم نیں آکھیا توں موسیٰ اوہ جینوں اللہ نیں پیغام اتے آپنے پیغام اتے آپنے نال براہ راست گھل کرن کیتے چُنیا۔ تُسی میرے تے الزام ایس گھل کیتے لگاندے اوہ جیڈا میرے لئی پہلاں ہی طت سی اتے میرے پیدا ہون توں پہلاں ہی طے ہو چکی سی ؟ اینج موسیٰ تے غالب آیا۔ (۱۳)

حیران کن گھل ایں ھے کہ اللہ نیں دنیا دے پہلے انسان آدم نوں بغیر چُناؤ اتے اُودی مرضی دے گناہگار ٹھہرا دیتا۔ بغیر راستبازی اتے فرماں برداری دے اُونوں گناہگار ٹھہرایا۔ پہلاں توں مقرر کرنا، انسان نوں گناہگار ٹھہران وچ اللہ دا حکم شامل ھے ۔ ایس طراں اللہ اک ( شیطان ) اتے نا اہل اتے بدکار دیوتا دی لوڑ وچ ظاہر ہوندا ھے ۔ ایدے علاوہ دنیا وچ گناہ لیان دا سبب اُوناں نوں جہنم وچ اپڑان دا فیصلہ انسان دی مرضی دے بغیر اللہ ہی نیں آکھیا۔ محمد دے اک پیروکار نیں ایس عقیدے دے تعلق نال سوال کیتا۔ اک حدیث وچ ھے کہ ‘‘ اے اللہ دے رُسول ! لوکککی کیوں چنگے کام کرن دا جتن کر دے نیں ؟ نبی نیں آکھیا ! ہر شخص ایس طراں دے کام کر کے اُودی منزل دا تعین کردے نیں ۔ جیویں اوہ آپی دسدا ھے۔ (۱۴)

ایس طراں محمد دی تعلیم توں واضح ہوندا ھے کہ چنگے کام کرکے انسان جنت حاصل کر سکدا ھے اُودے آپنے عقیدے ( لیکھاں ) دی نفی ہو جاندی ھے ۔ ایس طراں دی نامناسب اتے نا مطابقت نوں مُسلمان آپی وی قبول نہیں کرن گے۔ اسلام دے دین وچ جنت وچ داخل ہون دا راستہ صرف اُودیاں نیکیاں نیں ۔ تاں جے اسلامی عقیدہ وچ ہر شخص دے موجود ہون توں پہلاں اینوں جنت یا دوزخ سونپ دیتی گئی ھے۔ لیکھاں دا عقیدہ انسان دے ہر طراں دے چنگے نیک کماں دی تردید کردا ھے اسلام اتے اگسٹین دی بدعتی تعلیم ( لیکھاں دا عقیدہ ) دونہویں بائبل مقدس دی حقیقی تعلیمات ( یعنی رب دی سوھنی فطرت اتے کردار ) دے خلاف نیں ۔ جے کر رب نیں انسان نوں آزاد مرضی بخشی تاں اوہ دھوکےباز اتے نظر انداز کرن آلا رب ، اللہ دے مساوی جانیا اتے سمجھیا جاوے گا۔

یہواہ نیں حکم دیتا ! میرے فضل توں توبہ کرو۔ ہر شخص آپنی حقیقی مرضی نوں ورت کے رب دے فضل دا حق دار ہو سکدا ھے اتے اُودے توں اُودی اخیری منزل دا تعین کیتا جاوے گا۔

ہر شخص روحانی اعتبار نال عمل پیرا ہو کے مُکتی دی خُوشخبری پا سکدا ھے ۔ کوئی مرد یا عورت فیاضی دے نال آپنی مُکتی نوں آپنے چنگے کماں توں حاصل نہیں کر سکدا اتے نہ ہی کوئی آپنی مرضی نال آپنے آپ نوں بچا سکدا۔ یسوع مسیح دا کفارہ ، روحانی فرماںبرداری دا تقاضہ کردا ھے نہ کہ شریعت اتے جُسے دے کام دی۔

تاں جے قرآن اتے حدیث وچ بےشمار حوالے لیکھاں دے عقیدے دے تعلق توں شامل نیں ۔ جیویں لکھیا ھے کہ ‘‘ جینوں اللہ نیں گناہ دے دیتا اوہ آپنی مرضی نال یا جتن نال اللہ دی مخالفت نہیں کر سکدا۔ اوہ آپنے دلاں نوں صافنہیں کر سکدے۔ اتے اُوناں کیتے آخرت وچ دہشت نال فرمان ھے۔ ( قرآن  ۵ : ۴۱ )

اسلامی تحریراں وچ لیکھاں دے عقیدے دے تصور وچ ابدی منزل دی نیو دا کافرانہ بدعت دا جتن ھے۔ ایں ثابت ہو چُکیا ھے کہ تاریاں ورگی بدعت یعنی کعبہ، محمد دی فلکیات دے کافرانہ دین دی ترقی وچ پیش ھے۔

اسلام وچ جہنم دےبرزخ دا تصور

اسلام وچ  برزخ دا تصور بالکل ابتدائی رومن کیتھولک ورگا ھے  ۔ اسلام نیں  برزخ دا نظام رائج کیتا۔ کہ کِس طراں برزخی نظام توں مُکتی حاصل ہو سکدی ھے۔

پروٹسٹنٹ بائبل اتے ابتدائی کلیسیائی قیادت کِی قسم دی برزخ دے ذریعہ مُکتی دی تائید نہیں کردے۔ رومن کیتھولک کلیسیاء آپنے وڈے گرجاگھراں دی تعمیر کیتے اتے کلرجی کیتے بے حد آمدنی نوں ترتیب نال اکٹھا کردے نیں ۔ ایس جھوٹی تعلیم نوں کھیلار کے کہ برزخ وچ اُودا اجر غلہ گودام اتے بوہت وڈی دولت دی صورت وچ ہووے گا۔ مارٹن لوتھر پروٹسٹنٹ قائدانہ سی۔ اُونے اُوس خلافت فطرت روایت دے خلاف آواز اُوچی کیتی اتے یویوں کیتے پیسہ اکٹھا کرن دی روایت نوں نا منظور کیتا۔ ہر کوئی شخص آپنی دِل جوئی نال پوپ دی اجازت نال آپنے لئی برزخ یا ‘‘ دوزخ ’’ مُل لے سکدا ھے ۔ ایں گھل حیران کن ھے کہ جے کر کِسی نیں لہو وی کیتا ھے تاں اوہ ( مُعافی نامہ ) بخشش نوں مُل لے سکدا ھے پر اُودا مُل ٹھیک دینا پئیوے گا۔ پوپ گریگری اول نیں پنج ورے اینا الہیات دا تجزیہ کرن دے بعد برزخ دے عقیدے دا باقائدہ اعلان کیتا۔ نائن دی کونسل توں پہلاں ابتداء دی کلیسیاء دی قیادت نیں بائبل دے متن توں متعلق عقیدیاں نوں دینی حکومت نیں نظر انداز کیتا اتے ایس غلط عقیدیاں نوں رائج کیتا۔ ایدا مقصد صرف ایں ہی سگا کہ لوکاں نوں روحانی طور تے برملہ کر کے اُوناں دی محنت نال کیتی گئی کمائی نوں یادگار وڈے وڈے گرجا گھراں دی تعمیر اتے فضول آرائشاں آلی حیاتی  گزارن کیتے ورتیا جاوے۔

پہلی صدی وچ ہور وی بوہت ساری غلط ( بدعتی ) تعلیمات رائج کیتی گئیں ۔ پر ویلے دے عظیم مسیحی الہیات داناں نیں ایناں نوں شکست دیتی۔ تاں جے بوہت ساری بدعتاں چرچ ( کلیسیاء ) وچ شامل ہو گئیں اتے بوہت سارے محمد دے ویلے توں یعنی قریباً چار سو سالاں توں وی شامل کیتی گئیں۔

پر محمد نیں بدعتاں آپنے نوے دین وچ شامل کر لئی۔ یسوع مسیح دے عظیم کفارہ دی تکمیل دے ضد وچ کلیسیائی بدعتاں نیں ‘‘ بخشش ’’ یا ‘‘ معافی ’’ نامیاں نوں اک غیر بائبلی عقیدے دے طور تے قبول کر لیا اتے اُودا مقصد ایں ہوندا کہ جے کر کوئی وی ایس ‘‘ معافی ’’ یا ‘‘ بخشش ’’ مُل نال خریدے تاں برزخ وچ اُودے گناہ معاف ہو جان گے۔ ‘‘ یسوع مسیح نوں دنیا دے گناہواں دی مُعافی کیتے آپنی قُربانی اتے لہو بہانے اتے جی اُٹھن دی کی لوڑ سی ؟ ایں یسوع مسیح دی بے عزتی کرن دے مترادف ھے کہ اُودی سخت دُکھ دی حالت وچ قُربانیاں اتے سُولی تے موت بےفائدہ ھے۔ کیوں جے اگر کوئی بوہت چنگے کام کرے یا ادا کرن کیتے کِسی دے کول دولت ہووے اتے اوہ بیعانہ دے طور تے کیتھولک نوں پیسہ جمع کروائے تاں جے آئندہ حیاتی وچ کام آوے ۔ پوپ صاحب دے جاری کردہ معافی نامے ہی جے کر مُکتی دے سکدے نیں تاں یسوع دی موت اتے مردیاں چوں جی اُٹھن دی کوئی لوڑ نہیں۔

بائبل مقدس اتے واضح تعلیم دیندی ھے کہ جدوں اک مسیحی دھرم دار مردا ھے تاں اوہ فوراً مسیح دے نال ہوندا ھے۔ ( ۲ ۔ کرنتھیوں ۵ : ۶ ۔ ۸ ) جدوں توں یسوع مسیح نیں اک ہی واری سارے بنی نوع انسان کیتے اُودے گناہواں دی قیمت ادا کر دیتی گئی ھے اوہ جاری رھے گی۔ شخصی گناہواں دی مُعافی کیتے اتے برزخ وچ رہائشاں کیتے کِسی قسم دی لوڑ نہیں ھے کہ فردوس وچ جان کیتے کوئی بیعانہ دین دی لوڑ ھے ۔ ایں گھل واضح طور تے مسیح نوں رشوت دین اتے اُونوں زخمی کرن وچ بھر پور کردار ادا کردی ھے۔

اسلام وچ سکھایا جاندا ھے کہ ہر گناہ دی سزا ملے گی۔ جدوں توں اسلام وچ لہو دی قُربانی نوں بے اثر قرار دیتا گیا ھے عام لوک دوزخ وچ ویلہگزار رھے نیں تاں جے اُوناں دا کفارہ ہو سکے۔ جے کر اوہ خُوش قسمت نیں تاں خورے اوہ بچ سکدے اتے جنت وچ جا سکدے نیں۔

بھاویں ایں متقی پرہیزگار مُسلمان ہی کیوں نہ ہون اتے اُونے آپنی ساری حیاتی وچ صرف اک ہی گناہ نہ کیتا گیا ہوئے اُودی قیمت دوزخ وچ ضرور گزرانی پئیوے گی تاں جے اللہ دا قانون پورا ہو سککے ۔ جے کر اُونے اللہ دی اعلانیہ نافرمانی کیتی تاں وی اُونوں ضرور ہمیش دی آگ وچ سزا پئیوے گی۔

حدیث ایس طراں قانین وچوں اک نوں ایں وی بیان کردی ھے۔ نبی نیں آکھیا : ایں دو اژخاص سزاوار ہون گے اک جیس نیں مٹی نوں پیشاب دے نال گیلا کیتا اتے دوجا اوہ جیس نیں ‘‘ غیبت ’’ یا بدگوئی کیتی ایناں وچوں اک وی نہیں بچے گا۔ (۱۵) ہر شخص آپنے گناہ دی سزا پان دے بعد معافی حاصل کرے گا۔ محمد نیں ‘‘ بدھا ’’ دین دے بانی زور وآسٹریان دے تصور ( دوزخ دا پُل یاد کرنا ) دے تصور نوں چرایا ھے اتے اُودے وچ آپنی تعلیم یعنی برزخ دے عقیدے نوں شامل کیتا ھے کہ ہر شخص پہلاں جہنم وچ جاوے گا فیر برزخ وچ جاوے گا۔

اک حدیث ایس طراں بیان کردی ھے کہ :۔ جہنم دے اندر ( یعنی پُل دے اُوپر اک خاردار پودا ‘‘ ال ساڈان ’’ ناں دا ہووے گا جیڈا لوکاں نوں اُوناں دے کماإ اتے اعمالاں دے مطابق پٹک لیئے گا ۔ کُجھ لوک جہنم وچ آپنے ( بدی ) دے کماں دے سبب ٹھہرے رہیں سان اتے برباد کیتے جان گئے اتے کُجھ اُوناں کنڈیاں دی وجہ توں کٹ دیتے اتے جہنم وچ سُٹے جان گے اتے کُجھ سزاوار ہون گےپر سزا دے بعد حفاظت نال بچ جان گے۔ جدوں اللہ لوکاں دے وچکار آپنی عدالت مُکا چُکے فیر اوہ ہر کِسی نوں دوزخ وچوں آپنے رحم توں باہر کڈھے گا ۔ فیر اوہ فرشتیاں نوں حکم دیوے گا کہ اُوناں لوکاں نوں دوزخ دی آگ توں باہر کڈھوں جہناں نیں اللہ دے علاوہ کِسی دی پرستش نہیں کیتی اتے اللہ اُوناں دے نال رحمدل ہووے گا جیڈے دنیا وچ آزمائے گئے پر اللہ دے سوا کِسی دی پرستش نہیں کیتی۔ (۱۶) قرآن ات حدیث مُسلمان دے علاوہ مُکتی نوں رد کردی ھے۔ (۱۷) جے کر کوئی شخص مُسلمان ہووے تاں اوہ آپنا ختنہ لازمی کروائے اتے اللہ اک ھے اتے لاشریک ھے اتے محمد اللہ دے رُسول نیں ہونے دا اعلان کرے۔ اتے ایس طراں عورت صرف اعلان کرے کہ اللہ اک ھے اتے واحد معبود ھے اتے محمد اللہ دے اخیری نبی اتے اخیری رُسول ہون دا اقرار کرے مرد اتے عورت دونہواں کیتے ہی اُصول ھے اتے اُوناں دے اعمال وی مُکتی وچ کردار ادا کرن گئے۔ اسلام اوہ جدید دین ھے جیڈا توبہ توں بعد کماں ( چنگے اعمال ) تے محیط مُکتی تے یقین رکھدی ھے۔ مسلماناں دی آپنی ٹیریراں بیان کردیاں نیں کہ اُوناں نوں اک لمحہ یا فوراً مُکتی نہیں مِل سکدی۔ عورتاں دی قِسمت ایس معاملہ وچ زیادہ ہی خراب ھے کیوں جے اللہ نیں عورتاں نوں کثرت نال جہنم کیتے پہلاں توں چُنیا ھے ۔ تاں جے کوئی مُسلمان براہِ راست جنت وچ نہیں جا سکدا جدوں تیکر جنگ دی حالت (جہاد) وچ نہ مرے یا کِسی بےدین شخص نوں قتل کرے ۔

حدیث بیان کردی ھے کہ دوزخ دی حتمی سزا کیویں دی ہوئے گی؟

‘‘ میں نبی نوں ایں کیندیاں ہوئیاں سُنیا کہ رُوزِ حشر دے دن اک آدمی جہنم وچ ایس طراں سزا دیتی جاوے گی اُوس آدمی دے پیر اں دے محراب وچ دو کوئلے سلگائے گے اتے اُودے توں اُودا دماغ اُبل جاوے گا تانبے دے پانڈے دی طراں یا جیس طراں صُراحی جیدے وچ پانی گرم کیتا جاندا اُوس طراں گرم ہووے گا۔ (۱۸)

ہر مُسلمان سختی نال جہنم وچ سزا پائیگا۔ سزا پان آلے مرد اتےعورت دے دماغ جیدا اُبالیا گیا جدوں تیکر اوہ سُلگندے کوئلیاں تے کھڑا رہے گا یا کھڑی رہے گی ۔ پارسا اتے پرہیزگار لوکاں کیتے ایناں شدید گھلاں دے امتحان وچوں گزرے گا جیڈا اُوناں دا انتظار کر رھیا ھے۔ جے کر کوئی ایس سزا توں بچنا چاھندا ھے اوہ صرف شخصی طور تے جہاد کرے۔

میدانِجنگ وچ دھاوا ( حملہ) بولن توں پہلاں اتے مالِ غنیمت اکٹھا کرن اتے قانون تے حملے توں پہلاں محمد نیں کجروی نال اک کہانی گھڑی اتے اُودی تشہیر جنگلی چال نوں سوچی سمجھی بنا تے کیتی۔ اُوس نیں آپنے جنگی بیلیاں دے نال فوراً جنت وچ داخلے نوں وعدہ کیتا کہ جیڈا کوئی وی جنگ دے دوران مرے گا جنت وچ جاوے گا۔

نہ صرف اوہ مختصراً جنت وچ بغیر جہنم وچ جائے اپڑ جان گے بلکہ اُودے نال نال اُوناں نوں کُجھ آڈڈے حواسی ارماناں دی تکمیل وی فراہم کیتی جاوے گی۔ مثلاً اُوناں نوں جنگل ، سمندر اتے اجرامِ فلکی دی حیسنائیواں ( پریاں ) اُوناں دے نال مبازرت کیتے فراہم کیتیاں جان گئیاں۔ شراب پین دا موقع فراہم کیتا جاوے گا اتے بوہت ساری بخششاں عطا کیتیاں جان گئیاں۔

ایں گھل اج کل دی اسلامی حالت ، بوہت سارے خُود کش بم پھاڑن آلے خواہشمند مسلماناں دی عکاسی کردی ھے۔ اک مکمل احمق اتے پاگل آدمی دی قیادت وچ بوہت سارے مُسلمان ایس بادشاہی نوں صرف جہاد کرکے داخل ہو سکدے نیں ۔ اُوناں دی فرمانبرداری ، حکومت یا اُوناں دی شہریت دی تاعبداری وچ نہیں بلکہ اُوناں دی تاعبداری ہر قیمت تے اسلام دی آواز تے جنگ نوں فتح کرن تے ھے۔

جیڈا قرآن نوں سنجیدگی نال پڑھدے نیں اوہ جاندے نیں کہ ایں اک اللہ دی اندرونی پرسرار بادشاہی دی توبعداری ھے ۔ بھاویں اک پیار کرن آلے مُسلمان دے نال کُجھ وی ہووے اُونوں جہاد دے عقیدے تے دھرم رکھنا ضروری ہونا چاہی دا ھے۔

پر حقیقت وچ جیڈا اعتدال پسند لوک نیں بھاویں قرآن توں ناواقف وی ہون ایس طراں دے احکامات نوں نہیں مندے۔ ایس طراں اُوناں دے بوہت بہتر ایں ہی ھے اوہ اللہ دی ایس تعلیم توں دستبردار ہون اتے جیوندے رب یسوع مسیح دی پیروی کرن ایس طراں اوہ جہاد دے بغیر ہی دوزخ توں بچ سکدے نیں۔ بھیڑے لیکھاں نال اُوناں دی لکھتاں توں ظاہر ہوندا ھے کہ مُسلمان آپنے سارے گناہواں دا حساب دوزخ وچ ادا کرن گئے۔ جہنم وچ سب توں نِکی سزا، اُوناں نوں پتھر دے دہکتے ہوئے کوئلیاں تے کھڑا ہونا پئیوے گا جدوں تیکر اُوناں دے سراں تے لہو جاری نہیں ہو جاندا اتے اوہ پھٹ نہیں جاوے گا۔ صرف جہاد کرن آلے ہی جہنم دی سزا توں بچ سکن گئے۔ اکثریت نہ جتائے ہوئے تشدد نوں لا محدود اسلامی جہنم وچ برداشت کرن گئے۔ اک واری مُسلمان اکثریت دا تسلط قائم ہو جاوے ۔ مقامی طور تے شریعت لاگو کر دیندے نیں۔ اتے کئی واری قانون ملک دا قانون بن جاندا ھے۔ تاں جے ایں کتاب مُسلماناں دی تکفیر کرن کیتے نہیں لکھی گئی بلکہ کلیسیاء نوں زبردستی چنوتی دیندی ھے۔ اتے آڈڈے قسم دے معاشریاں اتے حکومتاں جیڈیاں دنیا وچ کیتے وی نیں اُوناں نوں مُسلماناں دے ارادیاں توں ، جیڈے اللہ دی خاطر آڈڈھے ملکاں نوں فتح کرنا چاھندا ھیں ۔ آگاہی دیندی ھے۔ ایس لمحہ مُسلمان دنیا وچ ہزاراں لوکاں دا قتل کر رھے نیں۔ ہندو ، بُدھا اتے یہودی وی اِیسے طراں دی بھیڑی لیکھاں دا شکار نیں اتے سارے دنیا نوں وی اِیسے چنوتی دا سامنا ھے۔

اڈولف ہٹلر دی طراں مُسلمان وی مکمل جہاد کرکے جُھوٹے چن دیوتا اللہ کیتے دنیا نوں فتح کرنا چاہندے نیں۔ ھن اک اکھر ‘‘ خلافت ’’ نوں ہی لے لیئووں اُودا مطلب اک خُودسرانہ اتے جابرانہ دنیاوی حکومت جیڈے ہر قسم دی آزادی دا گلہ گھٹدی ھے۔

چھٹا حصہ‘‘ اسلام وچ  عورتاں دا  تصور’’

دسواں باب

مرد عورت توںزیادہ قابل تعظیم

بیوی نوں  مارن دا  اللہ دے آلوں  اختیار

انسانی حقوق دے پیشِ نظر عورت دی  نسبت توں بائبلی نقطہ نظر اسلام دے عقیدیاں توں اختلاف رکھدا ھے۔ نواں عہد نامے وچ ایس طراں بیان ھے کہ : ۔

‘‘ اے شوہرو آپنی بیویاں نال محبت رکھو ۔جیویں مسیح نیں کلیسیاء نال محبت کرکے آپنے آپ نوں اُودے حوالے کر دیتا۔ ’’ ‘‘ اینج ہی شوہراں نوں لازم ھے کہ اوہ آپنی بیویاں نال آپنے جُسے دی مانند محبت رکھن جیڈا آپنی بیوی نال محبت رکھدا ھے اوہ آپنے آپ نال محبت رکھدا ۔ ’’ ‘‘ بہر حال تہاڑے وچوں وی ہر اک آپنی بیوی نال آپنی مانند محبت رکھے اتے بیوی ایس گھل دا خیال رکھے کہ آپنے شوہر توں ڈردی رھوے ۔ ’’ ( افسیوں ۶ : ۲۵ ، ۲۸ ، ۳۳ ) بائبل مقدس شوہراں نوں تنبیہ کردی ھے کہ آپنی بیویاں نال ‘‘ کرختی یا ‘‘ کڑواہٹ ’’ نہ دکھان۔( کلیسیوں ۳ : ۱۹ )

قرآن بائبل دے ایس فرمان دے متضاد بیان دیندا ھے کہ ‘‘ مرد عورتاں تے دسترس رکھن کیوں جے اللہ نیں مرد نوں عورت تے سبقت دیتی ھے ۔ جے کر بیوی بغاوت کرے تاں اُوناں دی نعمت کیتے اُوناں دے بسترے وکھ کردو اتے اُوناں نوں تازیانہ کوڑے نال مارو۔ ( قرآن ۴ : ۳۴ ) اتے کوڑے دے ہتھیار کیتے کھونٹی یا چھڑی وی ورتی جا سکدی ھے۔ محمد دے رشتےداراں وچ اک شخص بنام الزبیرابنالعوام دیاں چار بیویاں سان اُوناں نوں اوہ سُوٹی نال حسبِ معمول ماردا سی کہ سُوٹی ٹوٹ جاندی سی۔ اُوس شخص نوں محمد نیں بوہت زیادہ عزت بخشی اتے آکھیا تُسی جنت دے دس عظیم لوکاں وچوں اک ہو۔ عُمر نیں اُونوں خلیفہ بنا دیتا۔ (۱)

جدوں توں محمد نیں بیویاں نوں مارن دی گنجائش دیتی اتے قرآن وچ مُسلماناں نوں اُوس گھل دی پیروی کرن دی تنبیہ کیتی گئی ھے۔

کُجھ مُسلمان مرد تے تازیانہ کوڑا اتے مارن دی لوڑ نوں اینا محسوس نہیں کردے پر کُجھ ہور راستے اختیار کردے نیں۔ قرآن ایوب دی کہانی جیڈی بائبل مقدس وچ بیوی نوں مارن دی نسبت توں مروڈ کے پیش کردا ھے۔ قرآن ۳۸ : ۴۴ بیان کردا ھے کہ ‘‘ اتے ’’ ( ایں اُونوں آکھیا گیا سی ) آپنے ہتھ وچ سُوٹی لے کے اُوس دے نال سخت ضرب لگاؤ اتے آپنی قسم نوں نہ توڑو ‘‘ جیویں قرآن وچ آکھیا گیا ھے۔ ایوب دی مصیبت دے ویلے توں ھے اُوس نیں آپنی بیوی نوں سُوٹی نال مار کے قابو کیتا سی جدوں اُوس نیں اُودے تے تُہمت لگائی سی۔’’

اُودھم مچان آلے محمد نیں ذاتی تفسیراں نوں قرآن وچ توریت دے نال ملا دیتا مُسلمان سمجھدے سان کہ محمد دے کول خاص مُکاشفہ اتے الہی اختیار ھے کہ اوہ مقدس صحائف نوں تبدیل کر سکدا ھے اتے اُودے اصل مفہوم اتے معنی نوں تبدیل کر دیتا اتے الزام یہودیاں تے لگاندے نیں کہ اُوناں نیں توریت نوں تبدیل کر دیتا۔

حقیقت وچ محمد اوہ شخص سی جینے دستاندازی کرکے اصل الہی کلام نوں تبدیل کر دیتا۔ عجیب و غریب عالم و مفکر بائبل دے نسخہجات دی کھوج وچ لگے ہوئے نیں کہ اُودی تحقیر کر سکن۔ جیس طراں مُسلمان کردے نیں۔

‘‘ بحیرہ مُردار دے طوماراں دے ملن دے بعد ظاہر ہویا ’’ کی یہودیاں نیں اج تیکر بائبل دی فہرست نوں وی تبدیل نہیں کیتا اتے اُودی حفاظت کیتی ھے۔

کُھلی اتے صاف سچائی ایں ھے کہ محمد کوئی علمِ الہی دا ماہر نہیں سی بلکہ اک ان پڑھ شخص سی۔ اوہ جُھوٹے نبیاں نوں پسند کردا سی تاں جے آپنی پسند دی تعلیم نوں وچ پا کے آپنے اندھے پیروکاراں نوں ورغلا سکے۔ اتے جُھوٹ دی خُوب بڑائی ہوئے۔ ۔

‘‘عورتاں دی ہور  گراوٹ اتے پستی’’

جیویں قرآن وچ مرقوم ھے کہ اللہ عورت نوں صرف زمین خیال کردا ھے : ‘‘ تہاڑیاں عورتاں نیں اوہ ہل چلان دی تھاں ھے اتے تُساں جیس طراں تہاڑی مرضی ھے آپنی زمین وچ ہل چلاؤ۔ ’’ (قرآن ۲ : ۲۲۳ ) حدیث وچ محمد دے بے شمار عورتاں دے بارے ھہیں ۔ اک حدیث ایس طراں آکھدی ھے کہ ‘‘ اللہ دے رُسول نیں آکھیا کہ بدی دی فال یا شگون تین شیواں وچ ہو سکدی ھے۔ عورت وچ ، گھوڑے وچ یا اک ڈنگر وچ ۔’’ (۲)

محمد دی پسندیدہطیویاں وچوں اک ‘‘ عائشہ ’’ نیں اُونوں اُودی حقیر رائے عورتاں دے بارے لا جواب کر دیتا۔ عائشہ بیان کردی ھے کہ اوہ کیڈیاں  شےیواں نیں جیڈیاں نماز نوں منسوخ کر دیندیاں نیں ۔ اُوناں نیں آکھیا کہ نماز کتے توں ، کھوتے توں اتے اک عورت دے نمازی دے سامنے توں گزر جان نال ٹُوٹ جاوے گی۔’’

میں آکھیا تُسی سانوں کُتے بنا دیتا۔ (۳)

اگے چل کے اسی محمد دی حقیر رائے عورتاں دے بارے احادیث وچ جاناں گے بے شمار موقعیاں تے نبی نیں عورت نوں ڈنگراں دے برابر قرار دیتا۔ مثلاً کتا ، گائے ، کھوتا وغیرہ ۔ ہور ایں کہ محمد دے چن دیوتا اللہ نیں پہلاں ہی ظاہر کیتا ہویا ھے کہ اوہ بھروسے دے لائق نہیں بلکہ اُودی بساط مرد توں ادھی تصور کیتی جاوے گی ۔ سورہ ۲ : ۲۸۲ بیان کردی ھے کہ : ‘‘ گواہی کیتے تُسی دو آدمیاں نوں بلاؤ جے کر دو آدمی موقعے تے نہ مل سکن فیر اک آدمی گواہی دیوے انس دو عورتاں گواہی دین ۔ ۔ ۔ ۔ ’’ ابو سعید الخدری بیان کردا ھے کہ محمد دے خیالات تھلے دیتی سورہ توں تعلق رکھدے نیں ۔

محمد نیں آکھیا کہ کی عورت دی گواہی مرد دی نسبت ادھی منی جاوے گی ؟ عورت نیں آکھیا ! ہاں محمد نیں آکھیا ایں عورت دی قلت دی وجہ توں ھے۔ (۴)

اک ہور حدیث ایس بیان نوں اتے واضح طور تے بیان کردی ھے۔ ‘‘ اتے تُسی آپنے درمیان تں آپنے دو آدمیاں نوں بلاؤ جے کر دو آدمی دستیاب نہ ہون فیر اک آدمی اتے دو عورتاں گواہی کیتے بلان۔ ایس طراں ایناں دو عورتاں وچوں اک غلطی کرے تاں دوجی اُوس نوں دُرست کرے۔ (۵) جدوں محمد نیں ایں خبر سُنی کہ فارص دے لوکاں نیں خسرو دی دھی نوں آپنی ملکہ بنا لیا ھے اُونے آکھیا اوہ قوم جیدی ملکہ عورت ہوئے اوہ کِدی وی ترقی نہیں کر سکدی۔ (۶)

ایں کُند ذہنی اتے گھٹیا خیالات عورت دی قیادت دے بارے وچ بائبل مقدس دی پرانی تاریخ نال مخالفت رکھدے نیں ، نہ تے دنیا نیں اتے نہ ہی بائبل نیں کِدی وی عورت دی قیادت نوں ممنوع نہیں کیتا۔ ایں اٹل حقیقت ھے کہ اسرائیل دی ابتدائی تاریخ وچ دبورہ نام عورت اک قاضی اتے نبیہ دی حیثیت نال مقرر کیتی گئی ۔ اُودے بعد اوہ اسرائیل دی چیف کمانڈر بن گئی اتے اوہ کنعانیاں تے غالب آئی(قضاۃ ۴ : ۱ ۔ ۷ ) بوہت ساری عورتاں نیں طاقتور کامیابی دا مظاہرہ کیتا اتے آپنے آپ نوں پوری تاریخ وچ منوایاھے۔

‘‘ ہیٹ شٹ سپ ’’ تھٹموس اول دی دھی اتے ٹھٹموس دوم دی طیوی نیں اکیس ورے تیکر مِصر دی سلطنت تے حکومت کیتی۔ ‘‘ عہد عتیق دی دنیا دے لوک ’’ نامی کتاب دے ایڈیٹراں نیں اُودے بیان توں باہر حکومت دا بیان کیتا ھے۔

مِصر نیں دو عشریاں نوں ایس بیوہ ملکہ دی حکومت دے دوران خوشحالی اتے امن دے نال مزے نال حیاتی بسر کیتی۔ اُوس نیں ‘‘ کارنک ’’ وچ ‘‘ تھیبن ’’ دے علاقے وچ ہیکل سمیت دو مینار جیدی اُونچائی ۹۷ فٹ ھے سخت پتھر دے اک ہی ٹکٹہ توں بنائے۔ (۷)

جے کر محمد سچا نبی ہوندا تاں کیوں ایس طراں دی جھوٹی افواہ اُڑاندا کہ عورت دی قیادت ناقص ھے ؟۔

برطانیہ دی قدیم تاریخ توں اک ہور زبردست عورت دی قیادت دی مثال دیتی جا سکدی ھے ۔ اک نامور ملکہ بوہت مشہور ہو گئی کہ اُوندی تصویر برطانیہ دے سِکیاں تے پرکندہ کیتی گئی جیڈی اج تیکر وی ھے ۔ ملکہ بودکیہ نوں برطانوی زبان وچ وکٹوریہ آکھیا جان لگا۔ جیڈی پراسٹگس بادشاہ دی طیوی سی۔ آپنے خاوند دی وفات دے بعد ظالم رومی حاکم دسیانس برطانیہ نوں اچانک ہتھیا لیا۔ اُوس نیں برطانوی تھاواں نوں تباہ و برباد کیتا ، عمارتاں نوں تہس نہس کیتا اتے اُوناں دے شہراں نوں لُوٹیا اتے ملکہ بودیکیہ دی دھیاں نوں اجتماعی زیادتی دا نشانہ بنایا اتے اُوناں نوں کوڑے لگوائے۔ طیش وچ آئی ملکہ نیں ۰۰۰، ۰ ۲ ، گمراہواں نوں رومیاں دے خلاف سِلسلہوار جلوس اکٹھے کیتے اتے فتح تے فتح پائی۔ اُودے بعد اُوس نیں بوہت طاقتور چار گروہاں نوں جیڈے جنگجُو سان اکٹھا کیتا جیڈا برطانیہ وچوں اڑھائی لاکھ توں زائد سان۔ ملکہ دی قیادت وچ ابتدائی جنگاں وچ برطانوی لوکاں نیں ۰۰۰، ۰ ۸ ہزار رومیاں نوں قتل کیتا اتے بعد از ۰۰۰، ۰ ۴ نوں لندن وچ ماریا۔ (۸) محمد دا عورت دے بارے اظہار کرنا بوہت تنگ نظر اتے ہنسی آمیز ھے۔ ‘‘ دبورہ ’’ ہٹ شپ سٹ ’’ اتے بودیکیہ ’’ صرف چند مثالاں نیں جیڈیاں محمد دے خیالات نوں تاریخ دی لو وچ غلط ثابت کردی نیں۔

‘‘دوزخ وچ زیادہ تعداد وچ عورتاں ’’

محمد دی عورتاں دے بارے گھٹیا رائے اُوناں دی عدالت اتے منزل دے بارے وی اُونی ہی گھٹیا ھے ۔ حدیث بیان کردی ھے۔

نبی نیں آکھیا : ‘‘ میں جنت نوں ویکھیا اتے میں آپنا ہتھ پھل توڑن کیتے ہتھ پھلایا اتے اُونوں لیا تُساں اُونوں اُوس ویلے تیکر کھا سکدے اوہ جدوں تیکر دنیا قائم ھے اتے میں جہنم نوں وی ویکھیا اتے میں اج تیکر اینج دا خطرناک اتے خُوفناک نظارہ نہیں ویکھیا۔ میں ویکھیا کہ جہنم وچ زیادہ تر عورتاں سان۔ لوکاں نیں پوچھیا ! اے اللہ دے رُسول ! ایں کیویں ہووے گا ۔ نبی نیں آکھیا اوہ آپنے خاونداں اتے ساتھیاں دے نال غیر تابعدار سان اتے اُوناں نیں چنگے اعمال نہیں کیتے ۔ جے کر تُسی کِسی (عورت) دے نال خواہ ہوا اتے پوری حیاتی رھوے اتے اوہ تہاڑے وچوں کوئی شیواں ویکھدی فیر اوہ آکھدی کہ میں تہاڑے وچ کوئی چنگی شے نہیں ویکھی۔ (۹)

محمد دی ذاتی حٰاتی عورتاں نال رنگی ہوئی سی پر فیر وی اوہ عورتاں دے خلاف سی۔ اتے اُوس نیں اُوناں دی ابدیت دے بارے نبوت کیتی اک دوجی حدیث وچ ہور آکھیا گیا ھے کہ اک واری اللہ دے رُسول نماز دی تھاں تے گیا اتے اُونے عید الضحیٰ یا عید الفطر دی نماز ادا کیتے۔ فیر اوہ اک عورت دے کول توں گذریا اتے آکھیا ۔ اے عورت سخاوت کر ! کیوں جے میں ویکھیا ھے کہ دوزخ وچ زیادہ تر سکونت کرن آلی عورتاں ہی ہون گئیاں ۔ اُوناں نیں پوچھیا اینج کیویں ہووے گا ۔ اے اللہ دے رُسول ؟ اُونے آکھیا کہ تُساں اکثر ویلے آپنے خاونداں دی تابعداری نہیں کردی۔ میں تیرے توں گھٹیا اتے قلیل نوں دین وچ کیتے نہیں ویکھیا۔ خبردار رہنا کیوں جے اک سمجھدار آدمی وی تہاڑی غلامی وچ آ سکدا ھے۔ عورت نیں آکھیا !

اے اللہ دے رُسول ! کی ساڑے دین وچ اسی بوہت گھٹیا اتے کمتر ہاں اُونے آکھیا کہ ایں کمزوری یا گھٹیا پن تہاڑی لوڑ ھے۔

ایں دُرست نہیں کہ عورت آپنے حٰض دے دناں وچ نماز پڑھ سکدی اتے نہ ہی روزہ رکھ سکدی ھے ؟ عورت نیں تصدیقی طور تے جواب دیتا کہ ایں گھٹیا پن تہاڑے ہی دین وچ ھے۔ (۱۰)

محمد دا اعتقاد عورت دے جُسے دے قُدرتی عمل تے ھے جیدا اقرار اُودے دھرم تے ہوندا ھے ۔ اُودا آپنا ذاتی رویہ اُودی آپنی طیویاں کیتے سخت ھے ، عام طور تے مُسلمان رد کیتی گئی عورتاں دا معیار ڈنگراں دے برابر ھے۔ ( جیس مٹی تے ہل چلایا گیا ) محمد آپنے اکھراں وچ آکھدا ھے ، ، اُوس نیں نبوت کیتی کہ دوزخ دے عذاب وچ خاص طور تے عورتاں دا وڈا حصہ ھے اتے اُودے توں ماواں وی نہی بچ سکن۔

کی کوئی وی عقل مند عورت اینج دے نبی دی پیروکار ہوئے گی جینے عورتاں دے بارے وچ ایس طراں دے خیالات دیتے ۔ جے کر تہاڑے کیتے دوزخ مقرر ھے تاں اینج دے دین دا کی فائدہہووے گا۔ کوئی وی عورت آپنے آپ نوں ذہنی اتے جسمانی طور تے دلیل کیتے اتے آپنے نصیب دی تحقیر کیتے کیویں دے سکدی ھے ۔ اک واری جیدا وی اسلامی کارکن نظام وچ پھنس جاندی ھے تاں اوہ عورت اک نژانی دے طور تے ظاہر کردی ھے۔ جیس طراں ماہرنفسیات سٹاک بالم سینٹر ھے اک واری جیڈا وی اسلامی کارکن نظام وچ پھنس جاندی ھے تاں اوہ وعرت اک نشانی دے طور تے ظاہر کردی ھے ۔ جیس طراں ماہر نفسیات سٹاک بالم سینٹر روم دے آل اشارہ کردے نیں۔ اک روایت بیان کیتی جاندی ھے کیویں یرغمالی اُوناں دے قید کرن آلیاں دی جانب ہمدردی دی وی توقع کردے نیں ۔ حتیٰ کہ اہم نکتہ ایں ہوندا ھے کہ اُوناں دا دفاع کرنا۔ اُوناں چوں بوہت سارے جیڈے سُلجھانے کیتے دام وچ گرفتار کیتے گئے نیں اتے اوہ زبان دین دے طور تے خلافِ عقل دے احساس نوں مِلا کے پیش کردے نیں۔ ااُوناں وچ اینج نبی اتے گروہ آکھواندے نیں۔

جنت دیاں حوراں

جیس طراں محمد مقدس جنگ وچ یا مالِ غنیمت دی لوٹ مار وچ مصروف سی اُونوں جنیات دا خیال رکھدے ہوئے وعدے دے نال نفسیاتی جنت دی اُوناں لوکاں کیتے فریاد کیتی جیڈت جنگ وچ مر گئے سان یا اُناں کیتے جیڈے مستحکم طور تے اُوناں دے نبی دی عقیدت وچ کھڑے سان۔ اُوس جنت وچ حوراں دی عجمی (فارسی) داستان شامل ھے۔ قرآن مجید چار واری بیان کیتا گیا ھے۔ ( القران ۵۲ : ۲۰ ، ۵۶ : ۲۲ ، ۵۵ ، ۷۲ ، ۴۴: ۵۴ ) لغوی مطلب ایں ھے کہ انکھاں دے نال کالے اتے گورے فرق ویکھنا ھے۔ ( الحران) ۔ (۱۱)اوہ دوجی قرآنی سورتاں دے آل اشارہ کردے نیں۔ بھاویں ایں ہووے گا اتے اسی اُوناں وچوں کِسی اک سوھنی حور ( صنفِ نازک ) دے نال محبت بھری نظراں کُھلے طور تے نکاح کراں گئے۔ اتے اوہ پاکدامن ہون گئیاں اتے اُوناں نوں کِسی وی مرد نیں پہلاں کِدی چھوا نہیں ہوئے گا ایں حوراں نگہبانی دے طور تے پیولن ( وڈے خیمہ ) وچ رھن گئیاں اتے اُودے وچ ہرے کُوشن(گدے) اتے سوھنے قالین بچھے ہون گے (قرآن ۴۴ : ۵۴، ۵۵ : ۵۶۔۷۶)

منطقی طور تے، زیادہ تر عورتاں  دوزخ کیتےمقرر نیں، محمد نیں عورتاں دی جنت کیتے اک رستہ کڈیا اُوناں دے مرداں نوں رفع کرکے، بھاویں اُوس نیں آسمانی حوراں دی عجمی روائتاں دا اُدھار لیا۔ (ممکن طور تے اُوس اکھر دا تعلق علم صرف دے متعلق ھے انگریزی وچ اُودا مطلب کسبی ، لونڈی ، یا فاحشہ ھے ) اُودے بعد ایں حوراں خاص طور تے مُسلمان مرداں کیتے ہمیش دی جنسی تسکین کیتے پیدا کیتی گئی نیں۔ حدیث پیولن ( وڈے خیمے ) دے بارے وچ اُوتھے حوراں دی موجودگی دا بیان کردی ھے۔

اللہ دے رُسول نیں فرمایا: جنت وچ واحد موتی دے سوراخ کیتے ایں وڈا خیمہ بنایا گیا ھے ، ایں ساٹھ میل چوڑا ھے، اُودے ہر کونے وچ جتھے طیویاں موجود نیں اوہ دوجے کونیاں نوں نہیں ویککھن گئیاں۔ اتے مومن اُوناں وچ سیر کرن گے اتے اُوناں توں لطف اندوز ہون گے۔ (۱۲)

جد کے کُجھ  حدیثاں وچ کوئی معیار نہیں ھے، اتے دوجیاں تھاواں وچ طیویاں ( حوراں ) دی تعداد دو نیں۔ (۱۳)

حدیثاں وچ حوراں دے متعلق وضاحت نال بیان کیتا گیا ھے۔ اُوناں وچ ہر اک بوہت سوھنی ہوئے گی ، خالص اتے صاف وشفاف اُوناں دی ہڈیاں دا گودا اُوناں دیاں لتاں توں گوشت وچ صاف نظر آوے گا اوہ کدی بیمار نہیں ہون گئیاں ۔ اُوناں دی نک توں کدی وی نک ، اتے اُوناں دے منہ چوں کدی وی بُھک نہیں بہے گا اتے اُوناں دے پسینے وچوں کستوری دی خوشبو آوے گی۔ (۱۴)

دوجی روئتاں وچ بیان کیتا گیا ھے کہ اُوناں نوں کدی وی نیند اتے نہ کدی اوہ حاملہ ہون گئیاں۔ مُسلمان مولوی ، مفکر اتے جہاد لڑن آلے حٰاتی دے اخیر وچ اُوس قسم دی جنسی تسکین نوں پورا کرن دی سوچاں دے وہم وچ مبتلا نیں۔ اُوناں وچوں مِصر دا اک مولوی عبدلحمید کِشک ، آپنی تھیالوجی نوجواناں دے متعلق وڈی تفصیل توں بیان کردا ھے قرآن مجید وچ بیان ھے ، کہ مُسلمان اوہ جیڈے جنت وچ جان گئے اوہ ابدی عمارت توں لُطف اندوز ہون گے اتے نوجوان مُنڈے کناں چیں والیاں اتے گلے وچ ہار اتے سوھنے لیڑیاں وچ ملبوس ہون گے۔ (۱۵) اک بوہت ہی مشہور عزت مآب دینی سکول، اِل اظہر یونیورسٹی خفیف سی اختلافِ رائے دیندی ھے ۔ ااوہ برقرار نیں کہ جنت وچ لوک عمارتاں وچ ہون گے ، پر صرف ایس لئی کہ اوہ طویل نیں پر اوہ دائمی نہیں نیں ۔ دوجے ماہرین جنت وچ ایس بنیادی ستون نال ممکن طور تے جھگڑا کردے نیں۔ (۱۶)

مُسلمان ایس گھل تے دھرم رکھدے نیں کہ الکوحل دی عمارت ، حرامکاری زناکاری ، اتے ہم جنسی ، ایس زمین تے حرام نیں۔ پر جدوں اوہ اک واری جنت وچ جان گے۔ فیر اُوناں نوں ایس قسم دیاں عادتاں ، اتے ہستی دی اجازت ہوئے گی۔محمد دی تعلیمات اتے اُودے چن دیوتا ، اللہ یہودیاں دی توریت توں مکمل طور تے مخالفت کردے نیں۔ اتے نوے عہدنامے وچ مسیحیاں دی پاکیزگی دے قوانین دی وی مخالفت کردے نیں۔ ظاہری طور تے محمد دی وحی دی ابتداء خُداوند  یہواہ دی بجائے کِسی دوجے ذرائع توں ھے۔ بائبل وچ جنت دا تصور مُسلماناں دی جنت دے تصور توں آڈڈا بیان کیتا جاندا ھے ، اسلامی تقلید پسن ، توریت ، زبور ، انجیل نوں آسمانی کتاباں دے طور تے قبول کرن دا دعویٰ کردے نیں۔ مناسب طور تے جدوں کہ قرآن آڈڈا ھے ، ایں کہ بائبل ایدے تے سبقت لے گئی ۔

یسوع نیں دینی راہنما دے طور تے فرمایا کیوں جے قیامت وچ ویاہ شادی نہ ہووے گی بلکہ لوک آسمان تے فرشتیاں دی مانند ہون گے ( متی ۲۲ : ۳۰ ) ایں ایت واضح دلائل دیندی ھے کہ جی اُٹھن دے بعد اُوناں دے جلالی جُسے ہون گے اُوناں وچ کوئی وی جنسی جذبات نہیں ہون گے اتے ایں ظاہری کرنی ھے کہ اُوتھے کوئی حوراں دے نال جنسی تعلقات دی وجہ نہیں ہووے گی یا نہ ہی نوجوان جُسے توں فرحت پان گے۔ اک واری محمد یسوع دی تعلیمات دی تردید کردا ھے اتے آپنے ذاتی تصورات نوں مقدس توریت اتے نوے عہدنامے دے خیمے دے خلاف متبادل قرار دیندا ھے ۔ اوہ فطرتی اتے جسمانی ذہن رکھن آلا آدمی ھے ، محمد دا راہ آپنی تعلیمات نوں مقدس توریت اتے نوے عہدنامے دے خیمے دے خلاف متبادل قرار دیندا ھے۔ اوہ فطرتی اتے جسمانی ذہن رکھن آلا آدمی ھے ، محمد دا راہ آپنی تعلیمات دی صداقت دی اپیل کردا ہویا دکھائی دیندا ھے اتے باقی اوہ بوہت زیادہ مشکوک اتے بے ترتیب نظر آندا ھے۔ محمد دی آپنی ذاتی عبادت دے مطابق کہ زمین تے عورتاں جسم وچ ماواں اتے بہناں وی شامل نیں اُوناں دے کول جہنم توں بچن کیتے حقیقی طور تے کوئی وی موقع نہیں ھے ۔ محمد دے ہٹ دھرم تصور دے شمار وچ عورتاں دا بیان اتے ڈنگراں اتے دُھول دے برابر ھے ، اوہ اعلان کردا ھے کہ اُودے کول ملاح دی کمی ھے اتے عورتاں دی ذاتی طور تے عزت اتے نسوانی طبعیت عام ھے۔ ذاتی طور تے عزت ،اتے نسوانی طبعیت عام ھے۔

مُسلمان عورت کیتے ایں انتخاب کرن دا موقع ھے کہ اوی یسوع دی پیروی کرے یا اللہ دے محمد دی ایں ظاہری تقرری بالکل وکھائی دیندی ھے، کی ایں اک عاقل عورت کیتے اُوناں دے مقدر وچ دوزخ دے عذاب دا انتخاب یقینی ہووے گا؟ مُسلمان عورت آپنی مُکتی کیتے یسوع مسیح دے آل رُجوع کر سکدی ھے۔ بائبل مقدس اعلان کردی ھے کہ ‘‘ کیوںجے جیڈا کوئی خُداوند دا ناں لیوے گا اوہ مُکتی پاووے گا۔ ’’ ( رومیوں ۱۳ : ۱۰ ) تاں جے اک عورت کیتے ایس اسلامی مسئلے نوں تبدیل کرنا اک سنجیدہ چیلنج ھے ۔ اتے اُوناں دھمکیاں دی وجہ توں جیڈا اُونوں جلد ہی ملن آلی نیں، اُونوں تشدد، عبادت نوں مسخ کرنا آپنے کُنبے توں جلاوطنی نوں برداشت کرنا پیوے گا اتے کئی واری ایں ہی واقعات ہوندے نیں۔ ایں مسیحی معاشرے کیتے اک موقع ھے کہ اوہ اینج دیاں عورتاں کیتے ذرائع مہیا کرن کہ اوہ آپنی مرضی دے مطابق یسوع مسیح دی پیروی کریں اتے آپنی حیاتیاں نوں بغیر کِسی خوف دے گزارن۔

محمد عصمت فروشی نوں  جائز قرار دیندا ھے

محمد نیں آپنے مرد مومنین نوں اجازت دیتی ھے کہ اوہ آپنی پسند دی عورتاں نوں عارضی طور تے جنسی تعلقات قائم کر سکدے نیں۔

پردے دے پیچھے اک گمنام مصنف اسلام وچ اینج دے تعلقات دے اقرار دے طریقے نوں بےنقاب کردا ھے :

محمد دے فرمان دے مطابق ایدے کیتے کُجھ پیسے دیتے جاندے نیں یا لیڑے جیس طراں محمد نیں آپنے مومناں  نوں آکھیا، فیر اوہ عورت نوں ناپاک کر سکدا ھے،

اتے بغیر کوئی حق حق ادا کیتے ہوئے اُونوں چھڈ سکتا ھے ۔ تاں حرامکاری اتے بدکاری دے درمیان کی فرق ھے؟

کی محمد ایس عارضی ویاہ نوں لُطف اندوز ہون دا ناں دے کے ایس مسئلے نوں حل کر سکدا ھے ؟ (۱۷)

یقیناً اُوسے ویلے دے دوران ، محمد نیں آپنے پیروکاراں کیتے عصمت فروشی نوں قانونی قرار دیتا ۔ اک ہور حدیث وچ لکھیا ھے : عبداللہ توں روایت ھے کہ اسی اک غزوہ جنگ وچ اللہ دے رُسول دی قیادت وچ شامل سان۔ساڑے نال  ساڑیاں طیویاں نہیں سان۔ ایس لئی اسی آکھیا کہ : کی سانوں نا مرد بننا ہووے گا؟

اُوناں نیں سانوں اینج کرن توں منع کر دیتا۔ فیر اُوناں نیں سانوں ایس گھل دی اجازت دے دیتی تاں جے اسی عورتاں دے نال عارضی نکاح کرن اتے اُوناں دے زبانی کلامی اقرار کرن: تُساں جیڈے دھرم رکھدے اوہ ! اُوناں چنگیاں شیواں نوں ناجائز مت بناؤ۔ جیڈا اللہ نیں تہاڑے کیتے جائز ٹھہرائیاں نیں پر حد توں نہ گزارو۔ ( ۵ : ۸۷ ) ۔ (۱۸)

بوہت ساریاں دوجیاں روئتاں وی نیں۔ جیدے وچ محمد نیں عصمت فروشی نوں جائز قرار دیتا۔ عام طور تے چن دیوتا ، یعنی اللہ فرضی طور تے محمد دے ایس فیصلے تے اُودے نال ھے۔ عام طور تے ایں ایس طراں دے نکاح ( اقرار نامے ) تین دن مُکن دے بعد با مختصر طور تے اُوناں دے بعد ایں عارضی شادیاں آپی مُک جاندیاں نیں ( ٹُٹ جاندیاں نیں ) کِسی وی رسمی طلاق دے قاعدے دے بغیر۔ (۱۹)

باب گیارہ

اسلام وچ ویاہ

محمد دیاں طیویاں ، رشتہ دار عورتاں  ، اتے لونڈیاں ،غلام

ااُودی حیاتی دے دوران محمد نیں کئی طیویاں نال ویاہ کیتے۔ آڈڈھے مفکرین نیں اُودی طیویاں دا شمار دا اندازہ لگایا۔ غالباً چودہ   ویاہ یا سولہ واری اُوس نیں ویاہ کیتا اتے ہور اُودے کہ اُودی بوہت ساری رشتہ دار عورتاں ، لونڈیا ، غلام کڑیاں وی شامل سان۔

ایں اہم نکتہ ھے کہ محمد اللہ دی ساری شریعت وچ سرفراز ہویا۔ قرآن وچ طیویاں دی تعداد مقرر ھے زیادہ توں زیادہ اک آدمی چار طیویاں کر سکدا ھے؛ ؛

عورتاں دے ویاہ ، جیڈی تہانوں چنگی لگدی نیں۔ اوہ دو یا تین یا چار ہون، اتے جے کر خوفزدہ نیں اتے تُساں لوک ایناں ساریاں دے نال انصاف دے نال پیش نہیں آسکدے تاں فیر صرف اک کرو ، یا فیر ( لونڈی ) تاں تُساں صیحح طور تے حقدار اوہ۔ ( قرآن ۴ : ۳ )

محمد دی موت دے ویلے ، اُودی نو طیویاں سان اتے دو لونڈیاں سان۔ (۱) مُسلمان ایس گھل توں معزرت خواہ نیں کہ اُونے ایں آکھ کے قانون نوں ( شریعت ) نوں توڑیا ھے اتے اوہ وڈی سادگی توں عرب دے قبیلیاں وچ آپنے آپ نوں شامل کرن دی کہہ رھیا سی، اُوناں نیں اُونوں اجازت دیتی کہ اوہ اللہ دی شریعت نوں ودھائے ۔

محمد دی شہوت پرستی اُودے تے غالب آ گئی اتے قرآن مجید کیتے نا معقول طور تے ایں لوڑ نہیں سی کہ اوہ نبی ہوئے

اُوس ویلے محمد دی بوہت ساری طیویاں دی بجائے اک ہی ہوندی۔ اُونے باطل دی معیار نوں توڑ دیتا سی۔ بائبل ایس گھل دا اعلان کردی ھے ‘‘ پر حرامکاری دے اندیشے توں ہر مرد آپنی طیوی اتے ہر عورت آپنا شوہر رکھے۔ ’’( کرنتھیوں ۷ : ۲ )

بائبل ایس گھل دی تعلیم دیندی ھے کہ اک آدمی صرف اک طیوی رکھے جیس طراں اوہ پیدائش دی آرزو کردا ھے۔

مقدس توریت وچ کہ خُداوند یہواہ نیں لوکاں ن وں اجازت دیتی ، کہ اُوناں دے باغی پن آلودہ فطرت دی وجہ توں اُوناں کیتے ایں بہتر ھے کہ اوہ اک طیوی رکھن ۔ ایدے توں اُودی مراد ایں نہیں سی کہ کائنات دا مرد یا عورت بوہت ساری طیویاں یا شوہر رکھن ایں اک مرد کیتے معمولی گھل ھے کہ اوہ بوہت ساری طیویاں دے بجائے اک ہی طیوی رکھے۔ بھاویں بوہت زیادہ امیر ہون دی بدولت اوہ عورتاں جیڈیاں بوہت زیادہ ویاواں دی بجائے جیناں دا شوہر جیوندا ہوئے اک ہی ویلے وچ اوہ آپنے شوہر دے نال رھن ایں آدم دے شہنشاہ دومیننس دے دے دُور ِ حکومت دے دوران ایں رواج سی۔ نواں عہد نامہ ویاہ دے ایس منصوبے نوں واضح اتے صیحح طور تے بناندا ھے ۔ دنیا دی پیدائش دے ویلے ، آدم اتے حوا اک جسم سان۔ نوے عہد نامے وچ مرد اتے عورتاں نوں ویاہ کرن توں منع کیتا گیا ھے ، نہ ہی مرد اتے نہ ہی عورت نوں ایں اجازت ھے کہ اُودی جیوندہ طیوی یا شوہر ہوئے تاں اوہ دوجا ویاہ کرے۔ یسوع نیں بار بار اک ہی طیوی رکھن دے بارے وچ آکھیا ھے۔ بھاویں اُودی خواہش آدم اتے حوا دی پیدائش ہی دے ویلے توں سی۔

کی تُساں نہیں پڑھیا؟ کہ اوہ جیڈا ابتداء توں مرد اتے عورت پیدا کیتے گئے سان۔ ایس وجہ توں ایں آکھیا گیا کہ مرد آپنے ما پیو نوں چھڈے گا اتے آپنی طیوی دے نال رھوے گی۔ اتے اوہ اک جُسہ ہون گے۔ بس اوہ دو نہیں بلکہ اک جُسہ نیں۔ ایس لئی جینوں رب نیں جُوڑیا اُونوں آدمی وکھ نہ کرے۔ ( متی ۱۹ : ۴ ۔ ۶ )

یہواہ نیں ابتداء توں اک ویلے وچ ہر مرد کیتے اک طیوی بنائی ھے ۔ یہواہ نیں آدم اتے حوا نوں پہلا ویاہ دا ادارہ بنایا اتے اُودی معاشرے دی بناوٹ ایں نہیں سی کہ مرد اتے عورت بوہت سارے ویاہ کرکے اک کُنبے وچ اکٹھے رھن ۔ پرانے عہد نامے دی بوہت ساریاں مثالاں دیندا ھے جہناں نیں ویاہ دے واضح منصوبے نوں وگاڑیا ھے جیویں ابراہام ، داؤد ، سلیمان طیویاں دے وچکار حسد دی بوہت ساریاں مثالاں دیندا ھے جہناں نیں ویاہ دے واضح منصوبے نوں وگاڑیا ھے جیویں ابراہام ، داؤد ، سلیمان طیویاں دے وچکار بوہت ساریاں مثالاں نیں۔ جیڈی مرد اتے عورتاں دی بوہت زیادہ ویاہ اُوناں کُنبیاں وچ ناراضگی دا سبب بنی نیں۔ اک مرد اتے اک عورت اک ہی واری ویاہ کردے نیں اتے اوہ یہواہ دی شریعت توں جُڑے ہوئے نیں۔ نوے عہد نامے دے عقیدیاں دے مطابق اُودے علاوہ ہر شے پاپ ھے۔

ہر آدمی جیدے وچ ابراہام وی شامل ھے جیڈا ایس مسئلے توں تجاوز کر چُکیا ھے کہ ایں اک ہدایت ھے کہ کائنات کیتے ضروری ھے کہ پیوتر رب دی مرضٰ دے لحاظ توں سب نکاہ کرن۔ (ویاہ)

یہواہ پیوتر دا ایں حکم نامہ ھے ایس لحاظ توں اُودی مرضی وی ھے ایس لئی بنی نوع انسان نیں ہمیش توں اُودی پیروی کیتی ۔ اُودی جائز مرضی ھے کہ بنی نوع انسان نوں خودرائے دی اجازت دیتی جاوے ۔ اتے نافرمانی دی وجہ توں ہر اک دل کیتے کائنات دی پیدائش توں ہی قانون لکھے گئے نیں اتے اُونوں دوجے حکم جیڈے اُونوں زبانی موسیٰ دے ذریعے دیتے کئی واری اُونوں توڑ دیتا گیا۔ اُودے نال تورع دی ۶۱۴ عبارتاں نوں وگاڑ دیتا گیا جیڈا موسیٰ نیں اسرائیل نوں دیتی سان۔ یہواہ نیں انسان نوں آزاد مرضی دی قابلیت دیتی ھے کہ اوہ تاعبداری یا غٰر تاعبداری آپنی مرضی توں کرن۔ کِسی وی صدارت وچ بلکہ حکم نامہ یا خُودرائے دا اجازت نامہ یہواہ نیں آپنے ذاتی اقدار توں بنی نوع انسان نوں اُوناں دی مرضی توں کام کرن دی اجازت دیتی ھے اُودے نال نافرمانی دی سزا وی رکھی ھے ، بھاویں بنی نوع انسان دی فطرت گناہ آلودہ اتے صحبت اتے ویاہ ناپاک ھے۔

اک دوجی مثال ہو سکدا ھے کہ ایں سلیمان دی حیاتی توں کُجھ اکٹھا کرے اوہ ایس گھل نوں تسلیم کرنا ھے کہ اُودی ایں بوہت سارے ویاہ اُودا اک خالص چھیچھورا پن سی، دوجے اکھراں وچ ایں پاپ سی کیوں جے ایں خالص منصوبے دے معاملے وچ اک ویاہ دے ادارے مخالف سی، اینج ہی محمد نیں وی لگا تار ایس ادارے نوں خراب کیتا کیوں جے اُودے بوہت سارے ویاہ سان اتے دوجی عورتاں دے نال تعلقات سان، کئی واری اُودی طیویاں اُودے خلاف سازش کردیاں سان۔

اُودی لگاتار ناراضگی دی وجہ ایں ہی سی ، قلعے دی دیوار تے چڑھن دے برابر انت نکلیا کہ اُودی طیویاں دے وچکار سخت جھگڑا ہویا۔ تاں جے ابتدائی طور تے ایں اُودے رشتے وچ کمزوری دا انت سی اتے جیڈا اُودی آپنی گناہ آلودہ رغبت دی وجہ غصہ دلاندا سی۔ شیطانیت دا قبضہ اتے آپنا حجم چلانا ، قرآن مجید اتے احادیث وچ خلاصہ پیدا کردا ھے۔

اسلام وچ عورتاں نال بد سلوکی

جدوں اک عورت کِسی مُسلمان نال ویاہ کردی ہو سکدا ھے اسلامی مُلک آپنے مقام دے بارے وچ پوچھدی ہوئے ۔ اسلامی دستور دے حوالے توں دوبارہ ویاہ لرنا ، اک عورت نوں آپنے سارے جُسے نوں مونڈنا پیندا ھے سوائے اُودے بولاں دے ، ہو سکدا ھے کہ اُونوں آپنے سلایٹروس نوں منڈھوان کیتے پوچھنا پیوئے ایں اسلامی ثقافت دے دستور دے مطابق جوا سی کڑیاں نوں اُوس سُنت نوں پورا کرن کیتے مجبور کیتا جاندا ھے ایدی رپورٹ ریڈرز ڈجسٹ پیش کیتی گئی ھے کہ اوہ افریقہ وچ اک نوجوان ماڈل سی اُونوں مجبور کیتا گیا کہ اوہ آپنے سلائیٹروس نوں کٹے اسلامی شریعت دے مطابق اک نوجوان منڈھے ہون دے ناطے اُونوں پرانے زنگ آلودہ اُسترے دے نال ایں کرنا پیا ۔ ایس افسردہ رواج دے پیچھے کی وجہ ھے ، سادہ طور تے ایں کہ مرداں نوں آپنی اسلامی طیویاں اے اُوپر پورا کنٹرول ھے ۔ ( اُوناں دیاں جائداد ) ایس لئی اوہ کِسی دوجے مرد دے نال جنسی تعلقات قائم کرن دی ہوشیاری نہیں کردی۔ مرد دا کنٹرول ایں اک وطن پرستانہ موضوع ھے ۔ حالانکہ دین وچ اینج دا کُجھ نہیں ھے ، پر ہور ایں کہ اُوناں تے حکومت کردا ھے۔

جے کر اک عورت جیڈی دوجی ثقافت دی ھے مُسلمان نال ویاہ کرے اتے اوہ اسلامی مُلک وچ آپنے مقام نوں قائم رکھن توں رضامند ہوئی ھے اُودے کیتے اُوس مرد نوں چھڈنا بوہت اُوکھا ھے جیس ویلے مرد اُونوں رد کردا ھے یا طلاق دیندا ھے ۔ اوہ اُودے نال اُودی خُوشی وچ اُوس مرد دی جاگیر بن جاندی ھے ۔ جے کر بال ہو جاندے نیں تاں طیویاں نوں حکومت دے آلوں قانونی طور تے شہریت مِل جاندی ھے ۔ بغیر سوچے سمجھے کوئی وی عورت یا اُودے شوہر دے بال ، شوہر اُودے تے حکم چلاندا ھے اتے اوہ واجب الوجود شکستہ دِل دے تحت سارے کُنبے نوں کنٹرول کردا ھے ، ثقافت دے مطابق اک مرد دا آپنی طیوی نال رویہ ڈرامائی طور تے ویاہ دے بعد بوہت ساری صورتاں وچ تبدیلیاں لیاندا ھے اسلام دے حقیقی اصول دے مطابق اوہ ویاہ توں پہلاں دیاں گھلاں نوں ترک کر دیندا ھے ، اتے بھیڑی طراں نال عورت نوں حیراساں کردا ھے ۔ اسلام وچ عورتاں نال ایس طراں دی بد سلوکی دی ہور خبر گیری تاریخ وچ ظاہر کردی ھے کہ مُسلمان اُوناں عورتاں نوں قید وچ کرن گے یا مار دین گے اوہ جیڈے دوبارہ ویاہ کر کے جنسی تعلقات بناندی نیں ۔ جے کر کِسی عورت دی عزت لُٹ لئی جاندی ھے تاں مُسلمان عام طور تے مرد نوں مجرم ٹھہران دی بجائے عورت تے الزام لگاندے نیں ۔ بوہت سارے ملکاں وچ جیڈا اسلامی شرعیت دے تحت نیں ۔ اک عورت جیدی عزت لوٹ لئی جاندی ھے اُونوں اکثر قید کر دیتا جاندا ھے ۔ ۱۹۹۹ ء کی سی این این رپورٹ دے مطابق تین یا چار عورتاں نوں قید کر دیتا گیا۔ ایس لئی کہ اوہ عصمت دری دا شکار سان۔ ایس لئی اوہ اسلامی قانون دے تحت اوہ دو گنا تشدد دا شکار ہو جاندی نیں ایس لحاظ توں عورتاں دوجے درجے دییاں انسان نیں اوہ ڈنگراں دے پیراں دی دُھول دے اتے حتیٰ کے آپنی جاگیر دے برابر نیں ۔ عورتاں دے انسانی حقوق ، دبائے اتے نظر انداز کیتے جا سکدے نیں ؛ ایس قسم دے عمل اتے اک وڈی لعنت ھے اتے مرد جیڈے آپنے آپ نوں وڈا وطن پرستار سمجھدا ھے بڑی نا انصافی کردا ھے۔

جے کر عورت دی اسلامی مُلک وچ عزت لُٹ لئی جاوے اتے ایں کِسی اک تے اتفاقاً ظاہر کردا ھے کہ کوئی وی کُنبہ اُوناں دا مرد نمائندہ اُوس جوان کُڑی نوں لھبے گا جیدی عزت لُٹی گئی ہوئے اتے اُونوں قتل کرن دا حکم دیوے گا۔ اوہ اُوس حکم نوں آپنے کُنبے دی عزت دی بحالی سمجھدا ھے اتے اسلامی معاشرے دے اندر اُوناں دے ناں دی عزت ہوئے ۔ لوک اکثر مرد دے ایس قتل نوں پیرو دے طور تے یاد کردے نیں۔

متحدہ ریاستاں وچ بوہت سارے عزت تے قتل دے واقعات وقوع پذیر ہوئے نیں ۔ اُوس ویلے جدوں اُوس کتاب دی پہلی اشاعت ہوئی ایس وجہ توں مُسلمان آبادی وچ اضافہ ہویا۔ زبردستی توں مُسلماناں نیں اُوناں مُلکاں وچ اضافہ کیتا۔ ویاہ توں پہلاں عورتاں کِسی وی جنسی فعل وچ پکڑی جاندی نیں ۔ حتیٰ کہ اوہ جے کر زبردستی دا وی شکار ہوئی ہوئے قید کر دیتی جاندی ھیں ۔ عورتاں نزدیکی طور تے ہمیش ہی مرتکب ہوئیاں نیں۔ اسلامی معاشرے وچ مرد نوں عزت دیتی جاندی ھے ۔

اُوس ویلے تیکر عورتاں آپنی گھٹ عزت تے ندامت محسوس کردی رھن گی جدوں تیکر اُوناں دی تعلیمات قرآن اتے محمد دے مطابق نیں۔ عورتاں کیتے اُوس طراں دے بے رحمی دے قانون ایں دنیا دے معاشرے وچ کھلم کُھلا الزام ھے اتے ایں ایس گھل نوں وحشیانہ رویے دے طور تے ظاہر کردا ھے ۔

طنزیہ طور تے ایں اک گمراں کر دین آلی عقل ھے ، مُسلمان عزت دے طور تے قتل کرنا اتے قید وچ پان نوں آپنے آپ نوں انصاف دا دعویدار بناندے نیں ، تعحجب ھے عورتاں تے آرٹیکل لکھے گے ۔ اوہ جیڈایاں اسلام تے دھرم رکھدیاں نیں ۔ اوہ جیڈی ایس قسم دے عمل دی تعریف کردیاں نیں۔ تاں جے  بوہت ساری عورتاں جیڈیاں نفسیاتی طور تے لُطف اندوز ہوندیاں نبیں ، یا برداشت کردیاں نیں۔ لعنت اتے قہقے وچ ہون دے باوجود وی اُوناں دی آپنے گھر وچ ہی تعلیم و ترتیب کیتی جاندی ھے ۔ حیاتی گزارن دے ایس طریقے دی صورت وچ اُوناں دے ذہناں نوں صاف کر دیتا جاندا ھے۔

جیس طراں تُرکی دی حکومت اتے اُوناں دے ثقافت اسلامی قبضے وچ ھے ، عورتاں دوبارہ ظلم دی رغبت بنی ہوندی نیں اک آرٹیکل وچ ‘‘ ترکی وچ عورتاں دے قتل دی تعداد ’’ سکائی رائٹس ، اتے ڈائیورین جانز دی رپورٹ،

حال ہی ترکیمیں اک خبراں دی رپورٹ نیں استنبول دیاں گلیاں وچ عورتاں دے قتل تے مرکزی نگاہ کیتی ھے ، چار بالاں دی ماں ن دہاڑے کشادہ گلی وچ بندوق نال ماریا گیا ۔ بھاویں اُودا شوہر گرفتار ہو گیا سی۔

خبراں دی رپورٹ دی شہہ سُرخی ایں سی کہ ‘‘ اک عورت دا اک ہور فعل ’’ کیوں جے اینج دے ماجرے سرِ عام ہو رھے سان ، تُرکی دی انصاف کرن آلی منسٹری دے تحت کہ اُوناں ست سالاں وچ عورتاں دے قتل دا شمار چھلانگ لا کے ۱۴۰۰ فیصد ہو چُکیا ھے ۔ ۲۰۰۲ء وچ ۶۶ عورتاں دا قتل ہویا۔

۲۰۰۹ دے پہلے ست مہنیاں وچ ۹۵۳ تے اُوناں دی تعداد قائم رھی۔

اخبار دے پہلے صحفے نوں ایس سُرخی نین چونکا دیتا۔ اک دوجے اخبار نیں حکومتِ ترکی دے طور تے بیان کیتا ھے، استنبول دی گلیاں وچ دل نوں ہلا دین آلے دستبرداری دے واقعات ہوئے نیں۔ (۲)

چونکا دین آلی زبردستی دی نوی شماریات حال ہی وچ ناروے توں چلائی گئی اتے دوجے بدنام کرن آلے ملکاں چوں وی ایں ہی خبر آئی۔

پولیس رپورٹ دی شماریات دے مطابق ۲۰۰۲ توں۲۰۱۰ وریاں دے وچکار ‘‘ سارے ’’ ۱۸۳ وسلو وچ زبردستی جنسی حملیاں دے تشدد کیس حل ہوئے نیں ناروے نیں غیر مغربی مُسلمان مہاجراں نوں مرکتب کیتا گیا سی۔

۲۰۱۰ اتے ۲۰۱۱ دے وچکار اوسلو وچ زبردستی حملیاں دی تعداد دوگنی ہو گی ھے ۔ ہوٹلاں وچ اینج دے واقعات اُوناں دے مہماناں نوں خبردار کروا دیندے نیں اتے ایذا رسانی دی چین دی طراں خبر دیندے نیں۔ (۳)  ناروے دے سرکاری ٹیلی ویژن نیں اک زبردستی جنسی تشدد دی شکار دا انٹرویو کیتا۔ جینے دسیا کہ زبردستی جنسی تشدد کرن آلے نیں اُوس عورت نوں آکھیا کہ اُودا دین اُونوں اجازت دیندا ھے کہ اوہ اُوس عورت نال زبردستی جنسی تشدد کرے ۔ اسلام دے مطابق ہو سکدا ھے کہ اوہ آپنی نظراں وچ بے قصور ہوئے۔ جدوں کہ عورتاں ورغلان آلی تسلیم کیتی جاندی نیں۔ اتے مرد اُونوں شرمندگی خیال کردے نیں۔ اُودے نال ہی اوہ آپنے نفس تے قابو نہ پان دی کمی توں جبراً تاوان نہیں دیندے۔ جے کر شریعتی ثقافت وچ اک عورت زبردستی ہوندی سی۔ تاں اُودے تے الزام بدکار یا زناکار ہون دا لگایا جاندا ہوئے گا اتے اُونوں مارن کیتے یا قتل کرن کیتے قید وچ پا دیتا جاندا سی۔ ایں کام مشرقی قوماں وچ داخل ہو چُکیا ھے۔

۲۰۱۰ وچ عزت دے ناں تے یو کے وچ ہون آلے ۴۷ فیصد حصہ توں اُوپر ننیں ۔ پچھلے ورے وچ زیادہ تر ۳ ہزار شمار کیتا گیا ۔ ایں یورپ دے مُسلماناں وچ ایں کام بوہت ودھہ چُکیا ھے۔

سنجیدہ تصادم لابدی طور تے وقوع پذیر ہون گے۔ مسیحی اتے مُسلمان ثقافت دے وچکار ایں تصادم اک واری فیر گرم ہوندے نیں۔

طلاق دی  شریعت

قرآن نیں ایں مُسلمان مرداں کیتے آسانی رکھی ھے اوہ آپنی طیویاں نوں کِسی وی وجہ دا انتخاب کرکے طلاق دے سکدے نیں۔ قرآن دی اک سورۃ وچ لکھیا ھے ۔ ‘‘ اتے جے کر تُساں اک طیوی نوں دوجے کیتے تبدیل کرنا چاھندے اوہ اتے جے کر اُوناں وچ اک بدلے پیسے دینا چاھندے ہو۔ ( تاں جے ایں چنگا ھے ) تاں اُودے بدلے وچ کُجھ نہ لو۔ ’’ ( قرآن ۴ : ۲۰ ) ایں صرف طلاق دی شرط ھے تاں دوجا اک کوئی قیمتی تحفہ یا پیسے واپس نہیں لے سکدا۔ اسلامی شریعت وچ اک عورت نوں آپنے شوہر نوں طلاق دینا ایں منع ھے۔ حقیقت وچ ہو سکدا ھے اُونوں طلاق دین دی اجازت ہوئے، پر سراسر اُونوں ایس صورت نوں تسلیم کرن دی قوت نہیں ھے ۔ البتہ اک مرد آپنے کُنبے نوں اکٹھا رکھن کیتے اخیری واری آکھ دے اتے اُودے کول سارے موضوع نوں اتے سارے مسائل نوں کنٹرول کرن دا پورا اختیار ہوندا ھے ایسے ہی طراں جے کر اوہ فیصلہ کردا ھے کہ اُونوں دوجی طیوی چاہی دی ایں۔ ، ہو سکدا ھے کہ اُوس نیں معاملہ آپنی طیوی یا طیویاں دے نال بیان کیتا ہوئے پر جیڈا کُجھ وی ہوئے اوہ نہیں آکھدا۔ اُوس ویلے اک مرد دے کول بلا شرکت طلاق دے طریقہ عمل دے سارے مسائل دا حق ہوندا ھے۔ مُسلمان مرد کئی واری آپنی بوڑھی طیویاں نوں جوان طیویاں بدلن کیتے طلاق دا انتخاب کردے نیں۔ ایس چال دے ذریعے توں اوہ آپنی طیویاں دی تعداد نوں قائم رکھن کیتے جیدی معیار قرآنِ مجید وچ چار ٹھہرائی ھے قابل ہو جاندے نیں۔ مُسلمان مرد نوں صرف ‘‘ میں تینوں طلاق دینا ہاں ’’ تین واری آکھن دی لوڑ ھے اتے طلاق ہو جاندی ھے مُسلمان عورتاں دے کول اسلامی قانون دے تحت کوئی وی جابر سیکورٹی نہیں ہوندی۔ اک دم توں ہو سکدا ھے ۔ پہلی طیوی آپنے کُنبے دی حیاتی نوں خُوبصورتی بنائے۔ اُودا شوہر ہو سکدا ھے کہ اوہ آپنی فرصت وچ ایں فیصلہ کرے اُودی تھاں اک جوان طیوی نوں تبدیل کرن دا جیڈی بوہت سوھنی عورت ہوئے۔ عورتاں دے نال بوہت گھٹیا سلوک کیتا جاندا ھے۔ جیویں حٰوان ، وصول ، یا جاگیر اُودے فرق وچ کلامِ مقدس مسیحی عورت دی بوہت طرفداری کردا ھے ۔ یسوع مسیح نیں طلاق نوں روکن کیتے بوہت سخت اکھر بولے۔ یسوع نیں آکھیا ‘‘ اُوناں نیں اُونوں آکھیا فیر موسیٰ نیں کیوں حکم دیتا کہ طلاق نامہ دے کے چھڈ دیتی جاوے؟ اُونے اُونوں آکھیا کہ موسیٰ نیں تہاڑی سخت دلی دے سبب توں تہانوں آپنی طیویاں چھڈ دین دی اجازت دیتی پر ابتداء توں نہیں سی میں تہانوں آکھدا ہاں کہ جیڈا کوئی آپنی طیوی نوں حرامکاری دے سیوا اتے ہور سبب توں چھڈ دیوے اتے دوجی نال ویاہ کرے اوہ زنا کردا ھے اتے جیڈا کوئی چھڈی ہوئی نال ویاہ کرے اوہ وی زنا کردا ھے ۔ (متی ۱۹ : ۶ ۔ ۹ )

محمد دی تعلیمات یسوع دے کلام نوں مکمل طور تے رد کردی ھے ۔ شریعت دے تحت ، صرف جیوندے رھنا یہودی دھرم وچ طلاق دے بارے وچ واقعات وقوع ہوندے نیں آپنے ویائے ورے ساتھی دے زنا کرن کیتے سونپیا ایں عام ھے ، عبرانیاں وچ زناکاری دی وسعت عام ھے اتے عام طور تے جسمانی جنسی تعلقات حد توں گذر چُکے نیں۔ پرانے معاہدے دی طراں نواں عہد مرد یا عورت نوں طلاق اشتتعال دیندا ھے۔ جے کت میاں اتے طیوی موجودہ طور تے حیاتی گزارن وچ وچ اوکھا ہوئے تاں اوہ اک دوجے نوں طلاق دے سکدے نیں۔ بعض ویلے اسلام اینج طلاق کیتے اختلاف کردا ھے جیڈا آپنی طیوی نوں تبدیل کرن دا ارمان کردا ھے ؛ کئی واری ایں کہ اوہ آپنی بُڈھی طیوی دی تھاں نوجوان طیوی نوں لے آندا ھے۔ اسلامی شریعت دے تحت ، ‘‘ لعنت اتے بدکاری ہمیش طلاق کیتے اشتعال انگیز رھی ھے ۔ مُسلمان عورت دے کول اُونوں آپنے دل اتے ذہن دی کوئی سیکورٹی نہیں ۔’’ اک مرد کیتے لوکوں ایس گھل نوں دھرانا  بوہت سادہ اتے آسان ھے۔ ‘‘ میں طلاق دیندا ہاں۔ ’’ ‘‘ میں تینوں طلاق دیندا ہاں۔’’ اک واری ایناں بیاناں نوں دہرا دیتا جاوے تاں طلاق واجب ہو جاندی ھے۔ ایس فیصلے وچ عورت کُجھ نہیں آکھ سکدی ۔ محمد نیں آپی ایس گھل دا بیان کیتا ھے کہ ‘‘ اک عورت اک مرد دی غلام یا قیدی ھے۔ ’’ (۴)

ہور ایں؛ چن دیوتا اُونوں صُلح دی ایس تحریک کیتے مخالفت کردا ھے قرآن مجید دے ایں فرض کیتے گئے اکھراں دے ذرائع توں قرآن ۲ : ۲۳۰ ‘‘ اتے جے کر اُونے اُونوں طلاق دے دیتی ھے۔

(تین واری ) تاں اوہ شرعی طور تے اُودی طیوی نہیں ھے اُودے بعد اوہ کِسی دوجے نال ویاہ کر سکدی ھیں۔ محمد دوجیاں حدیثاں وچ نکھیڑ کے بیان کردا ھے ۔ اُونے سیکھیا کہ طلاق یافتہ عورت ایس گھل دا دوجے ویاہ توں پہلاں دا یقین کر لے کہ اوہ مرد دے کول صُلح دے بعد دوبارہ جا سکدی ھے ایں نا مکمل تعلیم توریت دی تعلیم توں بوہت آڈڈھی ھے ۔ کہ اک واری دوبارہ ویاہ دے بعد دوبارہ ویاہ دے بعد مرد یا عورت آپنے پہلے شوہر یا طیوی دے کولدوبارہ واپس نہیں جا سکدے۔ محمد آپنی کم علمی نوں ظاہر کردا ھے۔ اک واری اوہ آپنے صحفے دے علم توں اُودی مطابقت کردا ھے۔

سوال ایں پیدا ہوندا ھے کہ محمد کیویں یہودی اتے مسیحی صحیفیاں نوں غلطیاں نال بھریا ہویا آکھدا ھے۔ جدوں کہ اوہ آپنے صحیفے دی آپی تصدیق نہیں کر سکدا؟ محمد اک ان پڑھ شخص سی اوہ دوجیاں دے خیالات نوں سُن کے اُوناں اُوتے تکیہ سی۔ کوئی وی پڑھیا لکھیا شخص اینج دے آدمی تے کیوں تکیہ کرے گا لگاتار توریت دی تردید کر رھیا ھے !

ایں بالکل واضح ھے محمد آپی دا دعویدار نبی سی۔ اوہ اک پاگل اتے نفسیاتی شخص سی جیڈا صرف شریعت دے متعلق تھوڑا جیا جاندا سی اتے اوہ جیڈے اُودے پیروی کر دے سان احمق سان۔ اتے ایں اینج دی دستکاری کیتے آسان نشانہ سی ۔

محمد دی جنسی شہوت

محمد آپنی بہو نال ویاہ کردا ھے

اسلامی تاریخ دے مطابق ، زید زینب دی کہانی بوہت زیادہ مشہور سی ۔ زید محمد دا منہ بولا پُتر سی۔ محمد دے پُتراں وچوں اسلام چیں پہلا منہ بولا پُتر سی۔ جدوں اوہ ویاہ دے قابل ہو گیا تاں محمد نیں اُودی کزن زینب نال اُودا ویاہ کر دیتا۔ زینب اعلیٰ درجے دی عورت سی اتے زید رہا کردہ غلام سی۔ زینب نیں نوجوان زید دے نال ویاہ کرن دی محمد دی ایس تجویز نوں رد کر دیتا سی۔ معقول طور تے محمد تے ایس مسئلے کیتے اک نوی وحی نازل ہوئی اتے ایں کہ زینب دھرم دار خاتون سی جدوں اللہ اتے اُودے پیغمبر نیں ایس تعلقات دا فیصلہ کیتا۔ (اُوناں کیتے ) کہ اُوناں نوں دعویٰ کرنا چاہی دا ایں۔ کوئی وی اُوناں دے تعلقات دے بارے وچ کُجھ آکھے تاں اوہ اللہ توں اتے اُودے پیغمبر توں باغی ھے دراصل اوہ ایس غلطی نوں عیاں کردا ھے ( قرآن ۳۳:۳۶) ایس نوی وحی دی وجہ توں زینب نوں زید دے نال زبردستی کرنی پئی ۔ اُودے بعد محمد آپنے منہ بولے پُتر زید دے گھر گیا تاں اُوس نیں اُوس واقعہ نوں ویکھیا کہ زینب آپنے رات دے پان آلے لیڑیاں وچ ملبوس آپنے جنسی حواس نوں صاف کر رہی ھے ۔اتے اُودیے سوھنے پن نیں اُونوں فریفتہ کر دیتا۔ ڈاکٹر ماکھیل اونوں لگاتار شمار کردا ھے کہ زینب نیں اُونوں اندر آن کیتے آکھیا تاں محمد نیں منع کیتا اتے اوہ اُوچی آواز نال ایں آکھدا ہویا چلا گیا کہ ‘‘ اللہ دی تعریف ہوئے جیڈا دںلاں نوں تبدیل کردا ھے ۔ جدوں زید گھر آیا تاں زینب نیں اُونوں محمد دی آمد دا دسیا اتے ایں وی دسیا کہ اُونوں کی آکھیا سی ؟ زید محمد دے گھر گیا اتے اُودے کولوں پوچھیا ‘‘ کی مینوں زینب نوں طلاق دینی ہوئے گی۔’’؟ کہ اوہ تہاڑی طیوی دے طور تے مقرر ہوئے ۔ ’’ محمد نیں جواب دیتا اُودے بعد زینب نال محمد نیں شوہر دے طور تے برتاؤ کیتا۔ زید غصے ہویا اتے اُونے اُودی عزت نہ کیتی اتے اُونوں آپنی طیوی دے طور تے ہور زیادہ نہ رکھ سکیا، ایس لئی اُونے اُونوں طلاق دے دیتی ۔ (۵) محمد دونہویں پاسیوں مُشکل وچ پےگیا سا۔ اُودی شہوت پرستی نیں زینب نوں حوس دا نشانہ بنایا۔ تاں جے اُودے نال منگنی ناجائز سی۔ اچانک محمد نوں آپنے کُنبے دی آتما ملی اوہ جبرائیل اُوس پیغام دی پیروی کردا ھے:

اتے جدوں توں اُونوں آکھدا اوہ جیڈا جیدی اللہ طرفداری کردا ھے اتے تاں کِسی جلدی چیں آکھدا اتے اُوس عطا کرن آلے دی طرفداری نوں بیان کردا کہ اوہ اتے اُودی طیوی اللہ توں ڈردے رھے اتے توں آکھنا جیدا ذہن بند ھے اتے جینوں اللہ روشن کردا ھے ۔ اتے توں آکھنا ساری مخلوق اللہ کولوں ڈر دی ھے اتے اللہ ہی سب توں بہتر ھے۔ اتے توں آکھنا کہ اُونوں ڈرنا چاہی دا ایں۔ ایس لئی جدوں زید زینب نوں طلاق دین کیتے کُجھ ضروری کام سر انجام دے رھیا سی۔ اُونے آکھیا کہ اسی اُونوں تہاڑے نال ویاہ کیتے دے دیتا ھے۔ ایس توں پہلاں کہ ایں دھرم داراں کیتے اُوناں دے منہ بولے پُتراں دیاں طیویاں دی عزت کرن وچ کوئی پاپ نہیں ھے۔ پر بعد وچ اُوناں نیں طلاق دین کیتے کُجھ ضروری کام سر انجام دیتا اللہ دے حکماں نوں پورا کرنا ضروری ھے۔ (قرآن ۳۳: ۳۷ )

کیس طراں ممکن ہو سکدا ھے کہ محمد تے بروقت زینب نال نسبت رکھن اتے اُودے نال آپنی خواہش نوں پورا کرن کیتے وحی دا نزول ہویا۔ جدوں اُودی طیوی عائشہ نوں ایس نوے ویاہ دے متعلق سُنیا ۔ اُونے فرمایا ‘‘ کہ میں آپی اللہ نوں ویکھدی ہاں جیڈا جلدی نال تہاڑے ارمان نوں پورا کردا ھے۔ ’’ (۶)حتیٰ کہ عائشہ محمد دی نیت تے مشکوک رویے دا اظہار کردی سی۔

محمد نیں موسیٰ دی شریعت دے دس حکماں نوں توڑ دیتا سی ‘‘ توں آپنی پڑوسی دی طیوی دا لالچ نہ کرنا۔’’ ( خروج ۲۰ : ۱۷ )

ایں واضح طور تے بیان کردا ھے کہ محمد دی وحی صرف آپنے آلوں سی، یا ایں شیطانی آتماواں کولوں راہنمائی لیندا سی۔

داؤد بادشاہ  دا وی بالکل شہوت پرستی دا اینج دا ہی تجربہ سی جدوں اُونے دوجے آدمی دی طیوی نال شہوت کیتی اک دن جدوں داؤد  آپنے بالا خانے تے کھڑا سی ۔ واقعہ ویکھن نوں ایں ملیا کہ اک عورت جیدا ناں بیت سبع سی۔ اوہ آپنے گھر دی چھت تے نہا رہی سی؛ اُونے آپنے ہوائے نفیس توں اتے پرجوش طریقے نال اُودی آرزو کیتی  اُونے ممکن طور تے جیس طراں باز نوں چمڑے دی چڑیا ویکھا کے بلاندے نیں جدوں اوہ دور ہوندا ھے اُونے وی بیت سبع نوں آپنے گھر وچ اُونج ہی بلایا اتے اُودے نال بدکاری کیتی اوہ حتی اوریاہ دی طیوی سی۔ جیدا اُودے شاہی سپہ سالاراں وچوں اک سی داؤد دے شمار کردہ پاپ تے ناتن نبی نیں روح القدس دی راہنمائی توں براہ راست اُودا سامنا کیتا اتے داؤد نیں آپنی غلطی نوں منیا اتے وڈے دُکھ دے نال اُودی پیشیمانی ظاہر کیتی۔ ( سموئیل ۱۳ : ۱۲ ) محمد دے رویے دے بارے وچ کی آکھدے اوہ؟ جے کر اُودے پاپاں کیتے اُودے تے ملامت کیتی گئی سی ، یا جے کر کِسے نوں وی اُودی حکمرانی تے شک سی۔ محمد نیں اُوناں نوں قتل کر دیتا ہوئے گا اتے اوہ ذرا وی پیشیمان نہ ہویا ہوئے گا ! محمد اوہ آدمی سی جینے ہو سکدا ھے کِدی وی آپنی تحمل مزاجی تے دُرستی نہ ہوئی ہوئے۔ جیویں کِدی وی یہودیاں ، مسیحیاں ، یا مُسلماناں نیں تنبیہ نہیں کیتی۔ اُونے کِسی نوں مارن دے ذریعے نال اپنی بحث نوں اپنایا ، جیس کِسی نیں وی محمد نوں حاکم ہون دے طور تے اُودی حکمرانی تے سوال اُٹھایا ایں اُودی طیوی عائشہ کیتے بڑی حیران کن گھل سی ، اُودی محمد دے نال بحث تے اُونوں نہیں ماریا گیا سی۔

جے کر ایں ایتھے داؤد دی حیاتی دے وچکار بڑا فرق ویکھائی دیندا ھے اوہ بعد وچ وی آپنے پاپاں تے کِدی پشیمان نہیں ہویا بلکہ مادہ طور تے اوہ ایس گھل دا دعویٰ کر دیندا سی ۔ کہ اُودے تے اللہ دے آلوں نوی وحی نازل ہوئی ھے اُودے ایس وحشیانہ رویے نوں مُعاف کر دیتا ھے تاں ایں حیران کن گھل ھے کہ کی محمد دی گناہ آلودہ حیاتی تے آتما حکم چلاندی ھے۔ ایں آپنے آپی دے ایجاد کردہ الہیٰ مکاشفے دا دعویدار سی، کی محمد آپنی فطرت نوں آپنی آتما دے ذرائع توں ذلیل کر سکدا سی ، اوہ جبرائیل دی راہنمائی دا جھوٹا دعویٰ کردا سی۔ بائبل دے الہام یہواہ اینوں واضح کرنا ھے کہ اوہ ضرور سزا پان گئے اوہ اینج دے ظالمانہ رویے دی سرزنش کردا ھے۔ حتیٰ کہ داؤد بھاویں اسرائیل دا مسحٰ کردہ بادشاہ سی۔ پر فیر وی رب نیں اُودی سرزنش کیتی۔ تاں محمد نیں آپنی دُرستگی کیوں نہیں کیتی سی۔ یا کیوں نہیں آپنی آتما نوں اوس طراں دی راہنمائی کرن توں ملامت کیتی سی۔؟ ظاہر ھے کہ محمد دی انگلیاں دے نشان اتے اُودے کُنبے دی شیطانی آتما، قرآن دے صحیفیاں تے اُودی لازوال مہر ھے کی محمد اک پیڈوفیلی سی۔

سب توں وڈا محمد دی بدکاری دا ثبوت اُودی چھ ورے دی کڑی دے نال ویاہ نوں ثابت کردا ھے اُودا ناں عائشہ سی۔ محمد دی عمر ۵۳ ورے دے قریب سی۔ جدوں اُونوں دُلہن بالکڑی دے نال آپنی منگنی دے بعد وچ ۹ ورے دی عمر وچ عائشہ نوں پورے طور تے محمد دے ویاہ وچ دے دیتا گیا۔ اُودے شمار وچ حدیث بیان کردی ھے :

عائشہ توں روایت ھے ۔  ۔ ۔ ۔ میری ماں اُم رومان میرے کول اُوس ویلے آئی جدوں میں آپنی سہلیاں دے نال کھیل رہی سی جھوم رھی سی اُونے مینوں پھڑیا اتے میں اُودے کول گئی ایں جانے بغیر کہ اوہ میرے توں کی چاھندی ھے کہ میں کراں۔ اُونے ہتھ توں پھڑیا اتے مینوں گھر دے دروازے وچ کھڑا کر دیتا۔ اُوس ویلے میرا ساہ پُھلیا ہو یا سی۔ اتے جدوں میرا ساہ بحال ہویا اُونے تھوڑا جیا پانی لیا اتے میرے چہرے نوں صاف کیتا اتے میرے سر نوں وی ملیا۔ فیر اوہ مینوں گھر وچ لے گئی ، غیر متوقع طور تے اللہ دے رُسول دوپہر توں پہلاں میرے کول آئے اتے میری ماں نیں مینوں اُودے حوالے کر دیتا اتے اُوس ویلے میں ۹ ورے دی اک کڑی سی۔ (۷)

بلوغت دی عمر توں پہلاں ہی ، اک نکے بال دے نال پیغمبر محمد ہم بستری کردا ھے ۔ ایں اُودی نِکی عمر دی زندہ دِل تصویر ھے۔ جیڈی اک حدیث وچ بیان کیتی گئی ھے : میں محمد دی موجودگی چ گڑیا نال کھیلل دی ہوندی سی اتے میری سہلیاں وی میرے نال کھیلدیاں ہوندیاں سان۔ جدوں اللہ دے رُسول میری قیام دی تھاں وچ داخل ہوندے یا ورتدے ، اوہ آپنے آپ نوں لُخا لیندی سی۔ پر نبی اُونوں بلاندے سان کہ اوہ میرے نال کھیلے اوہ گڑیاں دے نال یا اینج دییاں تصویراں دے نال کھیلن توں منع کردا سی۔ پر عائشہ نوں اُودے نال کھیلن دی اجازت سی ، اُوس ویلے اوہ نِکی کڑی سی۔ ہلی تیکر اوہ بلوغت دی عمر وچ نہیں اپڑی سی۔ (۸)

تُساں تصور کروں کہ پیغمبر محمد ۵۳ ورے وچ اک معصوم بالکڑی دے نال جنسی ملاپ کر رھیا سی جیڈی آپنی گڑیا نال کھیلدی سی محمد نیں دوجے دینی عبادت دے راہنماؤاں نوں وی ایس صف بندی وچ شامل کیتا جیڈا ایس طراں دے جنسی میلاپ نال جڑے ہوئے۔ جیناں دیاں مشقاں بائبل مقدس وچ نہیں کیتی جاندی۔ ایں حٰران کُن گھل ھے دنیا دے سارے مرد  مُسلمان محمد دی صدیاں توں عزت اتے اطاعت کردے نیں ، بوہت سارے مُلکاں وچ بُڈھے مُسلمان مرد اکثر قانونی طور تے ہلی بلوغت وچ اپڑن توں پہلاں جوان کڑیاں نال ویاہ کردے نیں۔ اسلامی شریعت جوان کڑیاں نوں ایس طراں نال ویاہ کرن دی اجازت دیندی نیں۔ (۹) جیدی نیو اُوناں دا آپنا گناہ آلودہ کردار دا نمونہ ھے۔ جینوں ایں مرد نو عمر بالکڑیاں دے نال دُکھ دین نوں چُندے نیں اتے اُوناں نوں ذہنی طور تے اُوناں دی حٰاتی وچ خوفزدہ کردے نیں۔

انگلینڈ وچ مُسلماناں دی آبادی بوہت وڈی ایس گھل توں بے نقاب ہو رہے نیں۔ کہ طلاق دا قانون اُوناں لوکاں کیتے ھے ۔ جیڈے اسلامی دھرم دے پیروکار نیں باقی سوال ایں رہ جاندا ھے کہ کی دوجے قانون اگے چل کے اسلامی انصاف دی ایس تعلیم دی صورت نوں بدل دین گے اتے ایس قسم دے جنسی ملاپ توں احتراز کرن گے؟ کی پیڈوفلیا وی مُسلماناں نوں اجازت دین گے۔ کی اوہ آپنے شریعی قانون صوبیاں وچ رائج کرن گے کہ مُسلمان آبادی کیتے ایں ہی مطلب ھے؟ کی سیاست مُسلماناں دے اُوس وہم دے عوامل نوں بند یا دُرست کرے گی ، کہ اوہ آپنی عام شریعی وراثت دے ماتحت ہون گے؟ محمد دی بالکڑی نال ویاہ نوں اسلامی طور تے قبول کرنا ، اُودی آپنی مرضی نال متفق ہون دی نیو عرب دے قبیلے بدوؤں وچ پائے جاندی ھے ۔ ایس طراں دے دائرے دی شکل دونہویں پاسیوں مُشکل پیدا کردی ھے ۔ ایس ویلے عرب دے بوہت سارے قبیلیاں دے راہنماؤاں دیاں جوان دھیاں اتے بہناں سان، تاں محمد نیں اُوناں وچوں اک دے نال ویاہ کیوں نہیں کیتا سی؟ جیڈا بالکل واضح ثبوت دیندا ھے۔

محمد دی اُوناں نال آزاد زبردستی جنسی ارمان اُونوں شریک کردا ھے پیڈوفیلیا وچ زیادہ تر نفس پروری بدل جاوے۔

حقیقی طور تے کِسی وی موجودہ عدالت دا قانون ، محمد دی غلطی نوں پیڈوفیلی دے طور تے بیان کرے گا ، محمد دا عورتاں دی مذمت دے متعلق محمد دا بیان رد نہیں کیتا جا سکدا۔

جد کہ بائبل مقدس نیں عورتاں نوں مرداں دے برابر حقوق دیتے نیں۔ پر قرآن ایس گھل نوں رد کردا ھے ، اُوناں دے رتبے نوں ڈنگراں ، یا زمین دی وصول دے برابر درجہ دیندا ھے ۔ محمد دا سماج دے مخالف رویہ عورتاں دے حق دے متعلق انصاف توں محرومی دا اک نمونہ ھے اتے خاص طور تے نوجوان کڑیاں دے متعلق ۔ اُودا بیان عورتاں نوں مارن دی مُعافی دا ثبوت ھے ، اُونوں نفسی ایذارسائی دی درجہ بندی کرنی چاہی دی ایں۔ ایں صرف عورتاں کیتے نہیں ہونا چاہیے دا سی۔ بلکہ اُوناں کیتے وی جیڈے اُودی غلط تعلیمات وچ پھنسے ہوئے نیں۔

محمد اک ہور ظالم آدمی سی۔ اُونے تلوار دے ذریعے توں تھوڑے جے انسانی حقوق دی خاطر جبراً دین نوں کھیلاریاں سی۔ خاص طور تے عورتاں کیتے۔

 

 

مخفف سی

قرآن کیتےازروئےمتن مواد

محمد دی موت ( ۶۳۲ ء )

کوئی وی مکمل قرآن محمد دی موت دے  ۱۵۰ ورے تیکر نہیں سی ۔ (ویکھو تھلے ٹاپ کاپی)

اُبوبکر ( پہلا خلیفہ )

اُونے زیدبن طابت نوں قرآن دیاں سورتاں کھجور دے پتیاں دے حصیاں ، چٹے پتھراں ، چمڑے ٹوٹیاں ، نکے بورڈاں دے ذریعے لوکاں دے دلاں تے جیڈا کُجھ لکھیا ہویا ھے اُوناں دے ذریعے ،جیڈا کُجھ موڑھے دیاں ہڈیاں تے لکھیا ھے اُوناں دے ذریعے ، پسلیاں دیاں ہڈیاں دے ذریعے اتے آڈڈھے دوجے وسائل توں اکٹھا کرن کیتے آکھیا ۔

عثمان ( ۶۵۰ ء )

اُونے چار دوبارہ توں آراستہ کرن آلے لوکاں نوں حکم دیتا کہ اُودی تجدید کرن، ترمیم کرن اتے قرآن دے متن نوں اصلی قریش دے متن الخط وچ لکھن فیر اُونے ایس متن نوں پورے عرب وچ تقسیم کر دیتا اتے جینے وی پہلاں دے متن موجود سان اُوناں نوں برباد کر دیتا۔

ٹاپ کاپی اتے سمر قند دے نسخہ جات

مسلمان دعویٰ کردے نیں کہ ایں نسخہ جات عثمان دے ابتدائی نسخے نیں ۔ ایں گھل ناممکن نظر آندی ھے کیوں جے اُوناں دا متن کوفی رسم الخط وچ لکھیا گیا ھے جیڈا کہ عثمان دی موت دے ۱۰۰ ورے بعد تیکر استعمال نہیں ہوندا سی۔ کوئی وی مکمل قرآن دا متن محمد دی موت دے ۱۵۰ سو ورے بعد تیکر موجود نہیں سی ۔ تمام تر نسخہ جات شہادتاں دے نال اتے قرآن دے ترجمے دی تاریخ دے نال کوئی وی مُسلمان یقین نال نہیں آکھ سکدا کہ کیڈی سورۃ نوں محمد نیں آپی بیان کیتا ھے۔

آڈڈھے متن عثمان نیں بین کر دیتے  ( برباد کر دیتے  یا لُکا دیتے ۔)

ابتدائی تعلیمات

۔  ۔ ابن مسعود (جیدی محمد بوہت زیادہ تعریف کردا سی کہ ایں سب توں زیادہ چنگا قرآن پڑھدا ھے۔)

۔  ۔ ابن کعب ( اایدی وی نبی بوہت زیادہ تعریف کردا سی کہ ایں وی بوہت چنگا پڑھدا ھے)

۔  ۔ حفصہ ( نبی دی بیوی : ایدے متن نوں مروان نیں اُودی موت دے بعد برباد کر دیتا )

۔  ۔ عائشہ ( نبی دی اک دوجی بیوی )

۔ ۔ علی

۔  ۔ ابن عباس

۔  ۔ ابو موسیٰ

۔  ۔ انس بی ملک

۔  ۔ عمر

۔  ۔ زید بی طابت

۔   ۔ ابن از ۔ زبیر

۔  ۔ابن امر

۔  ۔ سالم

۔  ۔ اُمہ سلمیٰ

۔  ۔ عبید عمر

ثانوی تعلیمات

۔  ۔ الہ اسود

۔  ۔ انکمہ

۔  ۔ حیتن

۔  ۔ سید بی خیبر

۔  ۔ طلحہ

۔  ۔ مجاہد

۔  ۔ عطا بی ابی رابعہ

۔  ۔الر بی بی خطائم

المیش

۔  ۔ جعفر از سعاد

۔  ۔ الحارث بی سعود

۔  ۔ بوہت ساری بےناں  تعلیمات

 

 

(۱) مائیکل ورنر دی وے آف دی شامین ( این ۔ وائے ۔ ، ہارپر اینڈ روپبلشرز ، ۱۹۸۰ء ) ، ۲۵ ۔

(۲) تخفیف ۔ ، ۵۴ ۔

(۳) مریسیا الائیڈ ، شامانیزم: آرکیک ٹیکنیکسآف آکیسٹیسی ، ٹرانس ۔ بیلاڈآر۔ٹراسک (این ۔ پی۔ ، پرنسٹن یونیورسٹی پریس ، ۱۹۶۴ء ) ۔ ۵۶ ۔

(۴) ایف جے گیلن اینڈ بالا دی وِن سپنسر ، نیٹیف ٹرائبس آف سنٹرل آسٹریلیاء ، لندن ، این ۔ پی ۔ ، ۱۸۹۹ء ) ۔۴۸۴ ؛ کورٹِڈاِن مریشیاء الائیڈ شامانیزم ، ۵۷۔

(۵) اِیچ۔لنگ روتھ ، دی نیٹیف آف ساراوِک اینڈ برٹش نارتھ بورنیو بیسڈ چیفلی آن دی ماس ۔ آف دی لیٹ ہیوج بروک لاء ، والیم ۔ ۱ (لندن : این ۔ پی ۔ : این ۔ ڈی۔) کورڈیڈاِن الائیڈ ، شامانیزم ، ۵۷۔

(۶)نُڈرسُموسن، انٹیلیکچول کلچر آف دی اِیگلولِک ایسکیموس، ٹرانس ولیم وارسڈ (کوپن ہیگن : این ۔ پی ۔ ، ۱۹۳۰ء) ۱۱۲ ۔ ۱۳ : کورڈیڈاِن الائیڈ ، شامانیزم ،۵۷۔

(۷) الائیڈ ، شامانیزم ، ۶۰ ۔ (۸) رابرٹ پین ، ہسٹری آف اسلام ( این ۔ وائے ۔ : ڈور سیٹ پریس ، ۱۹۹۰ء) ، ۱۰۔۱۱ ۔

(۹) الطبری ، ہسٹری ، والیم ۶ : ۷۵ ۔

(۱۰) تخفیف

(۱۱) البخاری ، حدیث والیم۔۴، نمبر۔ ۳۲۰۷ : ۱۸۵؛ والیم ۔ ۹ ، نمبر ۲۳۷ ۔ ۷۵۱۷ ، والیم ۔ ۲ ، نمبر ۶۳ ۔ ۲۶۲ : ۱۶۳۶ ؛ والیم ۱ ، نمبر ۔ ۳۴۹ : ۱۳۰

(۱۲) الطبری ، تاریخ ، والیم ۔ ۶ : ۷۸

(۱۳) ہارنر ، وے آف دی شامان ، ۵۵

(۱۴) الائیڈ ، شامانیزم ، ۵۸ ۔ ۵۹

(۱۵) ولیم تُھل بِٹزر ‘‘ لی میجی شین اسوسمیکس ، لرز کونسیپشن دیو مونڈی ، دی ، لامے، ایت

دی لاوئیے، ‘‘ جے ایس اے ، ۲۲ (۱۹۳۰) : ۷۸ : دی ہدُن پریٹس آف گرین لینڈ ( اینگاکُٹ ) ’’۔ ورہنڈلیجن دئیس ۳۶ انٹرنیشنل امریکنیصٹنکونگیس ، پی ٹی ۲ (۱۹۰۸ء) : ۴۵۴؛ کوٹڑ اِن الائیڈ ، شامانیزم ، ۵۸ ۔ ۹ (۱۶) تھل بٹزر ، ‘‘ دی ہتھن پریسٹیس ، ۴۵۴ ؛ کوٹڈ اِن الائیڈ، شامانیزم ، ۵۹

(۱۷) ہارنر ، وے آف دی شامان ، ۵۱

(۱۸) الائیڈ ، شامانیزم ، ۵۱

(۱۹) تخفیف۔، ۱۰۱

(۲۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۱ نمبر ۳ : ۵

(۲۱) تخفیف

(۲۲) الطبری ، ہسٹری ، والیم ۔ ۶ : ۶۹

(۲۳) تخفیف

(۲۴) تخفیف ۔ ، ۷۲

(۲۵) میتھیو سٹرلنگ ، ‘‘ جیو اور شامانیزم، ’’ پروسیڈنگز آف دی امریکن فِلور سوفیکل سوسائٹی ، ۵۷ (۱۹۳۳ء) : ۱۳۷ ۔ ۴۵ ؛ کوٹڈ اِن الائیڈ ، شامانیزم ، ۸۴

(۲۶) ڈاکٹر لابل مِکھیل ، اسلام محمد اتے قرآن : دستاویزی تجزیات (این ۔ بی : این ۔ پی ، ۱۹۹۶ء) ، ۱۴ (۲۷) البخاری ، حدیث ، والیم ۳ ، نمبر ۔ ۲۶۶۱ : ۳۳۶۔

(۲۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۱ ، نمبر ۲ ، ۳ : ۴ ۔ ۵

(۲۹) کے ایف کرجالائنین، ڈائی رلیجن ڈر جوگرہ  ولکر ، والیم ۔ ۳ ، (این ۔ پی ، این ، پی ۔ ، ۱۹۲۱ ۔ ۲۷ ) ، ۲۴۸؛ کوٹڈ اِن الائیڈ ، شامانیزم ، ۱۵

(۳۰) جان آر ۔ سوانٹن ، سوشل کنڈیشن ، بی لیف ، اینڈ لِنگوسِٹک ریلشن شِپ آف دی لِنجٹ

انڈین ، ‘‘ آر بی ای ڈبلیو، ۲۶ ( ۱۹۰۸ء) : ۴۶۶ ؛ کوٹڈ اِن الائیڈ، شامانیزم ، ۵۵

(۳۱) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ، ۵۷۴ : ۲۳۲

(۳۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۷ ، نمبر ۵۷۴۱ ۔ ۲۳۱، ۵۷۳۷ : ۲۲۹ ۔۳۰ والیم ۳ ، نمبر ۲۲۷۶ : ۱۷۵ ، والیم ۶ ، نمبر ۵۰۰۷ : ۲۸۶

(۳۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۷۴۰ : ۲۳۰ ، ۵۹۴۴ : ۲۸۶

(۳۴) تخفیف ۔ ، ۵۷۳۸ : ۲۳۰

(۳۵) تخفیف ۔ ، ۵۷۳۹ : ۲۳۰

(۳۶) تخفیف ۔ ، ۵۷۵۳ : ۲۳۴ ، ۵۷۷۲ : ۲۴۰ ،

(۳۷) ٹرانس محمد ماماڈیوک پکتھل ، شاندار قرآن دےمعانی ، (این وائی اور ٹرانٹو : نیو امریکن لائبریری ، این ڈی۔ ) ۴۵۵

(۳۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۔ ۵۷۳۵ : ۲۲۸ ۔ ۲۹ ، ۵۷۴۸ : ۲۳۲ ، ۵۷۵۱ : ۲۳۳ ؛ والیم ۶ ، نمبر ۵۰۱۶ ۔ ۰۷ : ۲۸۹ والیم ۔ ۵ ، نمبر ۴۴۳۹ : ۳۰۰ ۔

(۳۹) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۷۴۷ : ۲۳۲ ، والیم ۔ ۴ ، ۳۲۹۲ : ۲۱۰ ، والیم ۔ ۹ ، نمبر ۶۹۹۵ : ۵۵ ، ۷۰۰۵ : ۵۸ ۔ ۵۹ ، ۷۰۴۴ : ۷۱

(۴۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۷۲۱ : ۲۲۵

(۴۱) تخفیف ۔ ، ۵۴۴۵ : ۱۴۰ ۔ ۴ ، ۵۷۶۹ : ۲۴۰ ، ۵۷۷۹ : ۲۴۲

(۴۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۷۶۳ : ۲۳۷ ، ۳۹ ۔ ۲۳۸ ۔ ۵۷۶۵ ؛ والیم ۔ ۸ ، نمبر ۔ ۶۰۶۳ : ۲۹ ، ۶۳۹۱ : ۱۳۷؛ والیم ۴ ، نمبر ۳۲۶۸ : ۲۰۴

(۴۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۷۶۷ : ۲۳۹

(۴۴) البخاری ، حدیث ، والیم ۲ ، نمبر ۱۲۴۵ ۔ ۶۳ : ۱۲۷ ۔ ۳۰

(۴۵) البخاری حدیث ، والیم ۔ ۱ ، نمبر ۱۶۲ : ۷۲

(۴۶) البخاری ، حدیث ، وال؛والیم ۔ ۲ ، نمبر ۱۲۴۵ ۔ ۶۳ : ۱۲۷ ۔ ۳۰

(۴۷) تخفیف ۔ ، ۹۵۳ : ۲۹

(۴۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۱ ، نمبر ۴۲۶ : ۱۵۵ ، ۱۶۸ : ۷۴ ؛ والیم ۷ نمبر ۔ ۵۸۵۴ : ۲۶۵ ، ۵۸۶۶ : ۲۶۶

(۴۹) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۷ ، نمبر ۵۸۹ : ۱۹۴ ؛ والیم ۳ ، نمبر ۲۳۵۲ : ۲۱۱

(۵۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۷ ، نمبر ۔ ۵۳۷۶ : ۱۲۰

(۵۱) تخفیف ، ۵۶۳۰ : ۱۹۷ ۔

(۵۲) پکتھل ، قرآن ، ۱۷۹

(۵۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۷ ، نمبر ۔ ۵۶۸۶ : ۲۱۶ ، ۵۷۲۷ : ۲۲۶ ؛ والیم ۔ ۴ ، نمبر ۳۰۱۸

(۵۴) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۳ ، نمبر ۔ ۲۱۰۳ : ۱۱۸ ، والیم ۔ ۱ ، نمبر ۲۸۳ : ۱۰۶

(۵۵) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۷۱۶ : ۲۲۳ ۔ ۲۴

(۵۶) تخفیف ، ۵۷۱۸ : ۲۲۴

(۵۷) البخاری ، حدیث ، والیم ، ۱ ، نمبر ۱۳۰ : ۶۲

(۵۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۵ ، نمبر ۳۹۳۸ : ۱۱۰ (۵۹) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۸ ، نمبر ۶۲۲۳ : ۸۱ ، ۶۲۲۶ : ۸۲ ؛ والیم ۔ ۴ ، نمبر ۔ ۳۲۸۹ : ۲۰۹

(۶۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۴ ، نمبر ۳۵۷۹ : ۳۱۹

(۶۱) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۳ ، نمبر ۲۰۹۵ : ۱۱۵ ؛ والیم ۔ ۴ ، نمبر ۳۵۸۳ ۔ ۸۵ ، ۳۲۱ ۔ ۲۲

باب ہفتم

(۱) آرتھر جیفری ، قرآن دے  متن دی تاریخ کیتے مواد : پرانی شریعت (لیڈن : ای ۔ جے ۔ بُرل ، ۱۹۳۷) ، ۵

(۲) تخفیف ۔ ، ۶

(۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۹ ، نمبر ۷۱۹۱ : ۱۱۹ ۔ ۲۰

(۴) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۶ ، نمبر ۔ ۴۹۸۶ : ۲۷۹ ۔ ۸۰

(۵) نیومین ، مسجد ، اسلام اتے  قرآن ( ہٹ فیلڈ ، پی اے انٹرڈسپلزی بائبلی ریسرچ انسٹیٹیوٹ ، ۱۹۹۶ء) ، ۶ ۔

(۶) تخفیف ۔ ، ۳۱۲

(۷) جیفری ، میٹریل ، ۷ ۔ ۸

(۸) جیفری گِلر کرائسٹ ، جامعتہ القرآن : کوڈی فیکشین آف دی قرآن ٹیکسٹ ،

(فروری ۲۰۱۲ کو شائع ہوئی۔) [http://www.answering-islam.org/Gilchrist/Jam/index.html]

(۹) تخفیف

(۱۰) تخفیف

(۱۱) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۶ ، نمبر ۴۹۸۷ : ۲۸۰

(۱۲) جیفری ،  میٹریلز ، ۸

(۱۳)تخفیف

(۱۴) گلکرائسٹ ، جامع القرآن ، باب ۲ : ۲

(۱۵) تخفیف ، باب ۳ : ۲

(۱۶) جیفری ، میٹریلز ، ۲۱۳

(۱۷) تخفیف

(۱۸) تخفیف ، ۱۰

(۱۹) گِلکرائسٹ ، جامع القرآن ، باب ۲ :  ۷

(۲۰) تخفیف ، باب ۷ :

(۲۱) تخفیف

(۲۲) تخفیف ۔ ، باب  ۷ : ۵

(۲۳) تخفیف ۔ ، باب   ۷ : ۵

(۲۴) تخفیف

(۲۵) عبداللہ عبدالفادی کی قرآن بے خطا ھے ؟ (ویلاج ، آسٹریا : لائٹ آف لائف ، این ڈی ) ۳۲۳ ۔  ۳۳

(۲۶) تخفیف ۔ ، ۳۳۳

(۲۷) میکھیل ، اسلام محمد اتے قرآن ،  ۸

(۲۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۱ ، نمبر ۳ : ۵ ۔۶

باب  ہشتم

(۱) البخاری ، حدیث والیم ۳ ، نمبر ۲۰۰۴ : ۸۱ ؛ والیم ۵ ، نمبر ۳۹۴۳  : ۱۱۲ ؛ والیم ۔ ۴ ، نمبر  ۳۳۹۷ : ۲۵۶ ۔

(۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۳ ، نمبر ۔ ۲۰۰۵ :  ۸۱

(۳) ریورنڈ ۔ ڈبلیو ۔ سینٹ کلیرٹِس ڈال ، دی اورجنل سورسز آف دی قرآن ( لنڈن : سوسائٹی فار پروموٹنگ کرسچن نالج ، ۱۹۱۱ ء) ،  ۶۰

(۴)البخاری ، حدیث ، والیم ۳  نمبر ۱۸۹۳ : ۴۶ ، ۲۰۰۰  ۔ ۳ : ۸۱ ؛ والیم ۔ ۵ ، نمبر ۔  ۳۸۳۱ : ۶۵

(۵) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۲ ، نمر ۹۷۱ : ۳۵

(۶) تخفیف ۔ ، ۹۵۵ ۔  ۳۰ ، ۹۶۵ : ۳۲ ، ۹۶۸ : ۳۳ ، ۹۷۶ : ۳۶ ، ۹۸۳ ۔۵ : ۳۹

(۷) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۸ ، نمبر ۶۷۰۸ : ۲۳۵

(۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۵ ، نمبر ۴۱۵۷ ۔ ۸ : ۱۹۷ ؛ والیم : ۵ نمبر ۔  ۴۲۵۵۲ : ۲۲۶ ۔

باب نہم

 

(۱) مِلرڈ جے ، ارِ کسن، کرسچن تھیالوجی ( گرینڈ ریپڈز : بیکر بُک ہاوس کو ۔ ۔ ، ۱۹۸۸ ء) ، ۹۱۱

(۲) راجر ای اولسن ، ارمینیا دی الہیات : روایاتاتے  حقائق (ڈاونرز گرو ، آئی ایل : انٹر  ورسٹی پریس ، ۲۰۰۶ ) ، ۱۷ ۔ ۱۸

(۳) تخفیف ۔ ، ۱۳

(۴) تخفیف ۔ ، ۱۴

(۵) تخفیف

(۶) تخفیف ، ۱۹

(۷) فریڈ ایچ کلوسٹر ، کیلونز ڈاکرین آف پری ڈیسٹینیشن  (گرینڈ ریپڈز : بیکر بُک ہاوس کو ۔ ، ۱۹۷۷ ء) ، ۲۵

(۸) جیکب آرمینیس ، ‘‘ ایگزیمینشن آف ڈاکٹر پرکنزپمفلٹ اون پری ڈیسٹینیشن  ورکس ، ۳ : ۲۸۱

(۹) جان وسیلے ، سرمن ون ۔ ہنڈرڈ ٹونٹی ایٹ : فری گریس ، وسیلے سنٹر اون لائن ، ۱۸۷۲ ایڈ :    ،

.; [http://Wesley.nnu.edu/John-Wesley/the-sermons-of-john-wesley-1872-

( اکتوبر ۲۰۱۱ ء کو شائع ہوئی ) edition/sermons-128-free-grace/]

 

(۱۰) جیکب آرمینیس ، پبلک ڈِسپوٹیشن ، ’’ ورکس ، ۲ : ۱۹۲

(۱۱) اولُسن ، آرمینین تھیالوجی ، ۳۵

(۱۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۴ ، نمبر ۔ ۳۲۰۸ : ۱۸۷ ۔

(۱۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۹ ، نمبر ۷۵۱۵ : ۲۳۶

(۱۴) تخفیف ۔ ، ۷۵۵۱ : ۲۵۳

(۱۵) البخاری ، حدیث ، والیم ۱ ، نمبر ۲۱۶ : ۸۷ (۱۶) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۹ ، نمبر ۷۴۳۷ : ۲۰۴ ۔ ۶

(۱۷) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۸ ، نمبر ۔ ۶۵۲۸ ۔ ۳۰ ؛ والیم ۔ ۹ نمبر ۷۴۳۹ : ۲۰۷ ۔ ۹

(۱۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۸ ۔ نمبر ۔ ۶۵۶۱ ۔ ۴ : ۱۸۸

باب دھم

(۱) این ۔ اے ۔ ، پردے کے پیچھے ، ( این ۔ پی ۔ : این ۔ پی ۔ ، این ۔ ذی ) ، ۷۹

(۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۷ ، نمبر ۔ ۵۷۵۳ : ۲۳۴

(۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۱ ، نمبر ۔ ۵۱۱ : ۱۷۹ ۔

(۴) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۳ ، نمبر ۔ ۲۶۵۸ : ۳۳۱ ۔

(۵) تخفیف ۔ ۔ ۲۶۶۷ : ۳۴۰ ۔

(۶) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۹ ، نمبر ۷۰۹۹ : ۸۹ ؛ والیم ۔ ۵ ، نمبر ۔ ۴۴۲۵ : ۲۹۶

(۷) ایلفریڈ جے ہارتھ ، جیرالڈ ایل میٹنیگلی ، اینڈ ایڈون ایم ہماچی ، ایڈز ۔ ، پیپلز آف دی اولڈ ٹیسٹامنٹ ورلڈ ( گرانڈ ریپرڈ : بیکر بُک ہاؤس کو  ؛ ۱۹۹۴ء) ، ۲۷۳

(۸) جارج ایف جو وِٹ ، دی ڈرامہ آف دی لاس ڈیسائپلز ( لندن : کواننٹ پبلشنگ کو ۔ ، ۱۹۷۰ء) ، ۱۵۱ ۔ ۱۵۴

(۹) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۲ ، نمبر ۔ ۱۰۵۲ : ۶۴ ؛ والیم ۔ ۷ ، نمبر ۵۱۹۷ ۔ ۹۸ : ۵۱۔۲ ۔

(۱۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۱ ، نمبر ۳۰۴ : ۱۱۱ ۔ ۱۲ ؛ والیم ۲ ، نمبر ۔ ۱۴۶۲ : ۲۰۲ ۔

(۱۱) جین آئڈل مین سِمتھ اینڈ وُونے یزبیک ہداد ، اسلامی موت اتے جی اُٹھنےدا  تصور ( البانی : سٹیٹ یونیورسٹی آف دی نیویارک پریس ، ۱۹۸۱ء) ، ۱۶۴ ۔ ۱۲

(۱۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۶ ، نمبر ۴۸۷۹ : ۲۱۸ ؛ والیم ۴ ، نمبر ۔ ۳۲۴۳ : ۱۹۷

(۱۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۴ ، نمبر ۳۲۴۵ ۔ ۴۶ : ۱۹۷ ۔ ۱۹۸ ۔

(۱۴) تخفیف ۔ ، ۳۲۴۶ : ۱۹۸

(۱۵) جودت مِلر ، رب دے ۹۹ نام : قرونِ وسطیٰ دے اک فوجی آلوں رپورٹ ( این ۔ وائے ۔ : سائمن اینڈ شُوسٹر اِنک ۔ ، ۱۹۹۶ء) ، ۲۶۔

(۱۶) تخفیف

مکہ محمد اتےرب مہتاب اک اصلی اسلامی نسب توں اک اصلی تحقیق

 

بریٹ سٹورٹروئن

دےقلم نال

 

 

WWW.BIGFAITHMINISTRIES.COM

 

بریٹ سٹورٹروئن دےقلم نال

دوجیاں کتاباں اتے ادبی فن پارے

 

 

مکہ اتےمحمد : اک یہودی مسیحی اسلامی دھرم دی دستاویز

نائٹ آف دی ڈریگن ( سکرین پلے )

ایٹلانٹس ( سکرین پلے )

شیڈو گیمز ( سکرین پلے )

 

 

مکہ محمد اتےرب مہتاب بریٹ سٹورن دےقلم نال

اشاعت برائے بریٹ سٹورن

کاپی روئٹ ۲۰۱۲ بریٹ سٹورن دے آلوں

آئی ایس  بی این ۷۔۶۷۸۱۔۴۶۵۹۔۱۔۹۷۸

 

زبردست اشاعت، مستند حاشیہ جات نوٹس

ایں الیکٹرونک کتاب صرف تہاڑے ذاتی لطف اندوزی کیتےمستند ہے ایں الیکٹرونک کتاب دوبارہ ویچی یا دوجے لوکاں نوں نہیں دیتی جا سکدی جے کر تُسی ایں کتاب دوجے لوکاں نوں دینا پسند کردے اوہ تے مہربانی نال ہر وصل کرن الا بندہ اک اضافی جلد مُل لیوں جے کر تُسی ایس کتاب نوں پڑھ دے پیئے اوہ تے  تُسی ایس نوں مُل نہیں لیا اتے ایں تہاڑے ورتن کیتے نہیں مُل لئی گئی smashword.comمہربانی نال اینوں و

تے واپس کرو اتے اپنی جلد مُل لیوں مصنف دی سخت محنت دے احترام کیتے اسی تہاڑے بوہت شکر گزار ہاں ۔

 

انتساب

 

میری سوہنی بیوی آئرس دے ناں میں اودے سارے صبر وتحمل کیتے اتے اودی معاونت کیتے شکرگزار ہاں جدوں میں اوس تخلیق اتے اوس جدید دستی تحریر نوں اپڈیٹ کر دا پیا سی تے اونے اودی تکمیل وچ میری مدد کیتی۔

اوناں ساریاں شہیداں دے ناں جیڈے رب کریم دے جلال کیتے شہید ہوئے اتے اوناں ساریاں مقدساں دے ناں جیڈے اپنی روزانہ دی حیاتی وچ انج ہی حیاتی گزار دے پیے نیں جیویں ‘‘قصائی دے سامنے بھیڑ’’ رب ساڑے مُکتی داتا یسوع دا فضل ہمیش اوناں تے قائم رکھے۔

 

 

عنواناں دی  فہرست

دیباچہ

لسانی حاشیہ جات

تعارف

اسلام دی ودھدی ہوئی لہر

حج

مکالمے دا تجزیہ

 

پہلا حصہ ۔ حجرہ اسود

باب اپہلا  ۔حجرہ اسوددی  تاریخ

حجرہ اسود دا بیان

حجرہ اسود دیاں روایتاں

محمد دی الوداعی زیارت

حجرہ اسود دیاں زیارتاں

باب دوجا ۔پیوتر پتھراں دے پاروں اسلام توں پہلاں دیاں بدعتاں

قدیم دنیا دےپتھر

کبعہ اتے شروع دے عرب دے مزار

پتھر، بُت اتے تصویراں

ابتدائی عرب دےبتاں اتے پتھراں دی پوجا

باب تیجا ۔ محمد دی مادہ پرستی

محمد دا مادہ پرستی کیتے روکنا ادہ

 

اللہ دیاں دھیاں : مِناہ ، اُلیعات اور الہ اُعضا

ابتدائی مُلایت

محمد دا الہ اُعضا نوں قُربانیاں چڑھان توں دبکنا

محمد دی گناہ آلودہ فطرت

شیطانی ایتاں

باب چوتھا ۔ حجرہ اسود دےتجزیات

حجرہ اسود بطور ااک مقدس قربان گاہ

نُکر  دے سرے دے پتھر دی قیاس آرائی

الیعات بطور حجرہ اسود

الہ اُعضا بطور حجرہ اسود

اللہ بطور حجرہ اسود

 

دوجا حصہ۔رب مہتاب اللہ

باب پنجواں۔ اللہ ‘‘رب مہتاب ’’ اور الرحمٰن

لفظ ‘‘ اللہ ’’دا  جائزہ

اللہ بطور عرب آلا رب مہتاب

الرحمٰن

 

تیجا حصہ ۔ محمد

باب چھیواں ۔ محمد بطور عامل

عاملیت کیتے بائبل دا  نقطہ نظر

عاملیت دا آغاز

محمد دا جادنوں ورتنا

محمد دا علم واعداد اتے  توہماتوں ورتنا

شفاء دیون دیاں غلطیاں

غیر سائنسی بیانات

 

چوتھا حصہ ۔ قرآن

باب ستواں۔ کی قرآن خرب دا  کلام ہے

محمد دا بائبل کیتے بیان

قرآن دی تکمیل

قرآن دے دوجے ورژنز

قرآن دےابتدائی  دستی نسخہ جات

تنسیخ دا عقیدہ

قرآن دا ذریعہ

 

 

پنجواں حصہ۔ اسلام دا مُکتی دا  تصًور

باب اٹھواں ۔ کفارے کیتے قُربانی دا لہو

ابتدائی قُربانیاں

ابراہام دی قُربانی

یومِ کفارہ ( یومِ کیپر )

موسیٰ اتے گائے دی قُربانی

اللہ ، بال اتے یہواہ وچ موازنہ

باب نواں ۔اسلامی منزل توں پہلاں اتے برزخ وچ اُترن دا تصور

منزل تے اپڑن توں پہلاں دا تصور

منزل تے اپڑن دے اسلامی تصور دا مسیحی تصور دے نال مقابلہ

اسلام وچ  دوزخ دا تصور

 

چھیواں حصہ ۔ عورتاں د اسلامی تصور

باب دسواں ۔ مرداں نوں عورتوں تےبرتری

بیویاں نوں کُٹنا  اللہ آلوں اختیار دیتا گیئا

عورتاں دی ہور ذلالت

دوزخ وچ جاون آلے لوکاں وچ زیادہ عورتاں نیں

جنت دیاں آسمانی حوراں

محمد آلوں جسم ویچنا قانونی ہے

باب گیارھواں  ۔ اسلام وچ ویاہ

محمد دیاں بیویاں، حرماں اتے لونڈیاں

عورتاں دی اسلامی تزلیل

طلاق دے  قوانین

محمد دی جنسی حِرص

 

ستواں حصہ ۔ جہاد

باب بارھواں  ۔ابتدائی اسلامی شہنشاہیت

مقدس جنگ دی تعریف

یہودیاں اتے مسیحیاں دے خلاف جہاد

تاریخ وچ اسلامی فتوعات

باب تیرھواں۔جہاداں دا انت

جہاد۔ دھرماں دے مقابلے وچ  اوس دی تعریف

سلطنتی جہاد ۔ وُسعت ااتےوقتی ڈھانچہ

موجودہ تاریخی دہرایا جان آلا  طریقہ کار جہاد اتے  بائبل دا  ‘‘حیوان’’

چودھواں باب۔ مرتداں دے خلاف جہاد

مرتدی دی تعریف

سُلمان رُشدی دا  معاملہ

رُشدی ااتے اودا ناول ، ‘‘ شیطانی آیتاں ’’

باب پندرھواں ۔ غُربت دا جہاد

محمد ( ایک نسلی غلام تاجر )

تاریخ وچ اسلامی غلامی

مسیحیت غلام ہون دی ممانعت کردی ہے

باب سولہ ۔ مخالفِ مسیح دا جہاد ( مہدی )

اسلامی مہدی دی تعریف

مہدی اتے مخالفِ مسیح نال نال

مخالفِ مسیح دی دُنیاوی سلطنت

انت

کتابیات

الف۔ رب مہتاب دی ہیکل وچ عربی تاریخ دی فہرست

ب۔ ایس  حقیقت دی مدد کیتے شواہد کہ اللہ رب مہتاب ہے

ج۔ قرآن کیتے  اقتباسی مواد ، مختلف اقتباسات کہ عثمان نیں مختلف قرآناں تے  پابندی لگادیتی

د۔ اسلامی شہنشاہیت دی وُسعت دی حد بندی

نوٹس

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دیباچہ

ایں موجودہ ہ ۲۰۱۲ دی الیکٹرونک کتاب میرے ابتدائی کام تے مبنی ہے ۔ اک یہودی مسیحی اسلامی دھرم دی دستاویز۔ ایں اشاعت نویں  مواد اتے  ۲۰۰۰ اور ۲۰۰۲ دے اشاعتی ورژنز وچوں اپ ڈیٹ کیتی گئی ہے ۔ دنیا وچ  اسلام دے مسلسل واقعات اتے مسیحی مشن دے مسلسل ربط دے پاروں میں فیصلہ کیتا کہ  ایس  دستی تحریرنوں  الیکٹرونک کتاب دی شکل وچ شائع کراں تاں جے ایں پھیلدی ہوئی ی دنیا دےسامعین تیکر اپڑسکے۔ اصلی مواد اوس دی ابتدائی تاریخ وچ موجود ہے ااتے  ایس  وچ کُجھ  تبدیلیاں دی لوڑ ہے اپنی پہلی اشاعت وچ ایس دی  کاپی رائٹ دی  ترجیح وچ ستمبر ۱۱، ۲۰۰۱ دے واقعات شامل سی ۔ ایدے وچ میں پوری دنیا وچ اسلام دے وھددے ہوئے جہاد نوں خاص طور تےواضح کیتا سی ایس موجودہ تجدید وچ نواں مواد اسلام دےجہاددی شہنشاہیت جنگ اتے مخالفِ مسیح اتےاسلامی مہدی دےوچکار  موازناں دی صورت وچ پیش کیتا گیا ہے۔

ایس  کتاب دا  بنیادی کام محمد دے ایناں دعویاں نوں مرکز بنانا ہے کہ ا وہ رب دا الہیٰ پیغمبر ہے ایں مکمل تفتیش بنیادی طور تے محمد ااتے اوس دی حیاتی دے گواواں تے مبنی ہے ایس مکالے وچ میں ابتدائی کلیسیاء دےشاگرداں دے  اُصولاں نوں اپنادے ہوئے ایس گالھ نوں  کو پرکھیاہے کہ کی آیا محمد بائبل دی تعلیم دے مطابق سچا یا جھوٹا نبی سی۔

یوحنا رُسول نے اِیس گالھ نوں جانن کیتے  ابتدائی کلیسیاء نوں ایں گالھ دسی  ‘‘ اے عزیزو! ہر اک روح دا یقین نہ کرو بلکہ روحواں نوں آزماؤکہ ا وہ رب آلوں ہے  یا نہیں ایس لئی بوہت سارے جھوٹے نبی  دنیا وچ نکل کھڑے ہوئےنیں ’’۔ (۱۔یوحنا۱:۴)بائبل دے ایس حوالے توں اتے ایس طراں دے ہور بوہت سارے دوجے حوالیاں توں سانوں پتہ چلدا ہے کہ روحواں نوں پرکھنا ضروری ہے آیا کسی شخص دے اندر اک نبی ، اُستاد یا اک مبلغ دی روح موجود ہے یا اوہ مخالفِ مسیح دی آتما رکھدا ہ ہے ۔ ابتدائی مسیحیاں دے  زمانے توں ، روحواںنوں پرکھن دا اک سخت معیار سی جینوں قائم رکھیا گیا اتے عظیم بشپ پولی کارپ نیں یوحنا رُسول دے اوناں اُصولاں نوں اپنایا ۔ پولی کارپ نیں عظیم مذاہب دا علم رکھن آلے مفکر بشپ آرنیئس نوں پڑھایا۔

ایں مشہور مقدس آرنیئس سی جیناں نیں  روحانی اقتباسات دی جلداں دے ذریعے نال پرکھیا کہ اودے  دور دے کیڈے  روحانی جھوٹے نبی نیں اودی مثال دی پیروی کر دے ہوئے میں موازنے دے ایسے طریقہ کار نوں ورتدے ہوئے اسلامی عقیدے دے خیمیاں نوں پرکھیا ایں میں نبڑے احتیاط دے نال قرآن دے اتے ا اسلامی حیثیت دے مطالعہ نوں  مرکز بنایا ہے بوہت سارے ایس گالھ توں خبردار  نہیں ہےکہ حدیث نوں  ‘‘ اک نو جلداں تےمشتمل نبی پاک اتے اُوس دے کنبے ، بیلیاںاتے  دوجے موقعے دا گواواں دے اکھراں اتے کرتباں دا مجموعہ) اک با اختیار اتے مستند کتاب سمجھی جاندی ایں جیویں کہ قرآن اوس دے نال نال میں ابتدائی مسلماناں دی  تاریخاں تے اور آب بیتیاں نوں سیکلر تاریخاں نوں جغرافیائی دریافتاںنوں اتے  بے شمار مسیحی وسائل دی وی  تحقیق کتی ایں ۔

بوہت سارے حقائق جیڈے پیش کیتے گئے نیں اوہ سخت وی نظر آندے نیں پر اوناں دی نیو ایں اسلام دے دھرم کیتے اوناں دیاں اپنیاں نیویاں نیں فیر وی میں سارے مسلماناں کیتے پورے خلوص دے نال دلچسپی رکھدا ہاں جیڈے ہلی تیکر مسیحی دھرم دے اتے مُکتی دی گارنٹی دی حقیقت نوں نہیں سمجھ سکے۔ ساری دنیا وچ مسلماناں دی اک ودھدی ہوئی تعداد نوں اوناں کیتے اک سچے رب نوں سمجھن کیتے اک چیلنج اتے اک موقعے دے طور تے اسلام دے دل وچ اُتارے۔

تعریفی کلمات وچ اوآریو دے ہونہار پروفیسر دا وی شکریہ ادا کردا ہاں جیناں نیں مینوں کلیسیائی تاریخ ، تفسیر اتے بے شمار ابتدائی مشرقی زباناں جیناں دے ناں ایں نیں :      کوپٹِک ، یوگریٹک اتےابتدائی عبرانی دے پاروں سکھایا ۔ دوجے مشہور مفکرین ننیں وی مفید بصیرت دے نال ایدے وچ ا حصہ پایا۔ مثال دے طور تےڈاکٹر رابرٹ مورے نے اپنے تعمیری الفاظ نال ایس کتاب نوں اتے اایدے  تحقیقی مواد نوں جیڈا اسلامی دھرم توں متعلقہ دستاویزی مواد تے مشتمل ہے سراہا زبردست مواد جیڈا کہ مخالفِ مسیح اتے مہدی دےمتعلق سی اوہ گہری بصیرت رکھن آلے مفکرین جوئیل رچرڈسن اتے سابقہ مسلمان ولید شُبد نے مہیا  کیتا اک خاص شُکر گزاری ڈاکٹر جوزف بتراگوں کیتے جیناں نیں لسانی ااتے جغرافیائی جانکاری وچ حصہ پایا اُوناں دی مفکرانہ عقیدت دے  سبب توں ایس کتاب دے پہلے اشاعتی مرحلے دی تکمیل دا  کام پورا ہویا مزید براں اُوناں دے تاریخی  تجزیات جیڈے یسوع مسیح دے پاروں سی اتے اُوناں دے شجرہ نسب دے پاروں اوہ گراں قدر ہے اخیر وچ میں جینی ہیچ دا شکریہ ادا کردا ہاںاوناں دی شاندار نصحیت اتے اشاعتی کام کیتے جیڈی ایس تریجی اشاعت دی تکمیل اتے اودے اپڈیٹ دے حوالے نال ہویا ۔

 

 

لسانی حاشیہ جات

اسلام اتے یہودی مسیحی الہیات دے وچکار منطقی مسلے کیتےبنیادی اختلافات داتعلق ابتدائی زباناں نال وی سی ایس طراں خاص اختلافات دا تعلق جیڈا رب دے ناں دے تعلق نال سی اتے اوس اختلاف دے پاروں وی جیڈا بائبل دے رب اتے سارے دوجے دیوتاواں دے وچکار ہے۔ایں بوہت ضروری ہے کہ اسی سچے رب دے پاروں جانیئے پرانے عہد نامے وچ مقدس ناں بطور یہواہ دیتا گیا ہے ورنہ ایس توں پہلاں رب دا ناں جہاد حرفی ناں ہی جانیا جاندا سی دس حکماں وچ اوس دا اعلان کیتا: ‘‘ رب کریم تیرا رب جیڈا تہانوں ملکِ مصر چوں اتے غلامی دے گھر چوں کڈ لیایا میں ہوں ’’۔ ( خروج ۲: ۲۰ ) تریجے حکم وچ ایں آکھیا گیا کہ اودا ناں بے فائدہ نہ لینا ہور نویں عہد نامے وچ آکھیا جاندا ہے ‘‘ ہور کسی دوجے دے وسیلہ نال مُکتی نہیں کیوں جے آسمان دے تھلے آدمیاں نوں کوئی دوجا ناں بخشیا گیا جیدے وسیلہ نال اسی مُکتی پا سکیے ۔’’ ( اعمال ۱۲ : ۴ ) ایس بیان دے نال کہ اُوسے رب دے پیوتر ناں نوں عزت دینی ہے تاں ایس دا مطلب ہے ہر بندے نوں ضرور اودے ناں نوں جانن دا جتن کرنا ہے ۔  میں ابتدائی ٹھیک عبرانی حروف ا بجد کدے ناں جیڈا یہودی رب کیتے سی جیویں کہ یاہو ورتیا گیا جینوں ابتدائی صحیح عبرانی جغرافیائی مواد دے مطابق یہواہ آکھیا جاندا سی جرمنی وچ ڈبلیودی آواز ویدی  طراں ادا کیتی جاندی ہے یہواہ یاہو کیتے انگریزی زبان وچ ڈبلیو دی اک غلط آواز ہے جغرافیائی طور تے یہودی لوکی دوناں ہجیاں نوں قبول کردے نیں  ۔

یسوع دا صحیح ناںصحیح آواز دی شکل وچ پیش کیتا  گیا حقیقی عبرانی یا یونانی یہودی مسیحا دے ناں دے حروف دُرست نیں ۔ عبرانی وچ کونسونٹس دے اندر واوُل ورت گئے نیں اتے ایدے توں عبرانی وچ یشوع نوں مُکتی یا مُکتی دین آلا دے معنی وچ پیش کیتا گیا ایں تاہم بہت سارے پرانے ربی مفکرین ایس خاص تبدیلی دے نال اتفاق نہیں کردے ۔مثال دے طور تےرب کریم دے  کے خصوصی ناں دے نال اکثر ترجمے وچ یشوع، یسوع، یوشوع اتے ہور کئی طراں مختلف طراں نال وی  پیش کیتا جاندا ہے  ۔

پر ایناں اختلافات دے باوجود ایدے معنی وچ فرق نہیں آندا کُجھ مفکرین ہو سکدا ہے اپنی عقائدی پرکھ دی وجہ توں اودے تلفظ وچ بضد ہو ن پر مُکتی دے معنیاں وچ ایدے وچ کوئی تبدیلی نہیں ۔ مثال دے طور تے پطرس دا ناں اتےانگریزی وچ اس کو مختصراً پیٹی، یونانی پطروس، سپینش وچ پیدرو وغیرہ آکھیا جاندا ہے اتے ایں سب کُجھ مختلف زباناں اتے ثقافت دی وجہ توں ہے۔  اک مشہور یہودی مفکر ڈیوڈ فلسر نیں اپنی  اک  وسیع تحقیق وچ یہودیت دی پہلی صدیوچ  بیان کردے ہوئے  ایس گالھ دی  دلیل دیتی کہ یسوع دے گلیلی شاگرد لفظ دے اخیر وچ این دے بجائے ( آ) استعمال کردے سی ایس لئی  جدوں اوہ یسوع دا ناں لیندے سی تاں اوہ یشوع استعمال کردے سی  انت دے طور تے ایں تلفظ یُشوع یا یشوع ہو گیا دوجے مفکرین بیان کردے نیں  کہ نویں عہد نامے لکھاریاں ننیں یونانی سگما ( ایس ) عبرانی شِن دےترجمے کیتے ورتیا  ایس لئی ا یونانی اتے عبرانی وچ اودا تلفظ اک دوجے دے مساوی نہ ہوئے۔ تاں جے میں ایس گالھ تے دھرم رکھدا ہاں کہ تلفظ دیاں آوازاں  یشوع دےبالکل قریب ہے اتے ایس کتاب وچ ایں ہی ناں ورتیا گیا ہے۔

مختلف زباناں دے اختلاف دے پاروں جتھے آواز وچ فرق آیا پر معنی دے نال کوئی مسئلہ نہ رھیا یاکا دا اصلی معنی ‘‘ میں ہوں ’’ دے نیں جیڈ ا عبرانی وچ ورتیا گیا ہے ایں پیوتر ناں موسیٰ نوں اسرائیلیاں تیکر اپڑان کیتے دیتا گیا ایس لئی میں یاکو ورتن کیتے منتخب کیتا تاں جے یشوع اتے یہواہ دے اکھر قائم رھن۔ عبرانی وچ یہواہ دے اندر ایچ چُپ ہے جیویں یشوع دے اندر ایں وی عبرانی توں لیا گیا ہے اتے یونانی وچ ترجمہ ہویا ہے۔

عبرانی وچ یُوڈ اکھر دی وائے توں آواز نکلدی ہے میں ایس گالھ تے یقین رکھدا ہاں کہ یونانی آواز یُوٹا جدوں عبرانی اکھر وچ منتقل ہوندی ہے تاں یُوٹا دے یونانی اکھر کیتے عبرانی اکھر یُوڈ ورتیا جاندا ہے اتے فلسطین دی ایں ہی عبرانی زبان سی ۔ یہودی ذہنیت دے مطابق   شاگرداں کیتے اکھر یُشوع عبرانی بائبل توں اکھر یسوع جیڈا کہ یونانی وچ ہے ورتیا گیا ۔ پہلی صدی عیسوی وچ رب کریم نوں عبرانی دے ایسے اکھر یسوع دے مطابق پکاردے سی جدوں کہ اسرائیلی آبادی یہودی ذہنیت دے مطابق ایس نوں ورتدے سی ۔

انت ایں ہے کہ یونانی اکھر دی ابتداء وچ عبرانی آواز ورتی گئی اتے یُوٹا آواز نوں واضح وائے دے نال ورتیا گیا چنگے جانکاری دی نیو تے یعنی بائبل دی سوچ دی نیو تے اونوں یہودی ذہن دے ڈھانچے تے ادا کیتا گیا جدوں اوہ یونانی زبان وچ بولدے تاں ضروری سی کہ اودی آواز وچ خاص کُونسٹنٹ آواز شامکل ہوندی چھیویں صدی وچ پیٹرس رمس نیں ‘‘ جے ’’ نوں انگریزی زبان وچ ورتیا ایتھوں تیکر کہ لاطینی اتے جرمن زبان وچ وی ‘‘ جے ’’ کیتے وائے دی آواز ورتی جاندی سی بجائے جی دے ۔ نتیجتاً ایں آکھیا جا سکدا ہے کہ صوتی اعتبار نال یشوع یا یسوع صحیح تلفظ ہے جیسزز دی بجائے۔

مزید ہور رب دا ناں شخصی طور تے نہیں لیا گیا ایں محض اک صفاتی طراں ہے ایتھوں تیکر کہ ایں اک جرمنی اکھر ‘‘ گوٹ ’’ توں اخذ کیتا گیا ہے جیڈا کہ شیطانی الوہیت یا ابتدائی جرمنی وچ الہیات توں اخذ ہے میں اُمید کردا ہاں کہ ایں کتاب ایس مھاورے نوں سمجھن کیتے ساڑی مدد کرے گئی کہ ایں یہودی لفظ نوں شخصی طور تے ورتن وچ سانوں بیصرت دیوے ، جیڈا کہ ایس گالھ نوں جاندا ہے کہ یشوع دا اکھر بحیثیت یہواہ بچان آلے دے طور تے ورتیا گیا ہے کلیسیاء دی ایں اک لازمی لوڈ ہے کہ اوہ اوس گالھ نوں ابتدائی یہودی پس منظر دے طور تے یاد کرے  ۔

جدوں میں یہودی مسیحیت دا اکھر ورتدا ہاں تاں میں اوناں شرعی مسیحیاں دی گالھ نہیں کردا جیناں دی نیو طالمود ،  ظہر، قبالہ، یا رسپونسہ تے نہیں ایں یہودی کتاباں زیادہ تر قرآن دی طراں نیں اتے حدیث وی اوس پرانے عہد نامے یا نویں عہد نامے دی طراں نہیں نیں ۔ حقیقی یہودی مسیحیت نوں پرانے عہد نامے اتے نویں  عہد نامے دی نیو تے  تعمیر ہونا  چاہی دا ایں کوئی وی دوجی کتاب ماسوائے بائبل دے الہام توں متاثر نہیں ہے کیوں جے  ایں ہی واحد کتاب ہے جیڈی یہواہ دے وعدیا ں تے مشتمل ہے اسی یہواہ نیں آپی نوں بحیثیت یسوع مسیح دے ظاہر کیتا۔

ااوس دے  قُربانی دے کفارے جیڈا کہ بحیثیت ساری دُنیا دےپاپاں دی  معافی کیتے پیش کیتا گیا ۔ اُوس نیں آپی  اوناں دے رب یہواہ دے طور تے جیڈا کہ یسوع نجات دہندہ مسیح ہے پیش کیتا  ۔

نتیجتاً بوہت سارے ابتدائی بائبل دے ترجمے جیڈے مشنریاں نیں ناستعمال کیتاودے وچ  صوتی ناں یسوعورتیا  گیا۔ جدوں اودا جاپانی اتے  کورین زباناں وچ ترجمہ ہویا۔ انج ہی  جون اتے چالز ویزے نیں وی ابتدائی اکھر وچ نجات دہندہ دے ناں کیتے اکھر یسوع نوں اپنے بوہت سارے گیتاں وچ ورتیا  اتے ہو بہو ایں ہی آواز پرانی عبرانی لکھتاں نال  ملدی جُلدی  ہے۔ بشپی بائبل ، عظیم بائبل اتے ابتدائی اے بی بائبل نیں  ۱۶۱۱ وچ اکھر یسوع کیتے جیڈا ترجمہ ورتیا اودے وچ اکھر جے انگریزی زبان وچ ورتیا نہیں گیا۔

ایں ترجمہ زبان دانی اتے صوتی اعتبار نال سمجھن کیتے قابلِ اصلاح ہے ایس اشاعت وچ میں  روائتی نامں یسوع نوں ایس گالھ کیتے  ورتیا ہے کیوں جے ایں زیادہ تر جانیا جندا ہے۔ یہواہ دی  اصلاح وی استعمال کیتی گئی ہے۔ جدوں اسلامی اکھر اللہ دے نال سیہودی مسیحی اُلوہیت نوں متقابلاً استعمال کیتاگیا ہے ایں ضروری ہے کہ وضاحت اتے ترجمے دی اصلاح کیتے ابتدائی صوتی اکھر ورتیا جاوے بوہت ساری کلیسیاؤاں نیں اپنی کم علمی دی وجہ توں اللہ دے اکھر نوں یہواہ دے طور تے ایمان وچ سمجھوتے دے طور تے استعمال کر لیا ہے۔ ایس کتاب وچ کنگ جمیز دے ورثن نوں  باقی ثانوی گالھاں دے حوالے دے طور تے ورتیا گیا ہے۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تعارف

اسلام دی  وھددی ہوئی لہر

بوہت سارے اعدادوشمار دے وسیلے اسلام دنیا دا سب ستوں تیزی نال ودھن آلا دین تصور کیتا جاندا ہے۔ (۱) تاہم، مسیحت وچ نویں تبدیل ہون آلیاں دی تعداد زیادہ ہے اسلام دے تیزی نال ودھن  دی بنیادی وجہ زیادہ شرح پیدائش ہے تقریباً ۸۔۱ہر سال جبکہ باقی دنیا دا شرح پیدائش ۱۲۔۱ بلین مسلمان وھددے نیں  ، تاہم، دنیا وچ ہر پنجواں بندہ مسلمان ہے۔ ۲۰۱۱ وچ ، بوہتسارے  اعدادوشمار دے مطابق اگلے عشرے وچ مسلمان دنیا دا ک  تہائی ہوں گے۔ مسلمان اج تیزی نال دنیا بوہت سارے حصیاں وچ بشارت دا کام کر رہیے نیں ، اوہ مغربی یورپاتے  شمالی امریکہ وچ تیزینال  ودھد ی ہوئی قوم بن رہے نیں کیوں جے اوناں نیں نے پوری دنیا وچ حکومت کرن دے منصوبیاں نوں  جاری کیتا  ہے۔ یورپ وچ ، مسلمان برطانینوں  یورپ کیتے اہم سسمجھدے نیں ۔ برطانیہ نوں جیتن کیتے لندن سب توں زیادہ اہم ہے۔ ۱۹۸۸ وچ اک اسلامی کانفرس وچ اک  خُطاب کرن آلے نوں آکھیا  جدوں تیکر اسی اسلام کیتے لندن نوں  جیتن وچ ناکام ہواں گئے  اسی ساری مغربی دنیا نوں جیتن وچ ناکام ہوں گئے (۳) اعدادوشمار دے مطابق، اوناں دا مشن کامیاب ہو چکیا ہے اپنی کتاب اُسلامک ان ویژن وچ ، ڈاکٹر رابرٹ مورے ۱۹۹۱۔ ۱۹۹۲ دے حقائق دسدے نیں ۔

 

انگلینڈ وچ صورتِ حال حیران کن ہے۔ ھن انگلینڈ وچ مسیحی  مبشراں توں زیادہ عرب دے مسلمان نیں ۔ ایناں نوں  عرب دی  تیل دی دولت دے وسائل توں فنڈز دیتے جا رہے نیں ۔ مسلمان بند انگلینڈ چرچز مُل لیندے پیئے نیں اتے اوناں نوں میستاں وچ بدلدے پیئے نیں ایتھوں تیکر کہ کُجھ مسلمان دعویٰ کر دے پئے نیں کہ انگلینڈ پہلا مسلمان یورپی مُلک ہوئے گا ( ۴ )

ڈاکٹر مورے ایس گالھ دا وی ذکر کر دے نیں کہ کیویں انگلش پارلیمنٹ نیں دباؤپایا  ہے کہ مسلماناں نوں اوناں دے اسلامی قانون دی پیروی کرن دے بجائے ایدے کہ طلاق دے معاملہ وچ اوہ عام انگلش قانون دی پیروی کرن ۔ انج ہی ، فرانس اتے جرمنی وچ لکھاں مسلمان ایس ویلے رھندے نیں  (۵) مغربی دنیا تے قبضہ کرن وچ اپنے منصوبیاں نوں پورا کرن کیتے ، مسلماناں دا دنیا نوں فتح  کرن دی حد بندی داشیڈول عمل وچ ہے۔

اسلام دی صداقت دی  تحقیق وچ ، کسی نوں وی بنیادی روائیتاں جیدے وچ  پیغمبر، جیدا ناں محمد ہے اوس نوں وی شامل کرنا ہوئے گا ۔ ایس تحقیق وچ ، اک جامع منطقی خلاصہ، جغرافیائی صورتِ حال، تاریخی پہلووں اتے اُلہیاتی موازنیاں نوں وی ورتنا ہوئے گا  ایس گالھ دا جائزہ لین کیتے کہ آیا  محمد اک  سچانبی ہے یا جھوٹا اختصار دے نال ، ایں اسلامی جڑاں اوناں دی فجر دی رسم وچ سامنے آندی ہے۔

 

حج

سارے مسلماناں نوں اپنی حیاتی وچ کم از کم اک وری پیوتر شہر مکہ دی زیارت کرنی ہوندی ہے ایں سفر حج آکھواندا ہے ۔ (بوہت وڈی زیارت ) جیڈی کہ  اسلام دے ‘‘پنج ستوناں ’’ وچوں اک  ہے۔ اودی ادائگی کیتے بوہت سارے دن درکار نیں ۔ حج اوناں رواتاں دی ترتیب تے مشتمل اظہار ہے جیڈا مکہ دی وڈی مسیت اتے شہر دےآلے دوالے  ادا کیتی جاندی ہے۔ اسلامی کیلنڈر دے مطابق، حج صرف رمضان دے مقدس مہینے وچ ادا کیتا جاندا  ہے جیڈا ہر سال دس دن پہلے آندا  ہے۔

جامع اسلام دے انسائیکلوپیڈیا وچ (۱۹۸۹)، حج دے دوران زیارت کرن آلیاں دی تعداد زیادہ توں زیادہ دو میلین پوجا کرن آلیاں تے مشتمل ہوندی  ہے۔ (۶) ۲۰۱۰ وچ ایں  تعداد ۲۵ میلین  تیکر ودھ گئی۔   ایس وڈی تعداد دے ساریاں توں ، زائیریننوں بوہت زیادہ  مشکلات دا سامنا کرنا پیا کیوں جےبوہت  سارے زائیرین اک  ہی ویلے وچ ایناں اسلامی رسومات نوں ادا کرن دے جتن کر رہے سی ۔ مثال دے طور تے ، خانہ کعبہ دا  طوائف کئی وری بوہت زیادہ زائیرین نوں عظیم مسیت وچوں باہر کڈ دیندا  ؛

مکہ وچ اپڑن تے ، زائیرین دا  خیال آمد دا طوائف  کرنا ہوندا ایں ایدے وچ اوناں نوں کعبہ دے آسے پاسے ست چکر لگانے سی ، ایس نوں پیوتر گھر آکھیا گیا اتے اندائی گھر وی ایں بڑے اُبھرے ہوئے پتھر دی شکل دا ہے جینوں نقش و نگار دا کام کیتے ہوئے کالے رنگ دے کپڑےنال  ڈھکیا ہوندا ایں  ۔ ایں مکدی  بوہت وڈی مسیت دے مرکز وچ واقع ہے۔ کبعہ دے گھراں دے جنوب مشرقی کونے وچ حجرہ اسود ہے (۸)ریت دے مطابق، ہر زائر نےجتن  کرنا  ہے اتے اودے کالے پتھر دا بوسہ لینا ہے۔ تاہم، بوہت وڈے ہجوم دے سارے ، بوہت سارے زائرین چلدے چلدےاوس  پتھر دے آل محض اشارہ کر دیندے نیں (۹) کعبہ دا طوائف حج دے اوس سارے محل وچ ساریاں توں زیادہ مقدس رسم تصور کیتی جاندی ہے۔

مقالے داجائزہ

ایں کتاب ست وڈے حصیاں وچ تقسیم کیتی گئی ہے ۔ اسلامی جڑاں نوں ٹھوس بنیادی تعمیر دیون کیتے پہلے دو حصیاں وچ اک ایک لمبے تکنیکی تجزیہ دی لوڈ سی ۔ ایں تحقیقات نتیجے کیتے بطور معاونتورتی گئی ہے  تاں جے محمد اتے اودے دین نوں سمجھیے ۔

حجرہ اسود

یقیناً جیڈے ایس گالھ دے شوقین نیں اوہ ضرور لھبن گئے کہ حجرہ اسود کی ہے یا ایں کہ ایں کیڈی شے دی نمائندگی کردا ہے ، مسلماناں ، مسیحیاں اتے آچارِ قدیمہ دے ماہرین ساریاں دی ایس مقدس پتھر دے پاروں مختلف تفاسیر ہویا  ہون گیاں ۔ ایس مقالے دا کام ایناں نقطیاں نوں لھبنا ایں اتے کُجھ بظاہر معقول مفروضات بیان کردا ہے۔

ایں مواد چوکھی طراں چمکیلے حجرہ اسود دے متعلق ہے اتے ایں پہلے حصے نال بھریا ہوا ہے ۔ اتے فیر چار باباں وچ تقسیم ہویا ہے۔ پہلا باب محمد توں لیکے حجرہ اسود شروع دے مسلماناں دیاں روائیتاں ،محمد دی اپنی زیارت اتے ایس زیارت دے بعد مختلف زیارتاں دے پاروں بیان کردا ہے ۔ دوجا باب عرب دے ابتدائی مختلف پتھراں دے پاروں بیان کردا ہے جیناں دے پاروں ایں یقین کیتا جاندا سی کہ ایں مجسم دیوتے اتے دیوائی نیں  ایس پتھر دی ابتدائی دا اک وسیع تجزیہ ایس گالھ نوں جانن اتے سمجھن کیتے ہے ۔جیدے پاروں اسالامی حجرہ اسود تے دھرم اتے بدعت نال جُڑیا ہویا ہے۔

تیجے باب وچ محمد دی مادہ پرستی توں روک تھام دے پاروں دو مثالاں شامل نیں ، پہلی مثال دیوی الا اُعضا کیتے اودیاں قُربانیاں اتے نامہناد شیطانی ایتاں محمد نوں دو واری اودے بیلیاں نیں نویں دین وچ ابتدائی مادہ پرستی دے کماں نوں شامل کرن دا آکھیا جدکہ اوناں دے وچ بوہت سارے اختلافات جیڈے کہ محمد دے دوجے ہم عصراں نیں جیڈے اسلام توں پہلاں دھرم رکھدے سی اُٹھائے ۔

چوتھے باب وچ حجرہ اسود دے بارے بوہت سارے مقاصدشامل کیتے گئے نیں ایس گالھ نوں ظاہر کرن کیتے کہ اوہ کی ہے اتے اصل وچ کیڈی شے نوں پیش کردا ہے ایس حقیقت دے متعلق کہ ابتدائی عرب آلے بتاں دی پوجا کر دے سی اتے دیوتاواں اُتے دھرم رکھدے سی اتے ایسے ہی ماحول وچ رہندے سی۔اسلام دے پاروں اک وسیع نقطہ نظر دا جاری حج دے اندر لیا گیا ہے ۔جیناں نوں ہور نکے حصیاں وچ ویکھیا گیا : ( الف ) پتھر دے مسلماناں دی تشریح جیڈی بائبل دے پتھر دہ ہوئی ( نُکر دے سرے دا پتھر جینوں معماراں نیں رد کیتا۔ (۱۔پطرس ۲: ۶۔۷ ) (ب)دمشق دے یوحنا دی گواہی جیڈا کہ مفید پتھر تے دھرم رکھنا سی قرامتی فرقے دے لوکی جیڈے کہ اک روحانی مسلمان فرقہ سی جیڈا کہ اپروڈائٹ مجسم دا سردار سی اتے دیوی الات دے برابر سی اوہ وی ممکنہ طور تے محمد نوں اُسے پتھر اں دی طراں عزت دیندا سی : ( ج ) :اک لمبا تجزیہ کہ دیوی الات اک ممکنہ الوہیت دی اُمیدوار سی ۔ ( د ) انج ہی دیوی الا اُمنہ وی دیوی الات دی طراں اللہ دی دھی سمجھی جاندی سی ۔ انج ہی دیوتا اللہ نوں وی حجرہ اسود دا مجسمہ تصور کیتا جاندا ہے۔

 

رب مہتاب اللہ اتے الرحمٰن دی بدعت

دوجے حصے وچ دیوتا اللہ دی ابتداء دے باپاروں  مختلف تحقیق نوں  تفصیل نال ویکھا گیا ہے پہلا قدم ایس گالھ نوں لھبدا ہے ۔ کہ دیوتا ایل دی  لسانی جڑاں دا تعلق لفظ اللہ  دے نال ہے۔ کیوں جے اوہ دونہویںاک جیی لسانی بنیاداں تے تعلق رکھدے نیں دوجا ایس بحث وچ سوال ایں اُٹھدا ہے کہ آیا اللہ اک بندے دا ناں ہے یا محض دیوتا ورگی اک اصلاح ہے۔ جے کر اللہ اک شخصی ناں ہے ، تاں فیر ایں بائبل دے رب دے ناں توں مختلف کیوں ہے یعنی یہواہ توں ؟ اخیر وچ اک مطالعہ جیڈا مختلف چن دے خُداواں دے پاروں ہے جیڈے پورے عرب وچ سی ، جیناں دی بنیاد ماہرین آثارِ قدیمہ دے شواہد تے ہے۔ جیناں نیں ایس گالھ تے روشنی پائی کہ ایں اللہ ہی ہے۔

اک ہور وسیع مطالعہ جیڈا ایس حصے وچ موجود ہے اوہ ایس گالھ تے روشنی پاندا ہے کہ محمد نیں اسلام توں پہلاں دی اک بدعت الرحمٰن نوں نوی اسلامی سوچ وچ شامل کر دیتا ہور ایں کہ تاریخی شواہد الوہیت دے بھید نوں وی عیاں کردی ہے۔

جیس نوں الرحمٰن نال جوڑیا گیا ہے ( جیدا ترجمہ ترس نال بریا ہویا یا رحم نال بھریا دے نال کیتا گیا ہے ) اتے ایس نوں نوے دین دے نال جوڑیا گیا ۔محمد نیں بڑی خُوبی دے نال اپنے آپ نوں اوس مسلمان نال جوڑیا ہے جیڈا اوس دور دے رحمانہ نبیاں دے ہم عصراں وچوں اک سی۔

محمد

تیجے حصہ وچ محمد دے کردار نوں اک روحانی رہنما دے طور نال بیان کیتا جاندا ہے اتے اودے نال روحانی طرز دے ابتدائی تجربات نوں جیڈے عاملیت وچوں نیں ۔ محمد دی غار دے اندر روحواں دے نال خوف ناک اتے اشتعال آمنے سامنے ، اودے بعدوں بے شمار بد روحواں نال ملاقاتاں ، مردی دے دور ، جادوگری اتے علم الاعداد دیاں مشقاں ، ایں سب ایس گالھ دی صداقت وچ اضافہ کردیاں نیں کہ محمد عاملیت یا شمانیت دی مشق کردا سی دوجے موضوعات اودی توہم پرستی اتے بے ڈھنگیاں گالاں نوں پیش کردے نیں ۔ ۔

قرآن

چوتھا حصہ آپی ایس گالھ دے دعوے دے متعلق ہے جیڈے مسلمان ایس گالھ کیتے کردے نیں کہ جدید قرآن مُستند ہے ۔ تاریخی وضاحتاں دے نال ایس گالھ دا جائزہ لیا گیا ہے کہ آیا موجود قرآن اوہ ہی ارآن ہے جیڈا ابتدائی اسلام نیں پیش کیتا ‘‘ تنسیخ دے عقیدے ’’ دی پرکھ نال شکوک و شہبات اُٹھدے نیں ۔ پرکھ دی ایں تکنیک ایس گالھ دے تضاد نوں پیش کردی ہے کہ موجودہ قرآن دیاں ایتاں بدلیاں گئیاں نیں

اسلام وچ مُکتی دا  تصور

پنجواں حصے وچ میں فیصلہ کیتا  اسلامی عقیدےوچ  مُکتی دا تصور ہے ۔ اہم موضوعات جیویں خون دی قُربانی دا  کفارہ، جری طور تے پہلاں توں طے کردہ مُکتی ، اسلام دا ارواح دی روحانی تطہردا  نظریہ ۔

اسلام وچ عورتاں دا تصور

چھیواں حصہ سانوں عورتاں دی تزلیل دے متضاد نظریات اتے عملیکماں نوںویکھیا  گیا ہے ۔

اسلام دیاں اپنیاں مقدس تحریراں وچوں مثالاں دیتیاں گئیاں نیں  ۔ ایں ضرب المثال مغربی قاریوں کیتے اکثر بوہت ہی دھچکا دین آلی نیں ۔

جہاد

ستواں حصہ مکمل طور تے جہاد دے تصور دے سروےنوں  پیش کرداہے۔ ایس حصے وچ دھرم نہ لیان آلیاں کمزوراں ، تاریخی شہنشاہی جہاداں ، جہاداں ، اسلامی غلامی دی تجارتاں نوں زیر بحث لیاندا گیا ہے۔ اتے ہور ، موجودہ اسلامی جہاد دی تحریکاں اتے بائبل دی نبوت دے متعلقا تجزیاتی تعلقات نوں وی شامل کیتا گئیاں ہے۔

 

باب ۱

حجرہ اسود دی تاریخ

حجرہ اسود دےبیانات

حجرہ اسود دے متعلق جیڈا کہ مکہ وچ واقع ہے دے بارے وچ اک مخصوص فضا موجود ہےاتے  کعبہ دے نواحی علاقیاں وچ ایں اک بھید دی طراں لُکی ہوئی ہے اودی ابتداء دا بھید پھیل چُکیا ہے اتے اودے متعلق بوہت ساریاں کہانیاں اتے توہمات موجود نیں  برزخ دیاں روایات اتے مادہ پرستی دی  روایات دی طراں حجرہ اسود وی سائنس اتے منطق دے دور وچ اک عقیدہ بن چُکیا ہے اودا اثر پیچھاں کالے جادو اتےبے دین  کفر دے نال ملدا ہے۔ ہزاراں لوکاں دا بہندا ہویا لہو جیڈا اک متلاطم دریا دی طراں ہے اوہ دنیا کیتے اللہ دے غضب اتے قہر وچ سڈدا ہویا اک نشان ہے اج دے ایس باترتیب روشن خیال دور وچ ہلی تیکر فوجی جہاد دی گالھ مہان دیاں چیخاں دی آوازاں آرھیا نیں جیڈی ایس گالھ دا اعلان کردا ہے کہ ‘‘  اللہ دے سوا کوئی رب نہیں اتے محمد اودے رسُول نیں ’’ ایس گالھ توں کیتے پرے نیں کہ مارے جان آلیاں تے رحم ہوئے ، اک لُکی ہوئی تلوار اپنی پوری جادو آلی طاقت اتے بربادی دی قوت دے نال اک گردباد دی طراں لٹکتی ہوئی نظر آندی ہے۔

چُپ چاپ ساری دُنیا اوس آن آلی موت نوں دیکھدی ہے ؛ ااسلامی چکر دے بگاڑ وچ حجرہ اسود تسارے مہذب معاشرے دے اندر جیڈا کُجھ اوندے راہ وچ آرھیا ہے اونوں نگلدا جارھیا ہے اتے جہاد دی چیخ و پکار وچ ایں پوری دنیا دے لوکاں دا لہو بہا رھیا ہے ۔جیناں نیں رب مہتاب اتے نبی محمد دے اگے گھٹنے ٹیکن توں انکار کیتا ہے۔

حجرہ اسود دے بیاندا  پُرانا ترین تفصیلی تصور مسلمان تاریخ دان ازاقی دے آلوں آیا۔ الزبیر دی  عملداریدے  دوران ؛ اس نے ۶۸۳ توں ۶۸۴ عیسوی وچ مکہ دے محاصرہ دے ویلے اک بیان دیتا ۔ بنو اُمیہ دے دور وچ ، یزیددی  فوج نیں  پاک شہر مکہ تے  سڈدے ہوئے تیراں نال شدید حملہ کیتا ۔ اُوناں  تیراں وچوں ااک نیں کعبہ نوں ساڈ دیتا اتے ایں مکمل طور تے برباد ہویا ۔ بعدازاں ، حجرہ اسود تین وڈے حصیاں وچ ٹوٹ گیا ۔ (۱)بعد وچ اک  ٹکڑے نوں کٹیا گیا اتے بوہت سالاں کیتے  اونوں بنو شائبہ ننیں  رکھیا ۔ ایف ۔ ای پیٹرز اپنی کتاب حج وچ ، تاریخ دان ازاقی دیاں گالھاں نوں لکھدا  ہے۔

ابن الزبیر ننیں اونوں آہنی ہتھاں وچ لیا، اونوں اونے اُتوں مُکا دیتا ، جیدی حالت اتُوں صاف ہے ایس پتھر (رکن ) دی لمبائی ۲ ہتھ ہے اتے ایں کعبہ دی مضبوط کند دے نال ہے ۔ ‘‘ میں کسے توں سُنیا کہ اوس دا اندر اں کند آلا حصہ کُجھ کہندے نیں کہ گلابی رنگ دا ہے ، کُجھ کیندے نیں کہ چٹے رنگ دا َ۔ ’’  (۲)

ابن الزبیر دے ویلے دی اک ہور ریت وچ آکھیا گیا کہ اوس پتھر دی لمبائی تین ہتھ سی ۔ دوجے گواہ وی بیان کردے نیں کہ اودا رنگ چٹا سی سوائے باہر آلے دے باقی سارا چٹا سی ۔ (۳) مسیحی لکھاری جان و مشقی، جیڈا ابتدائی اٹھویں صدی دے  دوران اک مسلمان حکومت دےزیر تسلط علاقے وچ رھندا سی ۔ اوس نیں ‘‘ سفید پتھر ’’ دے تاریخی بیان وچ آکھیا ۔ جان بڑی روانینال عربی بولن آلا شخص اتے قرآن اتے حدیث کیتے بوہت مشہور سی۔ اوہ ایس گالھ تے دھرم رکھدا سی  کہ سفید پتھر افراتِ بُت دا سربراہ سی ، جینوں عرب آلے پوجدے سی اتے اونوں خجیر ( وڈا ) آکھدے سی۔

جان نے کہا، ‘‘ یہاں تک کہ آج بھی اس پر اُبھرے ہوئے حصے موجود ہیں جن کو بڑے احتیاط سے مشاہدہ کیا جاتا ہے ’’۔ (۴)

۹۳۰ صدی عیسوی کے دوران قرامتیوں نے مکہ پر چڑھ آئے پتھر کو اُٹھایا اور واپس العصا یا بحرین میں واپس لائے، وہاں اُنھوں نے اُس کو نصب کیا اس کے لیے ایک بڑے تاوان کی پیشکش بھی ہوئے لیکن اس کونظر انداز کر دیا گیا پھر ۲۱ سالوں کے بعد ، ایک تاریخ دان جیو وائی کے مطابق حجرہ اسود کو کوفے کی جامع مسجد میں اس پیغام کے ساتھ رکھا گیا : ‘‘ حکم سے ہم اس کو لائے اور حکم ہی سے ہم نے اس کو واپس رکھا ’’۔ (۵) سفید پتھر چرا لیا گیا جس کو تین حصوں میں تقسیم کیا گیا لیکن جب اس کو واپس کیا گیا تو یہ سات مختلف حصوں میں تھا۔

اسلام دے انسائیکلوپیڈیا وچ اک من بھاندا سوال کیتا گیا : کی قرامتیاں نیں جان بوجھ کے اوس چٹے پتھر نوں ایس گالھ نوں ظاہر کرن کیتے ست عدداں وچ تقسیم کیتا کہ دورِ حاضر وچ ست امام ہون گئے ؟  (۶)ایں دلیل ظاہر کردی ہے کہ اک عرصہ توں اوہ اسلامی بھیس وچ اک روحانی فرقہ جیڈا اپنے اپ نوں آپی لُٹدا ایں مزید ہور اوہ ست اماماں دے عقیدے اُتے وی یقین رکھدے سی اتے ست اراکین اُتے وی۔ (۷) اک ہور عقیدے دے مطابق قرامتیاں نیں ایس نوں دھرم توں ہندسہ ایمانی بناندیاں ہوئا ست آسماناں دا اسلامی آخرت دا عقیدہ بنا دیتا۔  (۸)گردنِ باعئم دے مطابق ، محمدی تہواراں وچ ۱۹۳۲ وچ اک افذضانی زائر نیں اودا اک ہور حصہ توڑ دیتا اتے  بادشاہ ابنِ صعود دے دور وچ فوراً واس حصے نوں دوبارہ جوڑیا سی  (۹)

ستمبر ۱۸۵۳ عیسوی وچ مشہور دریافت دا  ، کیپٹن رچرڈ برٹن ننیں  اپنا بھیس بدل کے دس منٹ تیکر حجرہ اسود کدے کول رھیا  ۔ اُودی اپنی کتاب ، ‘‘المدینہ اتے المکہ دا ذاتی  مقامی دورہ ’’ اوہ لکھدے نیں اتے تھلے دیتے ڈونگے مشاہدے نوں بیان کردے نیں  ۔

میں ڈونگائی وچ اودا مشاہدہ کیتاہے اتے ذاتی طور تے ایس گالھ کیتے قائل ہاں  کہ ایں اک چٹانی شہاب ثاقب دا  حصہ سی اتے تقریباً سارے مسافر اوس اک نقطے تے متفق نیں کہ ایں اک آتش فشانی پتھر ہے علیبے ایس نوں  معدنیاتی طورتے  اک آتش فشانی پہاڑ دا حصہ آکھدے نیں کُجھ کہ شفاف طور تے چمکتدا ہے اتےایندے  سیاہ پس منظر دے سبب توں  اوس دیاں  ٹائلاں  سُرخی مائل للگدیاں نیں ۔ اک  ویلویٹ دی طراں ماسوائے اودے کہ اک حصہ دے جیڈا کہ سُرخ ہے برکھادت اودے بارے سوچ دے سی کہ ایں ایک سفیدی مائل اتے  پیلے مواد نال بنیا ہوا  پتھر ہے (۱۰) برتن اودے بارےوچ  ااک  ہور خلاصےنوں  بیان کردے ہوئے جاری رکھدے نیں :

کہ میرے نزدیک ایں عام شہابِ ثاقب دا اک پتھر ہے جیدے اُوتے اک موٹی چادر ہے ایں چمکیلی اتے پالش کیتی ہوئی نظر آندی ہے ممبی دے ڈاکٹر مینوں ایدی ملکیت دے بارے اک خاص گالھ دسی جیدے توں مینوں پتہ چلیا کہ ایں سیاہ اتے اندر توں چمکیلا اتے چمکدا ہایا سرمئی سفید اتے ایں نکل دے لوہے وچ ملان کیتے نتیجے وچ نظر آندا ہے ۔ (۱۱)

بوہت سارے جدید بیانات دا  اضافہ اوس حجرہ اسود وچ شامل کیتا  گیا۔ گردانِ باوئم ۱۹۵۱ توں اودے واسطے روایتی تجزیہ پیش کردے نیں :

حجرہ اسود مختلف طراں نال اک لاوے اتے شہاب ثاقب دے ٹکڑے دے طور تے بیان کیتا گیا ہے اتے اصل وچ ایں اک  گہرے سُرخی مائل بھورا رنگ ہےاتے  مشرقی کونے وچ تعمیر ہویا اتے تقریباً زمین توں ۵ فٹ اُوپر ہے ھن ایں تین وڈے اتے ست سات  نکے حصیاں نوں  اکٹھا کرکے سلور بینڈ نال بنیا گیا ہے اس کا ڈایا میٹر تقریباً ۱۲ انچ ہے ۔ (۱۲)

اسلام دا  انسائیکلو پیڈیا ااودے  پاروں ہور بیان کردا ہے:

ایں پتھر کعبہ دے جنوب مشرقی حصے وچ ہے جیڈا کہ تقریباً ۵۰ ۔۱ گز یا میٹر زمین توں اُوپر ہے ایں سیاہ رنگ دا ہے اتے سُرخی مائل ہے اتے ااودے  حصے زردنیں جیڈ کہ تقریباً ۱۱ انچ ۲۸ سینٹی میٹر چوڑے اتے  ۱۵ انچ اتے  ۳۸ سینٹی میٹر اُونچے نیںاتے  اک سلور وچ بندھے گئے نیں  (۱۳)

ایں خاص گواہی دمشقی جون دی تائید کردی  ہے کیوں جے  اوُس نیں اوس دی شکل اتے روایتی سائز دی مشاہبت مادہ پرست دیوی استعارات دے مجسمے دی طراں دسی سی  ۔ میرثیا الائیڈ نے مذہبی انسائیکلو پیڈیا وچ بیان کیتا ہے :

کعبہ دی اک اہم ترین شے اوس دی  بیرونی طرف واقع مقام ہے ایں حجرہ اسود ہے جیڈا کہ اودے مشرقی کونےوچ  واقع ہے ۔ حقیقت وچ گہرے سُرخ بھورے رنگ دا ایں پتھر، ھن اک  کیثف چاندی رنگ دے  بُکس وچ ہے، اوس سیاہ رنگ دے پتھر دی ابتداء دے بارے معلوم نہیں ممکن ہے ایں شہاب ثاقب توں ہوئے (۱۴)

ایں سارے تینوں جدید بیانات جیڈے بیان کیتے گئے اک طراں دے نیں ۔ ایدے باوجود ایس پتھر دی حقیقی سائنسی ابتداء دے پاروں شک باقی ہے۔ کی ایں ابتدائی سیلکون گلاس دے پھسلے ہوئے نکل اتے لوہے لوہے نال بنیا ہویا ہے جیڈا اک شہاب ثاقب توں ٹوٹے ہوئے ستارے توں نکلیا ؟ یا ہو سکدا کہ ماہر جغرافیائی ٹیم اک مکمل تفتیش دے ذریعے اوس بھید نوں حل کر سکے ۔ کی ایس گالھ دی کوئی سائنسی وضاحت ہے کہ کیوں ایں پتھر چٹے توں کالا ہویا ؟ یا ہو سکدا ہے کہ اوہ اصلی سفید پتھر جیدی محمد تعظیم کردا سی اوہ قرامتیاں نیں چُوری کر لیا اتے اودی تھاں تے موجود حجرہ اسود رکھ دیتا ہوئے ۔ مسلمان اج وی بحث کر دے نیں کہ پتھر سیاہ کیوں ہویا پتھر دے محصور کیتے جان وچ کی راز ہے ؟ کیوں پتھر دا اک نکا حصہ ہی عوام تے ظاہر کیتا جاندا ہے؟ کی سیاہ پتھر وچ موری ماضی دی کسی جنسی زرخیزی دے ایمانی کام نوں ظاہر کردی ہے ؟ ایں بھید توہم پرستی اتے رازداری دے سبب لُکے رہے ۔

حجرہ اسود ہی صرف اوہ پتھر نہیں سی جینوں کعبہ وچ قابلِ تعظیم سمجھیا جاندا سی۔ ٹھیک اودے عین سامنے دے نکر وچ اتے تھلے آلی تھاں تے ، اک ہور سُرخی مائل پتھر جینوں ‘‘ سہولت دے پتھر ’’ ( حجرہ سعادہ ) آکھیا جاندا سی رکھیا ہویا ہے ۔  (۱۵) اک ہور پتھر وی سی جینوں

‘‘ اسٹیشن’’ یا ابرہام دے ‘‘کھڑے ہونے دی تھاں’’ آکھیا جاندا سی ایدے پاروں آکھیا جاندا ہے کہ ایدے اُتے معجزاتی طور تے اودے پیراں دے نشانات محفوظ نیں ۔ اخیر وچ ، کعبہ دے اندر تعظیم دا دوغلا کردار ہے جیویں کہ ایلیڈ نیں آکھیا :

حجر اسود اتے دروازے دی بیرونی دیوار مُلتزان دے وچکار دوغلا کردار ہے جتھے پوجا کرنےآلے  اپنے بدن جُھکاندے سی ۔: براقا (برکت، قوت ) وصول کرن کیتے  ۔ ایں پاک مکان دے نال  منسلک ہے۔(۱۶)

حجرہ اسود اتے دوجیاںانج دیاں شیواں دی  تعظیم خُداؤاں دی طراں کیتی جاندی سی ایں سارے اسلام توں پہلاں دے پتھر پیوتر پتھر آکھواندے نیں : پر حجرہ اسود نوں کعبہ وچ ساریاں توں بوہتی تعظیم دیتی جاندی سی ۔

حجرہ اسود دیاں روائیتاں

آدم توں لیکے طوفانِ نوح تیکر

حجرہ اسود دی کہانی آدم دے جنت توں زمین تیکر اخراج توں شروع ہوئی۔اونے  اپنے آپ نوں  بُدھا دی پہاڑیاُتے  جیڈا انڈیا وچ واقع ہے پایا۔ روائیتاں دے مطابق آدم نوے فٹ لمبا سی ۔(۱۷) اودے سر اُتے ستاریاں دا اک گلدستہ رکھیا گیا سی  ، جیڈا کہ تقریباً آسماناں  تیکر ہی اپڑدا سی جیتھوں اوہ آیا سی ۔(۱۸) اوہ پہاڑ اُتے اوس کوشش کیتے کھڑا سی کہ فرشتتیاں نوں گاوندے ہوئے سُنیا ۔ شام دے دوران ، فرشتے دیومیکر آدم توں ڈر جاندے سی اتے رب کولوں دُعا کردے سی کہ اونوں اُوتھوں ہٹا دیوے ۔ رب کریم نیں اوناں دیاں دُعاواں دا جواب انج دیتا کہ آدم دا سائز زمین تے دوجے رہن آلے ڈنگراں دی طراں کر دیتا ۔

اودے سائز دے گھٹ ہون دے نتیجے وچ ، آدم ہور فرشتیاں دے گیتاں نوں نہیں سُن دا سی اتے اوس نیں اوس گالھ دا اقرار کیتا کہ ایس گالھ توں کس قدر غمزدہ سی ۔ رب نیں اونوں جواب دیتا : ‘‘ اے آدم  ’’ توں ہمیش جفا کشی کرے گا ، ‘‘ پر توں مینوں ملے گا ’’ (قرآن۸۴ : ۶ ) فیر رب نیں آدم نوں ترغیب دیتی کہ ‘‘ الہی تخت ’’ ( حجرہ اسود ) دی زمین اُتے لھبوں ایس ریت توں انج معلوم ہویا کہ اللہ دے مقام یا تجسم دا نچوڑ حجرہ اسود وچ ہے ، رب صرف اودے وچ ہی بسدا ہے یا اُودا تخت اودے اُتے لگا ہویا ہے ۔ فیر آدم نیں رب دے اوس سُپرد کیتے ہوئے اختیار دی پیروی کیتی اتے جنوب مغرب وچ جودی دے پہاڑ ، جیڈا کہ مسلماناں دے نزدیک اراراط دے پہاڑ دے مساوی ہے سفر کیتا ۔جنوب وچ سفر کردے ہوئے، لُبنان دا  پہاڑاتے  اُولیوز دے پہاڑ توں سینا دے پہاڑ اتے سُرخ ساحل سمندر تیکر سفر کیتا ، فیر اوہ حجاز دی سُکھی وادی وچ داخل ہویا ، ااک  انج دی تھاں جیڈا پہاڑاں نال؛ بھریا ہوئا سی  اتے ایں پہاڑ چمکدار کالی چٹاناں نال بھریا سی  ۔ فوراً اوس نیں محسوس کیا ایں تھاں ہ ‘‘ زمین دی ناف ’’ ہے ‘‘ خُدا دے تخت دا مرکز ’’ ۔(۱۹)

ایس ریگستانی وادی وچ اک ہلکی بلندی تے ، اک تنبو یا چھتر کھڑا ہے جیڈا کہ چار چھتریاں دے ستوناں دی طراں ہے اتے  اودے تے اک ادبی دی طراں دی اک چھت ہے ۔الزبتھ الیک اتے  ہال الیک اپنی کتاب ، ‘‘ مکہ دی بلسڈ مدینہ دی ریڈینیٹ ’’وچ  ، ایس بیان نوں جاری رکھدے نیں :

چھتر دے تھلے ، ایں ایس قدر چمک دمک دے نال ہے کہ ایں ساری وادی نوں روشن کر رھی ہے ۔ اک چٹا پتھر بعل دی طراں تھلے ہے جیڈی کہ آدم دی روں دی علامت ہے ۔ آدم اپنی ہی آتما دی علامت تے چلدا رھیا ، اتے فیر اُوناں پتھراں دے نال جیڈا جیرا دے پہاڑ توں لیائے گئے ، اوس نیں جتن کیتا کہ زمین نوں ہمیش کیتے اپنی مضبوط کاریگری نال اودییاں کنداں وچ باز رکھ لے۔۔(۲۰)

ایں خاص ریت  واضح طور تے بیان ہے کہ آدم نیں زمینات  حجرہ اسود لھب لیا ۔مسلمان تاریخ دان طبری دی ریت توں ۔(۸۳۹ سے ۹۲۳ صدی عیسوی )ا وہ دعویٰ کردا سی  کہ آدم جیڈا حجرہ اسود لیایا سی اوہ اپنی اصلی حالت وچ اوہ برف توں زیادہ چٹا سی ’’ (۲۱) مزید ہور  ، اوہ اپنے نال موسیٰ دیاں شیواں مُر اتے لوبان وی چُکے اُٹھائے ہوئے نیں ساریاں روائیتاں ایں دسدیدیاں نیں کہایں  صرف اک پتھر تے زور نہیں دیندا بلکہ جنت دے اک  ‘‘ ہیرے یاقوت (روبی)’’تے وی  بھی زور دیندا ہے۔ (۲۲) آدم نے اُوس ہیرےنوں  اپنے اتھرو پونجن کیتے کے لیے استعمال کیتا کیوں جے  جنت نوں  چھوڑن دے بعداودے اتھرو  اوہ ہزار ورےتیکر  نہ رُکے جدوں اوہ جنت وچ واپس نہیں گیا، جتھے ابلیس یعنی شیطان اونوں ہور پریشان نہ کر سکیا ۔(۲۳) ایں وی آکھیا گیا کہ آدم نیں چٹے پتھر نوں مکہ دے نزدیک کیوبے دے پہاڑ اُتے وی رکھیا : ھینری راتاں  وچ ، اُوس نیں آسماناں نوں  روشن کر دیتا جیویںچن  راتاں نوں کو چانن کردا ہے (۲۴)اک لمبی جندڈی دے بعد ، آدم مکہ وچ فوت ہو گیا۔اودے پُتر  سیت نیں اُونوں  ابو کیوبے دی غار دے تھلے دفن کیتا فیر شاندار پتھر اوس چھتر توں لیا گیا اتے آدم دی  قبر اُتے رکھیاگیا۔

طوفان دے دوران

نوحدے   دوران، پتھر ڈوب گیا اتے آدم دی لاش پانی دی سطح اُتے تیردی رہی جد کہ کشتی اپنے ارادے اُتے چلدی رھی سی اتے اوس نیں  ڈوبے ہوئے پتھر اُتے ست چکر لگائے (۲۵) ایس موقع اُتے ، ایں شمالدے آل  سفر کیتا اتے اخیری جودی دے پہاڑ اُتے رُکیا ۔ ااک ہور ریت  ایں وی ہے کہ کیویں  کشتی نیں  مکہ اتے مدینہ دے مقدس شہر دے آسے پاسے اک ہفتے کیتے چکر لگایا ۔ اوس ویلے دے دوران، اوہ گھر جیڈا آدم نیں بنایا سی جیڈا پتھر دے نال سی  کیوبےدے  پہاڑ اُتے چُکیا گیا ایس لئی اوہ نہیں ڈوبیا ایتھوں تیکر کہ یایس پس منظر وچ وی ، پتھر کسی حد تیکر ڈوبیا، جد کہ ایس  حقیقت دی وجہ توں ایس طراں دی  کہانی کہ پانی نوںآکھیا گیا  کہ اُوچا ہو ایں۱۵ ہتھ زمین دی  سطح توں  بلند ترین پہاڑاُتے  اُوچا ہوئے ا (۲۶)

ابرہام دے ویلے وچ

ایلک اتے  ایلک روایتی ادھرم دے خلاصےنوں  شاندار طریقے نال پیش کردے نیں  کہ کیویں ابرہام نیں  ابتدائی کعبہ دی  تھاں نوں دریافت کیتا ۔

جدوں اسماعیل واپس آیا، ابرہام نیں  بڑی سمجھ کیتے اپنے بپُتر دی مدد لئی : رب دے گھر نوں بنانون کیتے ۔اک  مشتعل ہویا ااک  ٹیلے دے گرد چلی اتے اک  بدل جیدی شکل ۲ سِراںآلے  اژدہےدی طراں سی  ۔ ابرہام اتے اسماعیل نیں زمین نوں  پُٹیا اتے ریت دے تھلے اوناں نیں آدم دی قبر دے ابتدائی آثار پائے۔ اک پتھر جیدے اُتے ایں اکھر لکھے ہوئےسی : ‘‘ میں باکا (مکہ کی وادی)دا  رب ہاں ۔ اتے میں ترس اتے محبت نوں اپنے دو ناواں دے طور تے خلق کیتا ہے’’۔ (۲۷)

ایس توں ایں گالھ  واضح ہو جاندی  ہے کہ ایں الوہیت جیدا اُتے ذکر ہویا ہے اوہ محض اک علاقے دے ‘‘ اعلیٰ دیوتا ’’ دی ہےاتے ایدا  تعلق عبرانیاں دےقادرِ مطلق رب توں نہیں ، جیدا ذکر اگے ہور چوتھے باب وچ کیتا جاوے گا ۔

ایس رُکی ہوئی تعمیر وچ  اُوناں  نیں فیصلہ کیتا کہ مشرقی کونے کیتے اونوں اک منفرد پتھر دی لوڈ ہے جیدے سبب توں پوجا کرن آلے  جاننن کہ اُوس تھاں د طواف ایتھوں شروع کیتا جاوے ۔ ایس طراں نال ایس  درخواست اُتے انج دا پتھر لیان واسطے اسماعیل نیں معجزاتی طور تے ابو کیوبے دی پہاڑی  توں ایں مقدس قیمتی پتھر لیایا جیڈا کہ آدم دی موت دے ویلے توں اوتھے دفن سی ۔ ‘‘ اوس آسمانی پتھر دی لو نال اک واری فیر مکہ دا سارا علاقہ چانن ہو گیا  ۔ ’’(۲۸)

ایتھے اوس آسمانی پتھر دے بارے وچ کہ ا  وہ کیویں ابرہام دے کول لیایا گیا دو روایئتاں نیں اک جیڈا ایس نظریے نوں پیش کر دا ہے کہ کیویں جبرائیل فرشتہ آسمان توں اوس پتھر نوں لیایا ، اک دوجی کہانی ایس گالھ نوں دسدی ہے کہ کیویں ایں پتھر ابو کیوبے توں لیاندا گیا ایں دونہویں عقیدے اسلامی زبانی کہانیاں وچ ملدے جُلدے نیں ۔

ابتدائی اک قریب مشرقی مفکر ایف ۔ ای پیٹرز نیں اپنی کتاب یہودیت ، مسیحیت اتے اسلام وچ : شاندار پیرائے اتے اودی تشریح بیان کردے ہوئےآکھدا  ہے کہ ایں سپینی صوفی ماسٹر یون العربی نال مشابہ ہے ( ۱۲۴۰ سی۔ ای ) :

ایں آکھیا جاندا ہے کہ ابو کیوبےدا  پہاڑ زور دار طریقے نال ہلیا اتے  اودے توں حجرہ اسود ٹوٹیا اتے  اُوس ویلے ایں چٹا نیلم سی اتے جبرائیل اوس نوںاک  باغ وچوں لیایا اتے  اودے وچ لُکا دیتا اتے  ایں طوفان دے ویلے توں ابرہام دے دورتیکر  ابو کیوبے دی پہاڑیوچ لُکا دیتا گیا  (۲۹)

کیوں ایں پتھر سیاہ ہو گیا؟

پتھر دے رنگ  وچ تبدیلی دی بوہت ساری وجوہات وضاحت کیتے بیان کیتی جاندی ہے۔ بوہت عام تاثر ایں ہے کہ ایں ‘‘حیض وچ مبتلا عورت دے چُھو جانن دی وجہ توں ہویا ۔ ’(۳۰)پیٹرز نیں اوس دی تصدیق کیتی کہ ایں صوفی  ابن العربی نیں بیان کیتا  ہے۔

حجرہ اسود اوس رُوح دے بارے بیان  کرداہے ایں اک حیض وچ مبتلا عورت دے چھُونن نال  سیاہ ہو گیا  (۳۱)اک دوجیمختلف ریت  بیان  کر دی ہے، ایں اک حیض وچ مبتلا عورت دے چھون اتے گندےلوکاں دے  اوس دے  اُوپر چڑھن اتے اوس نوں رگڈنے دے سبب نال سیاہ ہو گیا (۳۲)

اک تیجی تشریح ایس گالھ تے ہے کہ ایں تبدیلی انسان دی ایس کائنات تے اپنی ذات دے پاروں ہے۔ ۔نتیجتاً ایس گالھ تے یقین کیتا جاندا ہے کہ ایں پتھر انساناں دے پاپاں دے سببوں سیاہ ہویا ۔ (۳۳) ااک ہور مختلف خیال سانوں سکھاندا ہے کہ ایس پتھر دے سیاہ ہون دا مطلب ہے کہ اودے اُتے چانن نہیں ہے اتے ایں اک مکمل علامت ہے ‘‘ رب واسطے روحانی طور تے غربت دی ( فقیر ) ۔  ۔  ۔  اتے رب دا خالی ہو جانا ۔’’ (۳۴) یا ضروری ہے کہ اپنی ذات نوں  مارنا ۔ ایں ریت صوفی ازم یا بُت مت دے ذرائع توں آندی  ہے۔

مادہ پرستی دیاں روائیتاں

ایں روئیتاں بعد وچ اسلام دےابتدائی وریاںوچ عقیدے اتے کہانیاں دی نیو اُتے ڈھک دیتی گئی قرآن اتے حدیث ایناں کہانیاں دے پاروں بوہت گھٹ دسدا ہے بھاویں ایناں روئیتاں نیں نسل در نسل اسلامی دھرم دی زبانی تعلیمات دے پاروں اہم کردار ادا کیتا خورے ایں بوہت زیادہ تفسیراں نال جیویں کہ اوس پتھر دے پوجن دے بارے وچ ماداہ پرستاں دی ہے اودے توں بچن کیتے ایجاد کیتا گیا۔

ابنِ صاد ایں دھرم رکھدے نیں کہ چٹے پتھر ابو کیوبے دی پہاڑی توں محمد دی پہلی وحی توں چار ورے پہلاں تھلے لیاندا گیا ۔ اک ہور گواہی جیڈی الفقہی توں آئی اودے مطابق ایں قریش دے قبیلے دی مکہ دی  پہلی دوبارہ تعمیردے ویلے  آیا، ‘‘ ممکنہ طورتے  کیوبے دےویلے’’(۳۵)

ایں گالھ بالکل واضح لگدی ہے کہ حجرہ اسود کعبہ دی تعمیر وچ مادہ پرستاں نیں شامل کیتا پیٹرز نے بیان دیتا:

مکہ دےمتبرک مقامی بتاں دا اکھٹے کیتا جانا قریش دے پہلے ھاکم امر بن لوہے دے دور وچ ہویا اتے جتھے تیکر ابو کیوبے دے دینی مذہبی دیوتاؤاں دا  حصہ سی (۳۶)

ایناں مادہ پرست ابتدائی لوکاں دی ابتداء وی جغرافیہ داناں اتے تاریخ داناں نیں رقم کیتی اتے آن آلیاں باباں وچ اوناں دے بارے وی گالھ ہوئے گی ۔ ایدے مقابلے وچ عقائدی بیانات وچ قرآن حدیث یا سیکلر ذرائع دےبیانات نہیں نیں ایں محض پرانیاں رائیتاں نیں ۔

محمد دی الوداعی زیارت

مکہ توں اک لمبی غیر حاضری دے بعد محمد مقدس شہر وچ اپنے آخری حج کیتے آیا ابن عباس وچ حدیث دے مطابق بیان ہے، ‘‘مشرکاں دے اک گروپ نیں ایس خبر نوں پھیلایا کہ لوکاں دا اک گروہ اوناں دے آل آرھیا ہے اتے اوہ یثرب دے بخار نال کمزور پے گئے نیں  ’’(۳۷) ایناں حالاتاں وچ ، نبی نیں اپنے بیلیاں نوں حکم کیتا کہانج ہی  کرن جیویں اونے آکھیا اونے ساریاں توں پہلاں کعبہ دے کونے دا بوسہ لیا جتھے حجرہ اسود نسب سی اتے فیر اودے حصے دے پہلاں تین چکر لگائے ایس گالھ دا مظاہرہ کرن کیتے کہ اوہ سفر نال کمزور یا بیمار نہیں نیں فیر اوناں نیں اپنے چکراں دا عمل چاروں پاسے جاری رکھیا ۔(۳۸)

شہادتاً عبداللہ بن امردی  حدیث دے مطابق محمد نیں ہمیش ایسے طریقے نال حج اتے عمرہ دونہواں کیتے چکر لگان دی  مشق کیتی  محمد نے صفا اتے ماروا دی پہاڑیاں دے وچکار وی طواف کیتا(۳۹)ایں دونہویں روائیتاں مکہ دے اندر اسلام توں پہلاں وی کیتی جاندی سی اتے ایں شدت پسند مادہ پرست کر دے سی بعض دفعہ محمد اُونٹ دی  سواری دی  ریت دے مطابق وی اونوں ادا کرنی سی  ہر واری ہی ا وہ حجرہ اسود دے کونے نوں عبور کردے اوہ اودے آل جُھکے ہوئے سر نال اشارہ کردے اتے فرماندے سی :  ‘‘اللہ اکبر ’’ (۴۰)اوناں دی چھڑی دے استعمال دا  اشارہ ایں وی بیان کردا کہ اُوس نیں کعبہ وچ  ۳۶۰ بتاں نوں  برباد کر دیتا ہے ۔ محمد کھڑا ہویا اتے اوناں آل اوسے چھڑی نال اشارہ کیتا اتے آکھیا ‘‘ سچ آ چُکیا ہے اتے جھوٹ جا چُکیا ہے ’’ (قرآن ۸۸ : ۱۷ )

فیر اوناں نیں اونوں اک اک کر کے ناس کر دیتا (۴۱)ایں پتھر دے بُت واضح طور تے ایس بدعت نوں پیش کردے سی  کہ ورے دے  ہر دن کیتے اک دیوتا نوں شامل کیتا جاوے  ۔

محمد دے اک قریب ترین بیلی عمر بن الخطاب نیں چُم کے اتے چُھو کے حجرہ اسود دا بغور جائزہ لیا اتے چونک گیا  ابیث بن رابعہ اپنی حدیث وچ عمر بن خطاب دی  اوسگالھ نوں  زناکاری دی اک شکل دے طور تے بیان کرتدے نیں : بے شک میں جاندا ہاں کہ تسی اک  پتھر ہو نہ ہی کوئی فائدہ پہنچا سسکدے اوہ اتے نہ ہی کوئی نقصان ۔کی  میں  اللہ دے رُسول نوں چومدے ہوئے  نہیں دیکھیا میں تہانوں نہیں چوما گا۔ (۴۲)

محمد دے کُجھ قریب ترین بیلیاں نیں اودی بوہت ساری رسماں دے متبادل رسماں ظاہر کیتیاں ایس حقیقت دے باوجود اوناں نیں محض فرمانبرداری کیتی اتے اختیار نوں اپنے پیارے نبی کیتے ملتوی کر دیتا۔ محمد محض مادہ پرستی دیاں ساریاں ساریاں گالھاں توں بچ نکلیا محض اک نواں  عقیدہ ایجاد کرکے مثال دے طورتے  اُوس نیں  اعلان  کیتا کہ رب نیں مسلماناں نوں حج اتے جہاد دیتا ہے تاجے اوہ  کافراں نال لڑن ۔(۴۳)

حجرہ اسوددیاں زیارتاں

آرتھوڈیکس عمل

پرانی مشق حجرہ اسود کیتے روایتی مشق دے  معاملے وچ ایں بوہت سارے حصے دی ریت سی جیڈا کہ  محمد دے ویلے توں لا تبدیل ہوئے  گی جدوں وی اودے لاگے توں گزر جاندا تاں  پتھر نوں چُمیا جاندا پر جے کر  اجتماع دے باعث نا ممکن ہوندا تے اونوں ہتھ نال  چُھو لیاجاندا سی ایں چُھونا چہرےکیتے  بدل گیا ’’۔ (۴۴)جیویں کہ پہلاں وی بیان کیتا  گیا کہ اودے مدِ مقابِل اک دوجا پتھر ‘‘ یمنی کونے ’’ تے رکھیا گیا جینوں ‘‘وڈی خوشی دا  پتھر ’’آکھیا جاندا سی فیر وی ایں پتھر محض چھون کیتے سی اتے اودا اونوں چُمیا نہیں جاندا سی اتے ایں گالھ ایس شے دی علامت سی کہ حجرہ اسود زیادہ تر برتری رکھدا سی ۔

بدداواں دے  خلاف ِمعمول کام

مادہ پرستاں دے کھلے حج نوں مکمل طور تے نابود کر دیتا گیا بوہت سارے بدووں پجاری اسلام توں پہلاں دیاں رسماں نوں حج دے ذریعے ادا کر دے سی تھلے دیتے ہوئے بیان ایناں عجیب رسماں نوں ب نکھیڑ کہ بیان کر دا ہے۔

ابنِ جبار نامی اک مسافر  نیں گیارہ سو بیاسی سی ۔ ای دی اک تحریری تاریخی حج رپورٹ نوں مہیا کیتا ایس اُمیدتے  کہاوہ اپنی روحانی لوڑاں نوں پورا کرن گئے ہزاراں یمنی وچ حج دی رسم ادا کرنن کیتے  آئےایں  بدو پختہ یقین رکھدے سی کہ اوناں دے ملک دی  زرخیزی دا انحصار براکا ( برکت دی  قوت اُتے ہے جیڈا کعبہ اتے حجرہ اسود توں لیکے لے جان گئے۔ نتیجتاًاوہ اللہ کیتے اک منافع بخش تاجر بنے (۴۵) ابن جبار نیں بیان کیتا :

جدوں اوناں نیں نمقدس کعبہ دا طواف کیتا اُوناں نیں اپنے آپ نوں بالاں دی طراں اک چانگی ماں دے سامنے سُٹ دیتا اوہ اودی قُربت وچ پناہ لھبدے سی ۔ اُوناں نیں اودے پردیاں نال اپنے آپ نوں جوڑیا اتے اپنے ہتھاں نوں اودے نال پیوست کیتا اتے اوناں نیں اونوں حضر ناظر جان کہ ہنجواں نال نمازاں ادا کیتیا پر جینی جیویں ہی اوہ قصبے وچ اپڑے تاں اوناں دے وچکار کوئی وی اایس قابل نہیں سی کہ حجرہ اسود دا طواف کر سکدا یا اُونوں چھو سسکدا ۔ اُوناں وچوں  ۳۰ یا ۴۰ اینے سختی دے نال جکڑے گئے جیویں زنجیراں دے نال اتے جدوں اوہ کعبہ دے دروازے اُتے اپڑے تاں ایں زنجیر اک ٹھوکر کھان دے نال  ٹُوٹ گئی۔ (۴۶)

تقریباً ۷۰۰ وریاں دے بعد ۱۹۰۹ وچ ااک ہور  مُشاہد جیدا ناں بیتِنونی سی اوہ بدووں دی ایس رسم دے بارے وچ ہور بیان کردا ہے:

بددواں دیاں  عورتاں آدمیاں دیاں پُشتاں نوں مضبوطی نال پکڑ لیندیاں اتے جدوں اوہ حجرہ اسود تیکر اپڑدے اتے اوہ سارے اونوں چھوندے اتے اونوں چومدے سی ۔ خاوند بیوی دے  پتھر دے پیچھے سر ہلاتندا سی اتے انج ظاہری طور تے اودا حج ہو جاندا سی اتے اوسے ہی ویلے اوہ اودے کیتے روندا وی سی: ‘‘کی تُسی نحج کر لیا ہے اوہ حجا ؟ ’’ اوہ جوابدیندی سی : ‘‘ ہاں میں ن کر لیا ہا میں کر لیا ’’۔ فیر اوہ حجرہ اسود تیکر مُڑ آندی اتے ایں آکھدی ‘‘ میں حج ادا کر لیا ہےاوہ اپنا سر آسمان آل اُٹھاندی اتے ایں آکھنا جاری رکھدی کہ تو مینوں قبول کرے یا نہ کرے میں حج ادا کر لیا اوہ اپنا سر آسمان آل اُٹھاندی اتے ایں آکھنا جاری رکھدی کہ تو مینوں قبول کرے یا نہ کرے میں حج ادا کر لیا جے کر تو مینوں قبول نہیں کیتا تاں تینوں ایں کرنا پئے گا کہ مینوں قبول (۴۷)

جتھوں تیکر حجرہ اسود دا تعلق ہے جیڈا کہ اکثر شادمانی دا پتھر یعنی (الحجر الصاد ) دا تعلق ہے ایں دونہویں پرانی مشق اتے بدواں  دیاں رسماں نال اپنیاں جڑاں نوں ملاندے نیں جیڈا کہ عرب وچ اسلام توں پہلاں سی ،

اگلا باب ابتدائی پتھر دیاں بدعتاں دی تفتیش دا تعلق رکھدا ہے جیڈا کہ  سارے ابتدائی عرب وچ واقع سی ایں  مطالعہ اسلامی حج دی جڑاں نوں  سمجھن کیتے زبردست ہے۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

باب ۲

اسلام توں پہلاں دیاں متبرک پتھراں دیاں بدعتاں

ابتدائی دنیا دے پتھر

صرف اسلام توں پہلاں عرب آلے ا وہ لوکی نہیں سی جہناں نیں پتھراں دی  پوجا کیتی ۔ ایس گالھ دی  وافر شہادت پُر اثر تشبہیات دے نال ملدی  ہے کہ ابتدائی دنیا اتے عرب دیاں رسماں دے درمیان پتھراں نوں پوجن دیاں بدعتاں موجود سی۔  ایتھوں تیکر اسلام دے اندر بتاں دی پرستش یا تعظیم کرن دا تعلق ہے تاں ایس دا معاملہ وچ تھوڑا جیا ذہین ہر دایہاڑے دے کے کوئی وی ایس دین توں بے شمار مثالاں دے سکدا اتے ہور ایس طراں دیاں گالھاں دا تقابلی جائزہ لے سکدا ہے تھلے دیتا حصہ پتھراں دی پرستش دیاں بدعتاں دا بین الاقوامی تصور پیش کرے گا۔

مقدس پتھراں دیاں تعریفاں

مقدس پتھراں دی تعلیم ساری دنیا وچ انسان دی پیدائش ہی توں کیتی جاندی رھی ہے ۔ اوہ قربانیاں، جادوئی تصورات اتے الہیات دا کاروبار کردا رھیا  خاص قسم دے پتھر سی۔

جیڈے انسان نیں اپنی خاص رسماں کیتے بنائے یا کھڑے کیتے ایں یادگاراں دے طور تے ستوناں یا قطاراں دےطور تے کھڑے کیتے گئے، اتے کائناتی آغاز توں ہی اوناں نوں مختلف ناں دیتے  گئے۔ ایلیڈ نیں ایس قسم دے پتھراں دے بار ے وچ بیان کیتا  ۔

استادہ، ماقبل تاریخ دے دور داپتھر (ایں لمبے، سیدھے کھڑے رہہن آلے  یادگار پتھر سی  ) ماقبل تاریخ دا سیدھے نصب کیتے ۔ پتھراں دا  دائرہ (کھڑے پتھراں دا دائرہ): کلاں سنگی دور دی قبر جیدےوچ  دو عمومی پتھراں اُتے اک لیٹواں پتھر ٹکا ہوا ہوندا ہے (ایں میز دی طراں یا  لمبا پتھر، جیڈاسیدھا لیٹا ہوا فقی پتھراں داسلسلہ سی ) اتے پتھراں دےٹیلے ( پتھراں دےڈھیر ) (۱)

مزیدہور  ، خاص شکل یا خصوصیات دے نال ، قدرتی چٹاناں نوں؎ مقدس اہمیت دے ناں دیتے  گئے۔ جیڈے چھوٹے طراں دے پتھر ہوندے اُوناں نوں گھر وچ بدعت دے  نشاناں دے طور تے استعمالکیتا جاندا سی  اتے اوناں نوں جادوئی حفاظت دے طور تے جسم اُتے چُکییا بنھیا جاندا سی ۔ا وہ پتھر جیڈے اینے نیکے ہوندے کاوناں نوں  کوئی وی شخص ہر روزچُک سکدا ا وہ تعویذاں دےطور تے استعمال کیتے جاندے (۲)

اتے ہور خاص طور تے ؛ اُوناں نوں  ستاریاں نال ، شہابِ ثاقب توں ڈگے  ہوئے پتھر جان کے اکثر ایں دھرم رکھیا جاندا سی کہ یہ بھلائی یا بُرائی کیتے آسماناں توں آئےنیں  ۔( ۳ ) ایں مکاشفاتی پتھر  سی جیڈے  گرج دے نال زمین اُتے گرائے گئےسی  ۔ ایس گالھ تے دھرم رکھیا جاندا سی کہ نرسنگےدی  آواز نال پانیاُتے  تیر سکدے سی یا جیویں ہی بھیڑے عملاں دا ناں پُکاریا جاندا تاں ایں زمین دے تھلے ڈوب جاندے سی  ۔ مزید ہور ، کُجھ لوکی  ایں وی تصور کردے سی  کہ ایں  پتھر خاص الوہیت دے  سبب توں وجود وچ آئے نیں ، ایس  لئی ایناں نوں مزاراں دے طور تے ہیکلاں وچ  یا عزت و احترام دی تھاواں وچ جیڈی تھاں ایں دریافت ہوئے رکھیا جانا چاہہی دا ایں  (۴)

شمالی اتے جنوبی امریکی انڈین دے پتھر

مقدس پتھراں اتے چٹاناں دی امریکی انڈیا دے لوکاں نیں اپنی رُوحِ جان دے نال بوہت زیادہ عزت کیتی  ۔ جنوبی امریکی انڈیا دی ابتدائی توں ایکوڈور دے فرعون  نیں جوالا مُکھی کیتے انسانی قربانیاں چڑھایاں اتے انڈس دے  پتھر دے ہندوستانیاں نیں اوس پتھر دی عام پوجا کیتی ( ۵ ) آئرلینڈ دی جھیل ٹی ٹی دا  جو یولیونیا۔ پیرو وچ ہے دیا پتھر دے دیوتا دریافت ہوئے۔ اوس تھاں اُتے ہندوستانی لوکاں نیں سورج دے مندر وچ سیاہ پتھر دی پوجا کیتی ۔ اوہ ایس  گالھ اُتے دھرم رکھدے سی کہ اور یگانو جیڈی انساناں دی  دیوی ماں ہے، وہ آئی اتے سیارے وینس توں اپنے  نال پتھر لیائی (۶) مزید ہور ، واریو جو اورنیوکو دی وڈی طاقت سی 🙁 ۷ )اوس دی بطور ااک پتھر پرستش کیتی جاندی سی ۔

اینج ہی شمالی امریکی ہندوستانیاں نیں  پتھراں دی پوجا دی مشق کیتی اتے ایلیڈ بیان کردا ہے:

ڈکوٹا نے پُرانے پتھراں نوں سجایا اتے رنگ کیتا اتے اوناں کیتے دُعا کیتی اتے اوناں کیتے کتیاں دیاں قُربانیاں چڑھایاں  ۔ شمالی امریکا دے وڈے انڈین قبائل  نیں کینڈا دی مِسانی جھیل دے پانییاں نوں عبور کرن دی  جرات نہیں کردے سی  ۔ کیوں جے اوہ تصور کردے سی  کہ اودے وچ حقیقتاً روحواں آباد نیں ۔ جنوب دی جانب وی ، امریکہ وچ ایں یقین رکھیا جاندا ہے  کہ دیوتا اوتھے شخصی طور تے سکونت کردے نیں  جیڈے پتھراں دی شکل وچ نیں ‘‘ ٹیکساس کیوا وچ نیکے پتھر دے دیوتا  سی جیناں دی عبادت ا وہ سورج دے ناچ دے دوران کردے سی  ۔ نیو میکسکو ٹاؤ وچ اک مقدس پہاڑ جیدا ناں ‘‘ پتھر آدم ’’ سی اودے پیراں وچ تعظیم کیتی جاندی سی جیڈا اوہ جنگ دے دیوتا نوں پیش کردا سی ۔امریکن انڈیا بستی پبلو وچ لوکی دھرم رکھدے سی کہ شکاریاں دیاں خوش بختی دا انحصار اوناں پتھراں دی ملکیت دے سبب توں بنے جیڈے متجس شکل دے ( ۸ ) امریکی انڈین پتھراں دیاں بدعتاں جیڈیاں ایس پیرائے وچ دسیا گئیاں نیں ٹھیک اسلام توں پہلاں دے پتھراں دی پوجا دیاں روائیتاں دی مثال پیش کردے سی ۔

ابتدائی یونان اتے ایشیا مائز دے پتھر

مزید ہور انڈین پتھراں دیاں بدعتاں ، یونانیاں اتے اوہ ہور بدعتاں جیڈیاں مشرک سی اوناں دیاں وی روائیتاں موجود نیں ۔ اوناں پتھر دیاں بدعتاں دیاں چند مثالاں تھلے دیتے  عبارت وچ تصدیق کیتے پیش نیں  ۔

رومیاں دا  اِنسیلیا

ایں مادہ شہابِ ثاقب دے لوہے دا مواد سی جیڈا تقریباً ۷۰۰ بی۔ سی ۔ ای نُوما پمفلیہ دے دورِ حکومت وچ سی ۔ سِبلین دیاں کتاباں نبوت کردیاں نیں  کہ اوس پتھر دا گواچ جانا روم دے گِرنےدا  متعارف کرانا سی ( ۹ )

اُپلو دا پتھر

ایں پتھر ابتدائی یونانیاں دا بوہت  مقبول مقدس پتھر سی ۔ ایں سیاہ رنگ دا ، مخروطی شکل دا ، بھاری بھر کم پتھر سی اتے ایں دھرم رکھیا جاندا سی کہ ایں  شہابِ ثاقب دا ہے اوس نوں  ڈیلفی دی ناف تصور کیتا جاندا سی ۔ شاعر یائنڈر ( ۵۲۲۔ ۴۳۸ بی ۔سی ۔ ای ) دھرم رکھدا سی کہ ‘‘ ڈیلفی دی ایں ناف ٹھیک زمین دے وچکار وچ موجود ہے ’’ ( ۱۰ )ایں  تعلق بالکل ٹھیک طور تے اسلامی تصور توں ہے کہ کعبہ زمین تے  مرکزی پرستش دا مقام ہے رابراٹ شِیروکس، نیں اپنی کتاب ماسٹرز آف دی ورلڈ میں ایولو دے اوس پتھر  دے بارے وچ بیان کیتا  ہے:

ہیلنیس ، پرائم دا پُتر اتے اک مشہور یونانی پیشن گوئی کرنن آلے  ، پتھر دی مدد نال مستقبل دے بارےوچ  پیشن گوئی کردا سی  ۔ اتے ایں پتھر اُونوں کو ایولو ننیں دیتی سی  ۔ دیوتاؤاں توں پیشن گوئی حاصل کرن کیتے  ل ، اوہ پتھر نوں اپنے سر اتے ہلاندا سی اتے  منتر پڑھدا سی  ۔ پتھر فیر عجیب، مرجھاندی آواز وچ بولدا سی اتے  مستقبل دا اعلان کردا سی  ۔ (۱۱)

افسس وچ ڈیانا دا پتھر

روائتی طور تے ، دیوی دے مجسمہ اتے مندر دے پتھراں دے بارے ایں یقین رکھیا جاندا سی  کہ ایں آسمان توں گرائے گئے نیں ۔ ڈیانا۔ آرٹرمِس دی آل مُنہ کرکے پوجا کیتی جاندی سی اتے ایں غیر یقینی ہے کہ آیااوہ سیارے وینس یا چن توں آئی تھیھ۔ ڈیانا نوں ایولو دی بہن وی سمجھیا جاندا سی ۔ ‘‘ مصریاں دے گیئون اتے بعل ییول ، جزیرہ آدم دے پتھر اتے ہر میز دے پتھر (۱۲)

سیبلی دے پتھر

اُوس پتھر دا مواد لوہےتے  مشتمل ہے جیدے بارے ایں دھرم رکھیا جاندا سی کہ ایں شہابِ ثاقب دا  ہے اتے اوس دا تعلق فریجسنیا دی سیبلی دیوی توں ہے۔ ایلیڈ نیں ایس  پتھر دا اک تاریخی بیان پیش کیتا ہے:

ایں روم وچ ۲۰۴ بی ۔ سی ۔ ای وچ اپڑیا جدوں روم نوں ہینی بال دے آلوں دھمکیاں دیتیاں جا رھیا سی ۔ سیبلی کتابیؓ، جیناں نوں شہابِ ثاقب دے ویکھن جان توں بعد پرکھیا گیا، اتے ایں پیشن گوئی کیتی گئی کہ غیر ملکی فوج اٹلی توں کڈی جا سکدی ہےجے کر  سیبلی دی علامت اک شہابِ ثاقب روم وچ لایندا جاوے اتے ایس طراں ہینی بالنوں  شکست ہوئی ۔ رومی لوکاں نیں ن ایس  دیوی دا  شکریہ اایس طراں  ادا کیتا کہ اُوس نیں  اودے واسطے اک  مندر بنوایا اتے ہر ورے اودی یاد وچ تہوار منان کیتے اِدھر آیا کردے سی ۔(۱۳)

امیہ دا شام وچ پتھر

ایں پتھر مخروطی شکل اتے سیاہ رنگ دا سی  ۔ فنیقی لوکیاودی پوجا  کر دے سی  ۔ پر اودی الوہیت دی شناخت نوں بے یقینی  دے نال پیش کیتا جاندا سی ۔ اودے بعد  ، امیہ  دے عربی کاہن امیہ دے اوس پتھر نوں مزار دی شکل دیتی ، سردار کاہن ایلیگابس اونوں  روم لے گیا جدوں اوہ شہنشاہ بنیا ۔

مقدس پہاڑ اتے وڈے وڈے پتھر

جیویں کہ پیچھے بیان کیتا جا چُکیا ہے کہ ہندوستانی پتھراں دی بوہت زیادہ تعظیم کردے سی  ۔ایں  مُشق اُوناں کیتے  مخص بلا شرکت غیر مقامی نہیں سی ، سیکنڈیویا ، دے لاکی وی ایناں خاص پہاڑاں اتے وڈے پتھراں دی پوجا کر دے سی ۔

مسیحت توں پہلاں دے مجسم سازاں دی شمالی سیکنڈیویا وچ تحقیق اتے کولاپینیسولا اُتے تحریر دے  دوران لکھیا گیا کہ : ۵۰۱ وچ سویڈن، ۲۲۹ وچ ناروے، ۸۰ سے ۹۰ میں فن لینڈ اتے تقریباً ۱۰ وچ مغربی روس وچ وائٹ سی سیگا۔ ’’( ۱۴ ) نمونے دے طور تے ایلیڈ سویڈن وچ مختلف بدعتی مقاماں  دی اک فہرست پیش کردا ہے۔

۱۴۹ چوٹیاںاتے  پہاڑ، ۱۰۸ ڈھلوان دار چٹاناں ، غار، سوتے، چشمے، جھیلاں ، ۳۰ جزیرےاتے  چٹانی جزیرے، پینی سولز، چراگاواں اتے ر ویرانے،پر  بوہت سارے پتھراں یا چٹاناں دی  پرستش تے مشتمل سی ۔ جیڈا کہ تقریباً ۲۲۰ ہیں ۔ اوس گروہ وچ ، ۱۰۲ مثالیں قدرتی طور تے ظاہر ہون آلے  پتھراں دی ھین ۔ الوہیت دے  غیر تراشے بُت، صرف ۲ انج دے نیں  جیناں وچ ناقابل تردید انسانی مداخلت دی صورتاں  موجودنیں  ۔ عام طور تے اوناں وچ بھاری اکثریت گھِسے ہوئے پتھراں دی ہے۔ (۱۵)

‘‘کُجھ معاملات وچ ، پرستش دا  تعلق، لکڑی دے تنے ، مجسم سازی نال رھیا ہے ’’(۱۶) بارہ سنگھے دی قُربانیاں دی روئیتاں نوں  بیان کردے ہوئے جیڈا جسم  دے پیچھے کیتی جاندی سی ، ایلیڑ نیں ۱۶۷۱ وچ سویڈن توں تفصیلی رپورٹ پیش کیتی :

اودے بعد مجسم ساز قُربان گاہ تیکر اپڑے اوناں نیں اپنی ٹوپی لہائی  ، گہرے طور تے جُھکے اتے قُربان گاہ نوں لہو نال داغدار لیا اتے موٹے تازے جانور نال ریڑھ دی ہڈی، کھوپڑی اتے سپنگوں دا اک اوڈا ڈھیر الوہیتنوں  پیش کیتا گیا ، جیویں کہ سینگاں دے پتھر دے پیچھے ڈھیر لگایا گیا (۱۷)

فن لینڈ وچ ، ااک  بیان دیتا گیا۔ ‘‘ اک نیکا  پتھر دیوتا جیڈا چُکیا جا سکدا سی اوہ مالک کہلایا اس دیوتا نوں ہتھ وچ چُک کے  مجسمہ ساز اپنی دُعاؤاں نوں بڑی عقیدتاتے  لوڑاں دی کی فہرستاں دے نال پیش کردے سی ت’’ (۱۸) ایس گالھ نوں بھیڑا تصور کیتا جاندا سی جے کر کوئی اپنے ہتھ نہیں چک سکدا ۔ پجاری اپنی خواہشاتنوں  بار بار دہراندا سی ۔ ‘‘جدوں تیکر پتھر اودے ہوتھ وچ ہوندا تاں اوہ اینا ہلکا ہوندا کہ اوہ اپنے ہتھاُتے چُک سکدا سی ’’(۱۹)

سیکنڈینیویا دے بوہت سارے پہاڑ مقناطیسی، سیاہ، چمکدار، آہنی نیں جیڈا اپنی وسعت وچ کُجھ حد تیکر آکسیجن دی آمزیش دا عمل کرتدے نیں  ، اودےدو پول نیں  جیڈے اونوں قدرتی مقناطیسی عمل دے قابل بناتندے نیں  ۔ اینج دے  سلسلے دی فہرست وچ جیڈا بوہت مشہور تھاواں نیں اُوناں وچ  ڈینی مورا سویڈن، شمالی لیک واٹر، ٹابرگ، اسی جھیل دا  جنوبی حصہ، اتے یو ٹو، فن لینڈ ’’ (۲۰)    جیویں کہ پہلاں دے بیان کیتا گیا ہے، اسلامی ریت دی رپورٹاں  کہ آدم زمیندی  ناف توں دریافت ہویا ایس ساری قدرتی دنیا  دے  درمیان جیڈا کہ چمکدار سیاہ پہاڑی سلسلے توں گری ہوئی ہےایں  گالھ بغیر کسی شک دے مکہ دے پہاڑی سلسلے سنال  تعلق رکھدی  ہے۔

‘‘زمین دی ناف ’’ دا تصور یا اودے مرکز دی کہانی جتھے ہر شے اودے گردگھمدی  ہے ایں دین دی تاریخ دا اک خاص خلاصہ ہے مثال دے طور تے ایپولو  دے پتھر کیتے مزار دے بارےوچ ایںگالھ  سمجھی جاندی سی کہایں  یونانییاں کیتے کائناتدا  مرکز ہے استعارراتی طورتے بوہت سارے دوجے لوکی وی پوری دنیا وچ اپنے مزاراں نوں  کائنات دے مرکز تصور کردے نیں  ۔ قرآنِ مجید وچ سورہ ۴۲ اُاودی  ۷ ایت نوں آلے ‘‘ اُمل کرہ ’’ آکھدے سی جیدا مطلب ہے ‘‘ مرکز دی ماں ’’ یا شہراں کہ ماں ’’ مسلمان تاریخ دان ایس پیرائےدی  تشریح ایں کردے نیں  کہ مکہ زمین دا مرکز ہے اتے مکہ دے سارے علاقے دا حصہ یعنی ‘‘ مکہ دی ناف ’’ (۲۱)

محمد دےبارے وچ ایں شہادت انس بن ملک دی حدیث وچوں ملدی ہے کہ ا وہ پتھراں دی پرستش کردا سی :

اُحددا  پہاڑ اللہ دے رسول دی نظر وچ آیا تاں اوناں نیں فرمایا، ‘‘ایں پہاڑ ہے جیڈا ساڈے نال پیار کر دا ہے اتے اسی اودے نال پیار کردے ہاں ۔

اے اللہ ابرہام  نیں مکہ نوں  پاک کیتا ہےاتے میں  مکہ اتے  مدینہ دے درمیان دو پہاڑاں نوں  پاک کردا ہاں ’’۔(۲۲)

ایں گالھ ظاہر کر دی ہے کہ محمد حجرہ اسود دے نال نالاتے  کعبہ وچ پتھراں دی پرستش وی کردا سی  اتے عرب وچ  دوجے پتھراں دیاں بدعتاں دا مطالعہ وی  موجود سی جیدا ڈانگا اثر محمد دی جندڈی اُتے سی ۔

کعبہ اتے ابتدائی عرب دے مزار

عرب دے ابتدائی ویلیاں وچ بے شمار کعبہ موجود  سی ایدے نال نال بوہت سارے مندر یا مزار وی سی  اتے اوناں نوں تواگت آکھیا جاندا سی ایں سارے مقدس عمارتاں اوناں دا اک خاص  محافظ ہوندا سی اتےاوناں دے مجسمیاں نوں ہدیے اتے قُربانیاں پیش کیتیاں جاندیاں سی  اتے ہور اوناں دے گرد طواف ویکیتا جاندا سی  ۔( ۲۳ ) مثال دے طورتے  ہیمار دیوتا دا اک مندر ثنا وچ سی جینوں ریاپ آکھدے سی اودے اندر وڈی ذمہ داری دے نال قُربانیاں اتے ہدیے چڑھائے جاندے سی ‘‘اک رپورٹ دے مطابق ا وہ اودے وسیلہ نال اک عہد دی گالھ مہان نوں وی وُصول کردے ہوندے سی ’’۔(۲۴) ثنا دے اسی علاقے وچ ایبرا العشرم نیں اک مسیحی گرجہ گھر وی تعمیر کروایا جینوں الکالس آکھیا  گیا ایں سینگِ مر مر اتے اعلیٰ ترین معیار دی لکڑی دے نال بڑے خوبصورت طریقے نال تعمیرکیتا  گیا ’’ (۲۵) گرجے وچ پرستش نہیں ہوندی سی بلکہ ایں محض شہادت سی کہ عرب وچ اسلام توں پہلاں مسیحیت آچکی سی ۔

مکہ دے کعبہ دی پرستش اسلامی دنیا دی باقی تمام عمارات توں زیادہ کیتی جاندی ہے حج دے دوران حاجی ااودے  ذریعے اپنے دھرم دی شہادت دیندے نیں  اپنے جسماں نوںاودی  کند دے نال جُھکاندے نیں  تاں جے کہ اوناں نوں ایس پاک ڈھانچے دے وسیلہ توں براکا (زوردار برکت) ملے۔(۲۶)

مکہ وچ کعبہ دی ایں متبرک فطرت ہور ایس گالھ دا یقین دلاندی  ہے کہ رُسول اکرم  دے  ۳۵ سالہ دور وچ اودے تجدید دا مظاہرہ ہویا اتے  بعد  دے  ۱۵ وریاں وچ اودے اُتے لڑائی وی ہوئی ۔

اوناں نوں اودے پراجیکٹ دی تعمیر کیتے  کسی قابل شخص دی لوڑ سی اتے خوش قسمتی نال اوناں نوں اک قطبی ترکھان مِل گیا جیڈا کہ مکہ وچ ایں کام کر سکے ایس طراں ایں ماہر ترکھان دی مدد نال اُوناں نیں نے فیصلہ کیتا  کہ ا وہ اودے سارے ڈھانچے نوں گرائیں اتے اونوں دوبارہ تعمیر کرن ۔ ابووہاب جیڈا کہ محمد دے پیو دے ماموں  سیاُوناں نیں  کعبہ وچ پتھر لیا کے اودی ابتداء کیتی ۔ اچانک ہی اُوناں دے ہتھاں چوں نکل کہ ایں اپنی اصل شکل وچ ٓگیا ابووہاب ھن اونوں ایس مقدس تھاں دے طور تے یاد کردے نیں  اتے ااُوناں نیں  خبردار کیتا ‘‘ اے قریش آلوں اودے اندر کوئی حرام دی کمائی یا کوئی کرائے تے لائی ہوئی کسبی یا سُود خوری دی رقم اتے نہ ہی کوئی بھیڑا کام اتےتشدد اوس عمارت وچ کرنا ’’ (۲۷) اچانک لوکی تذبذب دا شکار ہو گئے اتے مندرنوںڈھان توں  ڈرے اتے اودی ہیبت توں باہر نکلے ایس پیش خیمہ دے باوجود مسلمان تاریخ دان ابن اضحاق دے مطابق محمد دی جندڑی اک انج دے شخص دی جندڑی سی جیڈا نہ ڈر سی:

الولید بن المغیرہ نیں آکھیا  ‘‘ میں تباہ کاری شروع کراں گا ’’ اُونے  کدال چُکیا اتے ایں آکھدے ہوئے اُوپر چڑھ گیا ، اوہ ربا نہ ڈر اوہ ربا اسی اوہ کرن دا ارادہ کردے ہاں جیڈا بہترین ہے’’۔ فیر اوس نیں ن کونیاں توں  اوس حصے نوں تباہ کردیتا اوس  رات لوکاں نیں نیں ویکھیا اتے آکھیا  کہجے کر اونوں کوئی نقصان اپڑیا اتے اسی اودا باقی حصہ برباد  نہیں کراں گئے اتے اونوں دوبارہ بحال کر دیواں  گئے پر جے کر اونوں کُجھ نہ ہویا تاں اودا مطلب ہے کہ دیوتا نہ خوش نہیں ہے اتے اسی اونوں ڈھا دیواں گئے ۔ فجر دے ویلے الولید دوبارہ اپنے کام تے آیا اتے اوناں نیں اونوں ابرہام دیاں بنیادوں تیکر ڈھا دیتا اوہ سبز پتھر جیڈا اُونٹ دی کہان دی طراں  سی اُوناں نوں اکٹھے ااک دوجے دے نال  جوڑ دیتا اتے رب کیتے نسوانی شکل اختیار کرتدے ہوئےجیڈا  کہ اصل عربی وچ  استعمال ہویا اتے جینوں کعبہ وچ لیاندا گیا  جینوں کعبہ وچ لاگوکیتا  گیااودا ناں لے کے خطاب کیتا گیا اودے توں تسی اندازہ کر سکدے اوہ کہ محمد دے زمانے دے دوران کیویں  شہریاں دی جندڑی وچ ہر روز پتھر دی بدعتنوں  تعظیم دیتی جاندی سی  ۔

بیت ایل بُت اتے مجسمے

عرب دے رہن آلے  ابتدائی لوکاں نیں ن اوس پرستش نوں جتھے کیتے وی اوہ مختلف علاقیاں وچ  گئے جاری رکھیا اوہ اکثر اپنے خُداؤاں نوں نال چُکی پھردے اتے اپنے ستانیاں وچ مزاراں وچ اونوں نسب کر لیندے عموماً پتھراں درختاں اتے ستاریاں دی پوجا کیتی جاندی سی اتے اوناں دے اندر متحرک روحواں رہندیاں سی۔ (۲۹)جیویں کہ یونانی اتے لاطینی مصنفین نیں عرب دی ثقافت دے نال تعلق قائم کیتا اتے ا وہ پتھراں دی بدعت دے دور دور پھیلے ہوئے تصور دے نال اچانک ملے اُوناں کیتے ایں گالھ بڑی عجیب سی کہ لوکی پتھراں نوں پوجدے سی ۔ ‘‘ آیا کہ ایں مکمل طور تے غیر متشکل نیں یا ایں اُوس طراں دے نیں جیویں کسے وی پتھر دی ابتدائی شکل ہوندی ہے’’۔ (۳۰) مسلمان تاریخ دان ابن القالبسی کے مطابق :

مکہ دے ہر کنبے وچ پرستش کیتے اک بُت ہوندا سی جدوں کیتے اوناں وچوں کوئی گھر توں باہر کسی سفر کیتے جاندا سی تاں گھر چھوڑن توں پہلاں اودا اخیری کام اود بُت نوں ایس اُمید تے چُھونا سی کہ اوناں دا سفر مبارک ہوئے گا  ؛ اتے اودے مُڑ آن تے پہلا کام جیڈا اوہ کردا سی دوبارہ اوس بُت نوں شکرگزاری دے طور تے چُھونا سی کہ اوہ مبارک طور تے مُڑ آیا۔  (۳۱)

انج ہی اک ہور مسلمان تاریخ دان ابن الاضحاق وی انج دا ہی بیان دییندے نیں ا وہ اپنے بیان وچ صرف چُھونے دی بجائے اوس بُت نوں رگڑن دا  ذکر کردے نیں ۔ (۳۲)

محمد نے حجرہ اسود دی ریت وچ اوناں رسماں نوں جاری رکھیا جدوں محمد نیں سُوٹی دے نال پتھر نوں چُھویا اتے خُوشی نال آکھیا ‘‘ اللہ اکبر ’’ اوہ ایس گالھ تے دھرم رکھدا سی کہ اوس بُت دے اندر الوہیت ہے انج اوہ اک عام عربی ذہنی ڈھانچے دی عکاسی کردا سی ۔ اسلامی الہیات دے حوالے نال بوہت ساری مثالاں اتے تضادات اپنے آپ نوں ظاہر کردے نیں  مثال دے  طورتے  کیوں محمداتے  اودے پیروکار واضح طور تے چاپلوسی اتے ادب وآداب کیتے  بتاں نال گالھاں کردے سی جدوں کہ دوجیاں نوں بُت پرستی توں روکدے سی ؟ انج ہی  مقدس اتے پاک اشیاء نوں اوناں پتھراں دے نال ایس حقیقت دے نال جوڑیا جاندا سی کہ کوئی وی حیض وچ مبتلا عورت اوناں پاک شیواں یا پتھراں نوں چُھو نہیں سکدی سی ۔ (۳۳)اتے اودی مخالفت وچ حج دی اسلامی ریت وچ اونوں نجس قرار دیتا جاندا سی ابن القالبی نیں ابتدائی عربآلیاں دیاں رسماں دے متعلق ایں بیان دیتا  :

کہ عرب آلے بُتاں دی پوجا کیتے بوہت زیادہ جذباتی سی  اوناں وچوں کُجھ اپنے آپ نوں اوناں مندراں دے وچکار لے جاندے سی اتے اوہ اوناں دی پوجا دے مرکز سی جد کہ دوجے کسے وی بُت نوں جیڈا اوناں نوں تقدیس کیتے دیتا جاندا سی اودے نال انج دا ہی رویہ اختیار کر دے سی اوہ بندہ جیڈا اپنے لی اوس مندر نوں تعمیر کرن دے قابل نہیں ہوندا یا اوس بُت نوں لین دے قابل نہ ہوندا تاں اوہ کسے وی دوجے مندر دے سامنے بُت نوں کھڑا کر لیندا جینوں اوہ ترجیح دیندا سی اتے فیر اوسے طراں اوہ اودے آسے پاسے طوائف کردا جیویں کہ اوہ پاک گھر دے آلے دوالے طوائف کر سکدا سی عرب آلے اوناں بُتاں نوں بیت ایلز ( نسب ) آکھدے سی جدوں کدی ایں پتھر کسی جیندی جاگدی شکل دی صورت وچ ہوندا سی تاں اونوں بُت ( انسب ) ابو تصور ( اوتھن ) اُوناں دا  طواف دا ایں عمل سرکم روٹیسن (دیوار)آکھواندا ہے ۔  (۳۴)

مزید ہور ایں بُت اکثر لکڑی سونے یا چاندی دے بنے ہوندے سی  ؛ اتے مورتاں  اکثر پتھر دیاں بنیا ہوئیاں ہوندیاں یا اک پتھر نوں بطور بُت طواف دے ذریعے پرستش وچ لیا جاندا سی ۔ (۳۵) قالبی ہور ایناں رسماں نوں بیان کردے ہوئے ذکر کردا ہے:

جدوں کدی اک مسافر کسی تھاں یا مقام (اک انج دی تھاں جیڈی ران گزارن کیتے ہوندی) پر رُکدا تاںاوہ اپنے لئی چار پتھر چُندا سی اوناں وچوں ساریاں توں اعلیٰ پتھر نوں چُن کے اپنے رب دے طور تے رکھ لیندا اتے باقی تین نوں اپنے کھانپکان دے پانڈے دی معاونت کیتے اپنی روانگی تے اوہ اوناں نوں پیچھے چھڑ دیندا ہے اتے اگلے مقاماں تے وی ایں ہی کُجھ کر دا ہے عرب آلے اوناں بتاں بیت الز  (انسب) اتے پتھراں دے آگے قُربانیاں وی گزاردے سی  باوجود ایدے کہ اوہ کعبہ دی شان اتے  برتری نوں وی چاہندے سی  جیدی زیارت اوہ حج دے طور تے کر دے سی اوناں نیں اپنے سفراں دے دوران جیڈا کُجھ کیتا ہوندا  اوہ ہی کُجھ اوہ کعبہ وچ آکے کردے کیوں جے اوناں دی اودے نال عقیدت سی اوہ بھیڑ جیڈی ا وہ پیش کردے سی اتے اوناں بُتاں اتے  بیت الز (انسب) دے سامنے قُربان کردے سی اوناں نوں اوہ ذیبہے  آکھدے سی  اتے ا تھاں جیدے تے اوہ قُربانیاں یا ہدیئے قُربان کردے سی  اوناں نوں اوہ مذبحے آکھدے(۳۶)

ایدے توں ایں جانکاری ہوندی ہے کہ ایں مقدس بیت ایل دوہرے مقصد کیتے استعمال کیتے جاندے سی پہلے نمبر تے ایں مجموعی طور تے خاص الوہیت نوں پیش کردا ہے جیڈا وی مردوزن اونوں انفرادی طور تے اپنیاں  دعاؤاں وچ یاد رکھدا ہے دوجے نمبر تے ایں اک  مقدس مذبحے دے طور تے وی استعمال ہوندا ہے جیڈا ایس نوں دے طور تے قُربانیاں کیتے استعمال کردے نیں  ۔ بوہت سارے اسلامی مفکرین ایس گالھ تے دھرم رکھدے نیں کہ حجرہ اسود بلاشبہ مقدس قُربان گاہ دے  طور تے پوجیا جاندا  ہے اتے برکتاں کیتے اونوں پُکاریا جاندا  ہے تاں جے اودے اُتے ڈنگراں دییاں قُربانیاں حج دے ویلے وچ گزاری نہیں جاندی ۔

ابتدائی عرب دے بتاں اتے  بیت ایل دی پوجا

بوہت ساری اسلام توں پہلاں اتے اسلام دے بعد حج دے ادا کرن دی  روائیتاں سارے ابتدائی عرب وچ موجود نیں اوناں وچ ان میں مندرجہ ذیل شامل نیں : بتاں اتے بیت ایل ( انسب ) دے مختلف ہدیاں اتے قُربانیاں جیڈیاں پتھراں کیتے ، طوافاں دے اور قُربانیوں جو پتھروں کے لیے، طوافوں کے ذریعے اتے انج ہی طراں دی مقدس چٹاناں دے مزاراں دیاں رسماں دے ذریعے ادا کیتی جاندی سی ۔

تبالہ وچ جیڈا کہ مکہ توں ست راتاں دا سفر ہے اوس تھاں تے دھو القلاش دا بُت پیا ہے ایں سلیکہ دی اک معدنی ا شکل دی پہاڑی دا ترشیا ہویا ٹکڑا سی اتے اوندی مشہبت انج دی سی جیویں اودے سر اُتے کوئی تاج ہوندا ہے یہودہ دے سائل دے لاگے یا ایس علاقہ وچ اک ہور بُت سی اتے جیڈا سعد آکھواندا سی ایں اک لمبی چٹان آکھواندا سی اک ہور قبیلہ جیدا ناں دھوز سی اوناں دا اک اپنا بُت سی جینوں اوناں نیں مزار وچ رکھیا ہویا سی اتے اونوں اوہ دھوایل کفن آکھدے سی ( اودیاں دو ہتھلیاں سی ) ( ۳۷ ) ‘‘ کِسی آزد قبیلے کا بھی ایک بُت تھا جس کو دھوایل شرع ( دُوس راس ) کہتے تھے۔ (۳۸)ایں نباتین دا وی اک وڈا دیوتا سی ‘‘اودی سب توں وڈی تقدیس پیترا وچ سی جتھے اک وڈا سیاہ رنگ دا پتھر جیڈا اک شاندار مندر وچ سی پوجن کیتے وقف کیتا ہویا سی ۔ ’’ ( ۳۹)

ابن الا قالبی نیں اک دوجے  بُت دے بارے وچ بیان کیتا :

تئیں قبیلے دے کول اک بُت سی جینوں الفالس آکھدے سی ایں اک لال رنگ دا سی اودی شکل اوناں دے پہاڑ دے مرکز آجا وچ اک انسان ورگی سی جیڈا کہ سیاہ سی اوہ اونوں پوجدے سی اونوں ہدیے چڑھاندے سی اتے اودے سامنے قُربانیاں ذبح کر

دے ( ۴۰)

ہور شام دیاں پہاڑیاں دے جنوب وچ قُادہ، لکھم، جُودھم، امیلہ اور گتفان دا وی اک بُت سی جینوں الُااوکیسر آکھدے سی اوہ اکثر زیارت کیتے جاندے سی اتے اوس بُت دے مزار اُتے اپنی آمد تے اپنے سر منڈلاندے سی ۔ اک شخص جیدا ناں ذوہیب سی اُوس نیں آکھیا ، ‘‘مینوں الاوکیس دے بیتایل دی قسم جیندے تئ سر منڈوائے جاندے نیں ’’ ( ۴۱ ) ایس گالھ تے غورکرو  کہ کیویں ایں  دیوتا اُوکیسر اک بُت کے طور تے پیش کیتا جاندا سی اتے بیت ایل ( انسب ) ااک دوجا  دیوتا سی ای گالھ ظاہر کر دی ہے کہ پتھردی  شکل زیادہ اہم نہیں سی ۔ انازدا وی اک  بُت سی جیڈا سوایر سی جینوں اوہ  طواف کیتے استعمال کردے سی  اک  مسافر جعفر ایس  بُت دے لاگے آیا اتے اُوس نیں  اپنا بیان دیتا :

سائر دے آلے دوالے میرے جوان اُونٹ قُربانی دا لہو ویکھ کے چونک گئے اتے زیارت دے دُوران ااودے لاگے  خوفزدہ اتے بے حس  و حرکتاتے چُپ کھڑے رہے  اودی غیبی آواز دے انتظار وچ ۔ ( ۴۲ )

ابن الاقالبی توں ریت  ہے کہ مسافر بدواں نیں بوہت  زیادہ بیت ایلز بنائے جیڈے کہ در حقیقت ابتدائی تباہ کاریوں دے نال؛ اکٹھے ہوئے پتھراں توں سی اوناں نوں گڈیا گیاُوناں کیتے  قُربانیاں چڑھائی گئیں اتے بطور بلوتا اوناں دا طواف کیتا گیا اایں ہی پتھراں دے پاروں وحی دی نیو تے دمشق دا یوحنا اپنے بیان نوں  درست کردا ہے کہ حجرہ اسود درحقیقت ایفروٹائیڈ دے بُت دا مجسمہ سی ۔

مندرجہ بالا اقوال دی فہرست ابن الا قالبی دے تاریخی بیانات توں آندی ہے جیدا تعلق عرب مادی ثقافت وچ کھلرے ہوئی پتھر دے متعلق بدعتاں توں ہے:

غنی ہر شام اپنے بیت ایل دے آلے دوالے طواف کرے گا ۔۔۔۔۔۔۔۔ اتے میں بیت ایلز  توں  عہد لیواں گا ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ جوان لڑکے اپنے بیت ایل دے دوالے طواف کرن گئے جدوں تیکر کہ اوناں بال سُرمی رنگدے  نہ ہو جان  ۔۔۔۔۔۔۔میں اپنی اُونٹینیاں دے  اگے اگے چلا گا اتے میرے بیت ایلز میرے پیچھے ہون گئے ؛ کی میرےلوکاں دے رب میرے پیچھے ہون گئے ۔۔۔۔۔۔۔۔اتے  میں ناپنے بیت ایلز اتے پردیاں دی قسم کھائی ہے ۔۔۔۔۔۔۔۔ نہیں ! آلات اتے مقدس بیت ایلاں دیاں  ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ جد کہ میں اتے میرا گھوڑا میرا علاقہ میرے بیت ایلزدی  طراں لہو دی قُربانی توں ملیا جاوے گا ۔ ( ۴۳ )

ایں سارے تاریخی اقوال ایس گالھ دی واضح شہادت پیش کرتدے نیں  کہ کیویں ابتدائی عرب وچ بتاں دیے پوجن دا رحجان سی۔

اک دوجے سند جیڈے بتاں نوں پوجنا یا بدعتاں دے پاروں عرب کے معاشرے وچ موجود سی کہاا وہ اپنے بالاں دے ناں اپنے کنبے دے ناں ایناں بتاں دے ناواں تے رکھدے سی ۔

مثال دے طور تے موزینے دے کول اک بُت سی جیدا ناں نوہم تسی اتے اُوس نیں اپنے بالاں دے ناں اوس بُت دی عزت وچ عبد نوہم رکھیا اُوناں دے کول  نوہمدا اک  محافظ بُت وی سی جیدا ناں کزئی ابن عبد نوہم سی ۔ (۴۴)

اتے ایں بوہت اہم گالھ نظر آندی  ہے کہ محمد دے اپنے گھرانےوچ  قریش دا ناں کعبہ دے محافظ دا ناں سی  جیڈا کہ اودے  آباؤ اجداد دے ناواں وچوں  مناف ناں دا سورج دا دیوتا سی اتے دوجا ناں العضا سی جیڈا کہ اللہ دیاں دھیاں وچوں اک ہے خاص طورتے  مزےدی گالھ ایں  ہے کہ محمد دے اپنے پیو دا ناں عبداللہ سی جیدا مطلب ہے ( اللہ دا غلام ) ( ۴۵ )

کیوں اُوناں نیں  اپنے ناں ایناں دیوتاؤاں دے ناں تے رکھے واضح طور تے ایں اک دین سی جیڈا ایناں پتھر دے بُتاں نوں عزت دیندا سی ۔

مزید ہور ایں محض اک اتفاق سی  کہ محمد دے پیو نیں اسلامی الہیات دا ناں اونوں دیتا  یا اللہ محض ۳۶۰ یا ااودے توں  زیادہ بتاں چوں اک بُت سی  جیڈا اسلام توں پہلاں کعبہ وچ موجود سی ۔

 

باب سوم

مادہ پرستی کیتےمحمد دی ممانعت

اللہ دیاں دھیاں : مِنا ، ال لات اتے ال عُضا

مِنا ( منات )

مِنا ( مِنات ) اک بُت سی جیدی سارے عرب آلے بڑے پرانے ویلیاں توں پوجا کر دے سی، اوہ اکثر اپنے بالاں دے ناں عبد مِنا اتے زید مِنا اونوں عزت دے دین لئی رکھدے سی ۔دیوی مِنا دے سب  توں  زیادہ عقیدت دے  زور دین آلے لوکی مُشلل دے علاقے وچ رھندے سی جیڈا کہ مکہ اتے مدینہ دے وچکار کودات وچ سی ابنِ ال قالبی توں ریت ہے:

خاص طور تے اُوذ اتے خضراز آلے مدینہ اتے مکہ دے باسیاں دی طراں مِنا نوں پوجن کیتے  استعمال کردے سی اودے اگے قُربانیاں چڑھاندے سی اتے اودے سامنے ہدیے لیاندے سی ۔ (۱)

مزید ہور ابنِ ال قالبی بیان کردے نیں  کہ محمد دا اپنا قبیلہ قُریش آپی وی اپنے وڈے دیوتاؤاں وچوں اک یعنی مِنا دی پوجا کردا سی  ۔ ( ۲ ) ابنِ الاقالبی اِیسے بیان نوں  جاری رکھدے نیں:

حج دے اخیر تے  ، جدوں اوہ گھر واپس آون دے قریب سی تاں اوناں نیں اوس تھاں تے جتھے  مَنا نوں گڈیا گیا سی اپنے سراں   نوں منڈوایا اتے اوتھے کُجھ دیر ٹھہرے اوناں دا حج اُوس ویلے تیکر  پورا نہیں ہوندا جدوں تیکر کہ اوہ مِنا دا دورہ نہیں کردے سی ۔(۳)

اِیسے ہی بنیاد تے اک حدیث وچ محمد نیں ایس ریت نوں جاری رکھیا اودے بعد عمرہ ( مختصر حج ) اوہ مکہ وچ آیا اتے اپنا سر منڈوایا۔

عام طور تے مِنا نوں قسمت دی دیوی منیا جاندا  ہے بطور                                                                                ۔۔۔تاریکی دے چن دےبوہت  ساری قربان گاواںاودے کیتے  وقف نیں جیناں نوں تعمیر دے سامان پتھراں اتے دوجیاں شیواں نال تعمیرکیتا جاندا ہے اتے اکثر ایناں اُتے مینڈھے اتے بیل وغیرہ نوں  ذبح کیتا جاندا ہے اتے ایں قُربانیاں شروع دے چناں یعنی پہلی رات دے  چناں دے نال ادا کیتی جاندی نیں ۔ (۴)ایں شے ایس گالھ دی علامت ہے کہ ڈنگر چن دیوتا قُربانی کیتے پیش کیتے گئے نیں ۔

ایں سارےلیکھ  دے حوالے نال ہر پاسے کھلرے ہوئے تصورات محمد دی نفسیات دے نال جوڑے جاندے نیں جیڈا کہ براہ راست اسلام توں پہلاں دی مادیت پرستی توں آئے نیں ۔ خاص طور تے دیوی مِنات دی بقا  دے  بارے وچ جیڈا ایس گالھ دی گواہی ہے کہ ایں ابتدائی عرب وچ لوکاں دے ذہناں  دے اندر لیکھ دی دیوی سی ۔ لیکھ یا مقدر دے متعلق اک بنیادی عقیدہ اسلامی الہیات دے ایمانی نظام دی جڑ دے طور تے موجود ہے۔

ال لات

ابن ال قالبی دے بیان دے مطابق اللہ دیاں دھیاں وچوں اک اتے ناں نہاد دھی ہے:

فیر اوناں نیں آلات نوں اپنی دیوی دے طورتے  اختیار کیتا ۔ الات طائف وچ گڈھی گئی اتے مِنا توں زیادہ جدید ہے ایں اک مربعی شکل دا پتھر سی جینوں یہودی ورتدے سی ۔جینوں  یہودی اپنا سازوسامان تیار کرن کیتے  استعمال کردے سی  اِیس دیوی تے سی کف دے رھن آلے  بنو اعتاب ابنِ مالک دا  قبضہ سی جینے اوس گھردی  تعمیر کروائی سی اہل قریش وی  سارے عرب آلیاں دیاں طراں ال لات دی پوجا کرنا چاہندے سی  اُوناں نیں وی اپنے بالاں دے ناں اودے ناں تے رکھے اوہ اوناں نوں زید الات اتے طیم الات آکھدے سی ایں دیوی اج مکہ ۔۔۔۔ زمانے وچ الاطائف دی مسیت دے مینار دے سجے ہتھ ں کھڑی ہے اوہ اک بُت ہے جیدے کیتے رب نیں ذکر کیتا  ‘‘جدوں اونے ایں آکھیا کی توں ال لات اتے اُعضا نوں ویکھیا ہے ’’ ؟ (۵)

ال ُعضا

ایں یقین کیتا جاندا ہے کہ عرب آلیاں کیتے  ال لات یا مِنا توں زیادہ جدید ال عُضا ہے اتے عرب آلیاں نیں ال ُعضا دے ناں تے وی اپنے بالاں دے ناں رکھے ابن ال قالبی نیں  ال عُضا دی بدعت نوں بیان کیتا :

ااودا  بُت نخلتاً شامہ دی وادی وچ جیڈی کہ حوُرد آکھواندی ہے وچ واقع ہے جیڈا کہ الاگھمیر دے نال نال مکدی  سیدھی سڑک توں  الاایراغ دے پاسے جاندی ہے جیڈا کہ دھت ایرکدے اتے  الابوُستان توں نومیل دور ہے اودے اُتے اودا اک گھر بنایا گیا ہے جینوں بُھس آکھیا جاندا ہے جیدے اُتے لوکی اپنی غائبی گالھ مہان نوں وصول کردے نیں  ۔ عرب آلیاں دے نال نال قریش آلے وی اودے ناواں تے اپنے بالاں دے ناں عبدل عُضا رکھدے سی ۔

مزید ہور ال ُعضا قریش دا ساریاں توں وڈا بُت سی اوہ اُوس بُت نوں سفر دا رب آکھدے سی اونوں تحفے چڑھاندے سی اتے قُربانیاں دے ذریعے اودی خوشنودی حاصل کردے سی ۔ دوجے عرب آلیاں دے نال نال قریش آلے وی جیڈے مکہ چیں موجود سی اوہ کِسے دوجے بُت نوں ال عُضا توں زیادہ قُربانی نہیں دیندے سی ایدے ال لات اتے مِنا دی پوجا کردے سی  تاہم ال عُضانیں قریش آلیاں توں اپنی زیادتیاں اتے  قُربانیاں دی وجہ توں بوہت  عزت پائی اِیسے گالھ دی وجہ توں میں دھرم رکھدا ہاں کہ اوہ اُوس بُت دے زیادہ لاگے سی (۶)

پہلاں وی جیویں بیان کیتا گیا ہے کہ محمد دے اپنے آباؤ اجداد وچوں جیڈا قبیلہ قریش نال تعلق رکھدے سی اُوناں نیں  اپناناں  عبدل عُضارکھیا ایں اُوسے ہی رب دی پوجن دے زیر اثر سی ۔

ابتدائی موحدین

بوہت ساریاں مختلف حالتاں وچ قرآن نیں  ( حینف ) دی اصطلاح نوں  استعمال کیتا جیدا ترجمہ ( مومن ) یا ( مسلمان ) ہے بیان کردا ہے ، ‘‘ ابراہام نہ ہی یہودی سی نہ ہی مسیحی بلکہ اک مومن سی اتے اللہ دی مرضی دے سامنے چوکدا سی (جیڈا کہ اسلام ہے ) اتے اونے ایناں بُتاں نوں اللہ دے نال نہیں جوڑیا ۔ ’’

( قرآن ۳:۶۷ ) پیٹرز اک خاص تعریف جیدی بنیاد اسلامی الہیاتی تے ہے پیش کردا ہے۔

مسلمان مفکرین نیں حینف دا ا لفْط لیا اتے اودے توں اسم مصدر حنیفہ نوں دو طراں نال پیش کیتا : پہلاں اسلام دی تاریخ کیتے مترادف دے طور تے پیش کیتا جیدے مطابق ایں دین محمد تے نازل ہویا اتے مسلماناں نیں ایدے تے عمل کیتا اتے دوجے نمبر تے ایدا مطلب ہے کہ قدرتی موحدین دی  شکل ہے جیدا آغاز ابراہام نیں بحیثیت سردار کیتا بھاویں پورے طور تے نہیں اتے بعد از اِیس اسلامی ریت نوں یاد کیتا گیا اتے مکہ وچ انج دے موحدین ننیں اسلام توں پہلاں وی ایس وحیدا  فائدہ چُکیا ۔ (۷)

محمد دی نبوت دے بلاوے توں پہلاں بوہت سارے حنیف موجود سی اک مسلمان تاریخ دان ابنِ اضحاق محمد دی جندڑی وچ بیان کردے نیں جیدا اتعلق اوناں ابتدائی موحدین دے نال ہے:اک  دن جدوں روزے دے دن اہل قریش دا اکٹھ ہویا اُوناں بُتاں دی پوجا اتے طواف کیتے جیناں دے اگے اوہ ہدیے چڑھاندے اتے قُربانیاں دیندے سی اتے اوہ اپنی سالانہ عید دے طور تے وی مناندے سی تاں چار بندے چُپ چپیتے اُوناں نالوں وکھ ہو گئے اتے ایس گالھ تے متفق ہو گئے کہ اوناں نیں اپنی اک وکھری کونسل بنانی ہے ۔ (۸)

ایناں بندیاں دے ناں ایں نیں ۔ (۱ ) ورقا بن نوفل ۔( ۲) عبید اللہ بِن حبیش ( ۳ ) عثمان بن الا حویرک اور ( ۴ ) زید بن امر ابن ال اضحاق اِیس بیان نوں جاری رکھدے ہاں : ایناں لوکاں دی رائے سی کہ اہل قریش نیں اپنے پیو ابراہام دے دین نوں وگاڑ دیتا  ہے اتے اوہ پتھر جیڈا اوہ چُکدے پھردے نیں نہ تو ںاوناں دی سُن سکدا ہاں نہ اِاوناں نوں  ویکھدے ہاں نہ ااوناں نوں  ضرر پہنچا سکدے نیں اتے نہ اوناں دی مدد کر سکدے نیں ۔ اپنے آپ نوں لازمی  اک دین سمجھو ،، اوناں نیں آکھیا تہاڑے کول کُجھ وی نہیں بس اوہ زمین تے کھلر گئے اتے ابراہام دے دین نوں و حنیفہ دے طور ورتن لگ پئے ۔ (۹)

جدوں توں اہل قریش کعبہ دے رکھوالے بنے اودوں توں حجرہ اسودنہواں  ترجیح دیتی گئی ؟ ایس گواہی دا دینا بڑا اوکھا ہے کیوں جے اوس ویلے وچ کعبہ دے اندر ۳۶۰ توں زاید بُت موجود سی جدوں کہ ایں چار مرد ہرطراں دی  بُت پرستی دی ممانعت کردے سی  ۔

بوہت سارے سوالات اُٹھنے چاہی دے نیں  کیوں بُت پرستی دیاں ساریاں شکلاں مُکایا نہیں گئیاں ؟ کیوں حجرہ اسود نوں گھر دیتی گئی ؟ کی حجرہ اسود ماضی دے دوجے بُتاں دے نال پوجا جاندا سی ؟ ایس اخیری سوال دا جواب واضح طور تے ہاں وچ ہے فیر کیوں اسلامی معاشرے نیں  اج وی مادہ پرستی دی  ایس ریت نوں کہ اوہ حجرہ اسود نوں پوجنا جاری رکھیا ہویا  ہے ؟

ایں پہلا حنیف جیدا تذکرہ اُتے کیتا گیا یعنی ورقا بِن نوفل ایں محمد دی پہلی بیوی خدیجہ دا  چچا زاد سی اوہ اک بوڑھا ابندہ سی  تھا اوس نیں اپنے آپ نوں خود مسیحیت نال جُوڑے رکھیا اتے اودے صحائف دا پوری طراں مطالعہ کر دا سی ۔(۱۰)عائشہ جیڈی کہ محمد دی اک ہور بیوی سی اونے بیان کیتا :

‘‘ ورقا جیڈا کہ اسلام دے پہلاں دے دور وچ اک مسیحی بنیا اتے اُوس نیں اپنیاں لکھتاں عبرانی حرفاں وچ لکھیا اونے انجیلاں نوں عبرانی وچ لکھیا جینوں  زیادہ اوہ اللہ دی مرضی توں لکھ سکدا سی’’۔ (۱۱)

عائشہ نیں اک ہور  حدیث وچ اک ہور  بیان دیتا ۔ ورقا جیڈا کہ اسلام توں پہلاں دے دور وچ مسیحی ہویا اُوس نیں انجیلاں نوں عربی وچ لکھیا ۔۔۔۔’’۔ (۱۲)

ایناں حدیثا ں توں ایں گالھ ظاہر ہوندی ہے کہ ا وہ بائبل دے عربی مترجمین وچوں اک سی ۔ ابنِ اضحاق دوجے حینف دا بیان دسدے نیں ۔

عبید اللہ نیں اسلام دے آن تیکر تحقیق جاری رکھی ؛ فیر اوہ حبشہ مسلماناں دے نال اپنی بیوی نوں  لیکے جیڈا کہ مسلمان سی ہجرت کر گیااودا ناں  اُمہ حبیبہ بن اُبو سفیان سی جدوں اوہ آیا تاں اوس نیں مسیحیت نوں قبول کیتا  ، اسلام توں وکھ ہویا اتے حبشہ وچ اک مسیحی دے طور تے مر گیا ۔ محمد بن جعفر بن الذبیر نیں مینوں دسیا کہ جدوں اوہ اک مسیحی بنیا تاں جدوں عبیداللہ نبی دے بیلیاں دے لاگیو لنگیاں جیڈے کہندے سی ‘‘اسی واضح طور تے ویکھدے ہاں پر تہاڑیاں اکھیاں بس ادھیاں کُھلیاں نیں’’ ‘‘ اساں ویکھدے ہاں تساں فیر وی ویکھن دے جتن کر رھے اوہ ۔ ۔ ’’اونے اکھر  ثاثہ استعمال کیتا کیوں جے جدوں اک کُتے دا بال اپنیاں اکھیاں ویکھن کیتے کھولن داجتن کر دا ہے تاں اونوں بس ادھا نظر آندا ہے دوجا اکھر فقہ ہے جیدا مطلب ہے اکھیاں کھولنا اودی موت توں بعد رُسول نیں اودی بیوی اُمہ حبیبہ نال ویاہ کر لیا  (۱۳)

اک تیجا حنیف عثمان سی جیڈا کہ بیذانتن دے حکمران دے کول سفر کیتے گیا اوہ اک مسیحی بن گیا اتے اونوں اوتھے اک وڈا عہدہ ملیا۔ اضحاق چوتھا حینف زید دی جندڑی دے پاروں جاری رکھدے ہوئے آکھدا ہے:

زید بن امر اونج ہی رھیا جیویں اوہ سی: اُونے نہ تے یہودیت نوں قبول کیتا اتے نہ ہی مسیحیت نوں اونے اپنے لوکاں دے دین توں منع کیتا اتے بُتاں اتے ڈنگراں دی پوجا اتے بُتاں دے اگے لہو بہانا اتے ہدیے دیون توں پرہیز کیتا اوناں شیر خوار دھیاں نوں مارن توں منع کیتا اتے اُوناں نوں آکھیا کہ اوہ ابراہام دے رب دی پوجا کر دا ہے اتے اونے اپنے لوکاں دے کام نوں کھلے عام منع کیتا ۔  ۔  ۔  ھن زید سادہ طریقے نال یہودیت اتے مسیحیت نوں من دا سی پر اوہ اوناں دے نال مطمین نہیں سی ۔ اوہ اک واری مکہ دی تعمیر وچ آیا پر جدوں اوہ لکھم دے مُلک وچ آیا تاں اودے اُتے حملہ کیتا گیا اتے اونوں مار دیتا گیا ۔ (۱۴)

ایں گالھ بوہت قابلِ فہم ہے کہ کیوں زید نیں مسیحیت یا یہودیت نوں  قبول نہیں کیتا کیوں جے ستویں صدی عیسوی وچ دونہواں دیناں دے بارے خیال کیتا جاندا سی کہ اوہ اپنی اصلی تعلیم توں پھیر گئے نیں ۔

ایناں حینفاں توں علاوہ جیناں چار دا پہلاں تذکرہو  چُکیا ہے دوجے حینف وی سی مثال دے طور تے اُبو عامر قابلِ ذکر نیں اوہ اک ‘‘ راہب ’’ آکھواندے سی اتے تارک الدنیا جندڑی دی مشق کردے سی ۔ ایں گالھ وی سمجھی گئی ہے کہ اوہ اک مسیحی زید سی ، پر کئی بیانات اوناں نوں ‘‘ حنیفہ ’’ دے نال ملاندے نیں جیناں دا عقیدہ یہودی رسما رواجا دے لاگے سی ۔  (۱۵)

اک دن جیویں کہ تاریخ دان ابنِ اضحاق دے ریکارڈ دے مطابق ابو امر پیغمبر محمد دے نال آمنے سامنے ملے ابوامر رُسول دے کول مدینہ آئے اتے اودے کولوں اوس دین دے پاروں پوچھیا جیڈا اوہ لیائے سی ۔ ‘‘ حنفہ ’’ ابراہام دا دین محمد نے جواب دیتا ۔ ‘‘ایں ہی ہے جیدی پیروی کردا ہاں’’۔ ( ابو امرنیں آکھیا ) ‘‘تساں نہیں کردے ۔’’ ہاں میں کردا ہاں پر تساں محمد نیں  حنیفہ وچ اوناں شیواں نوں متعارف کروایا ہے جیڈا اودا حصہ نہیں ہے ۔ ’’ میں انج  نہیں کیتا ’’۔

( محمد نیں جواب دیتا ) ‘‘ میں اونوں صاف اتے خالص لیایا ہاں ۔ ’’ (۱۶)

اوہ ‘‘ شیواں جیڈیاں اودے نال تعلق نہیں رکھدیاں ۔’’ ایں شیواں اوناں تصورات توں لیا ھئیاں نیں جیدا تعلق مادہ پرست رسماں اتے روایئتاں توں ہے جیناں نوں محمد نیں نویں دین وچ شامل کیتا ساریاں حینفاں نیں اسلام توں پہلاں دے کاماں نوں دین وچ شامل کرن دی وجہ توں مشکل محسوس کیتی ۔ایس گالھ دی گواہی مختلف تاریخ داناں توں ملدی ہے کہ محمد دے یہودیت اتے مسیحیت دے نال ذاتی قریبی تعلقات سی ۔ مزید ہور اودی زیاددہ تر بیویاں اتے حرماں مسیحی سان یا اُوناں دے شخصی تعلقات مسیحیاں دے نال سان۔

مزید ایں کہ بوہت ساری کلیساواں اتے یہودی گروہ عرب وچ رھندے سان دونہویں بڑی اہمیت دا حامل سی اتے بلاشبہ اوس ویلے وچ محمد دا آمنا سامنا ایناں گروپاں دے نال ہوندا سی جدوں اوہ کاروان دے نال سفر کر دا سی ابو امر نیں محمد دے نویں دین کیتے اک دُرست جائزہ پیش کیتا ، جیدے مطابق اونے ابراہام دے دین دے اندر اضافی پہلواں نوں شامل کیتا ایں دین چھ بنیادی ذرائع توں بنیا جیندے وچ ۱۔ مسیحیت دیاں مختلف شکلاں سی ۲۔ باطنیت ۳۔ ہر قسم دی یہودیت ۴۔ عرب دے ْقصے  کہانیاں اتے روائیتاں ۵۔ سائبین مشقاں اتے ۶۔فارسی زرتشی ۔(۱۷)

محمد نے ال عُضا نوں قُربانیاں چڑھان توں منع کیتا

زید بن امر چوتھے حنیف نیں جنے اوس محمد دے خلاف اودی سخت ممانعت کیتے تنقید کیتی ایں بیان زید بن حارث دے اختیار تے مبنی ہے پیٹرز نیں محمد دے ابتدائی مادہ پرست ہون دی مندرجہ ذیل مثال حدیث وچوں دیتی ہے نبی نیں بُتاں وچوں اک کیتے قُربانی چڑھائی ۔ ( نسب مِن الانسب ) ؛ فیر اونے اونوں بُھنیا اتے فیر اونوں لے لیا فیر زید ابن نفل سانوں وادی دے اُوپر آلے حصے وچ ملے ایں مکہ دے گرم دناں چوں اک سی جدوں اسی اک دوجے دے نال ملے تاں اسی اوس دور دے بربریت دے زمانے دے مطابق سلام دُعا لئی۔ اُس نے اونوں بُھنیا اتے فیر اونوں لے آیا فیر زید ابن امر ابن نفلسانوں  وادی دے اُوپر آلے حصے وچ ملےایں  مکہ دے گرم دناں وچوں اک سی جدوں اسی اک دوجے دے نال ملے تاں اساں اوس دور دے بربریت دے زمانے دے مطابق سلام دُعا لئی ۔ ۔ ( علیک سلیک لئی ) جیڈا کہ اِن ام سُحبان سی ۔ نبی نیں آکھیا ،

‘‘ میں کیوں تینوں ویکھدا ہاں اے ابن امرمکہ دے لوکی تیرے توں نفرت کردے نیں ؟’’ ‘‘اونے آکھیا میرے نفرت کرے جان دی کوئی وجہ نہیں ہے ۔ پر میں ویکھیا ہے کہ ا وہ لوکی رب دی ذات دے نال دوجے دوسرے الہواں نوں جوڑدے نیں اتے  میں انج کرن توں بعض   آنا ہاں میں چاہنا ہاں  کہ اوہ ابراہام دے دین دی پیروی کرن ۔۔۔’’ نبی نیں آکھیا  ‘‘کی تساں کُجھ کھانا پسند کروں گئے ؟ ’’ااونے آکھیا  ‘‘ ہاں ’’فیر  نبی نیں اوس دے سامنے اُوس ‘‘ ڈنگر دا  گوشت ’’ رکھ دیتا ۔ اُوس ( زید ابنِ امر )نیں آکھیا : ‘‘ محمد تو کیدے لئی قُربان کیتاہے ؟ ’’ اُوس نیں آکھیا  ، ‘‘بُتاں وچوں اک لئی ’’ ۔

مندرجہ ذیل واقعہ جیڈا اُتے بیان کیتا گیا ااودے وچ ایں ریکارڈ کیتا گیا کہ زید نیں شدید طور تے محمد ببُت پرستی دی ممانعت دی مندرجہ ذیل وچ اونے ایں جواب دیتا :

‘‘ میں اُوناں وچوں نہیں ہاں جیڈے رب توں علاوہ کسے ہور دیاں قُربانیاں چڑھاندے نیں ۔’’ (۱۸)

ایدے توں علاوہ ابنِ قالبی نیں بیان دیتا : ‘‘سانوں دسیا گیا کہ رب دے رُسول نیں اک واری ایں ذکر کیتا جیڈا کہ ال عُضا دے بارے وچ سی، میں  ال عُضاکیتے چٹی  بھیڑ پیش کیتی جدوں کہ میں اپنے  دین دے لوکاں دا پیروکار ہاں ۔ ’’(۱۹)

بوہت سارے مفکرین دھرم رکھدے سان کہ قرآن مادہ پرستی دی قُربانی نوں  غلط آکھدا ہے سورہ نمبر ۹۶ ، توں  ۸ ایت تیکر ‘‘کی اونے تہانوں اک یتیم دے طور تے نہیں پایا اتے تہونوں پناہ نہیں دیتی کی اونے تہانوں قصوروار نہیں پایا اتے تہاڑی ہدایت کیتی ؟ کی اونے تہانوں لوڑ مند نہیں پایا اتے تہاڑی حاجت رفع کیتی ۔

 

محمد دی گناہ آلودہ فطرت

بوہت سارے مسلمان ایس گالھ توں انکار کردے نیں  کہ محمد نیں کدی غلطی یا گناہ کیتا ہے ۔ اسلام دے غلط تصور کیتے حدیث مکمل طور تے اودے گناہگار ہون دی تصدیق کردی ہے ایتھوں تیکر کہ اودے نبوت دے وریاں دے دوران وی واضح طور تے حدیث ایس گالھ دی تصدیق کردی ہے کہ اوہ اپنی گناہ آلودہ فطرت دی وجہ توں اوہ اک کامل آدمی نہیں سی۔

مثال دے طور تےاودی بیوی عائشہ توں ریت ہے:

نبی نیں آکھیا  ۔۔۔ اے اللہ میرے دل نوں  برف اتے اُولیاں دے پانی نال دھو اتے میرے دل نوں سارے گناہواں توں صاف کر جیویں کہ کپڑا گندگی توں صاف کیتا جاندا ہے اتے میرے اتے میرے گناہواں دے درمیان اینا فاصلہ کر دے جیناں مشرق اتے مغرب دے درمیان فاصلہ ہے۔  (۲۰)

ابو موسیٰ ہور محمد دی گناہگار فطرت نوں  ثابت کردے  ہوئےآکھدے نیں : نبی نیں پُکار کے اللہ توں دُعا کیتی جیڈی کہ مندرجہ ذیل دُعا ہے ۔۔۔ اوہ میرے رب میرے گناہ اتے میری جہالت نوں  معاف فرما ااتے میرے عملاں دے درمیان جیڈی  میری راستبازی کیتے حداں کھڑی کردی نیں دُور کر اتے اوہ کر جیڈا میرے کیتے بھلا ہے ۔ اے اللہ میری غلطیاں معاف فرما جیڈیاں میں جان بوجھ کہ یا اپنی جہالت دی وجہ توں کیتاں یا میں اپنی سنجیدگی توں کیتیاں نیں میں اپنی اُوناں ساریاں غلطیاں دا اعتراف کر دا ہاں جیڈیاں میں کیتیاں اے اللہ میرے ماضی دے اتے مُستقبل دے گناہواں نوں معاف فرما جیڈے میں کھلے عام یا چُھپ کہ کیتے نیں ۔ (۲۱)

اک ہور اوکھا مرحلہ جیڈا محمد نوں کئی واری پیش آیا اوہ خُود کشی کرن دے جتن سان بوہت واری اوہ اپنی روح وچ رنجیدہ ہویا اتے اونے خیال کیتا کہ اوہ بدروحواں دے قبضے وچ ہے اتے اونے جتن کیتا کہ اپنے آپ نوں پہاڑ توں گرا لے بوہت واری اوہ اپنی روح وچ  رنجیدہ ہویا اتے اوس نیں خیال کیتا کہ اوہ بدروحواں دے قبضے وچ ہے اتے اوس نیں جتن کیتا کہ اپنے آپ نوں پہاڑ توں سُٹ پر اپنے لیکھاں دے مطابق اوہ کُجھ مافوق الفطرت دے سبب جیڈی اونوں غار وچ ملدی سی اتے جینوں اوہ جبرائیل دے طور تے پیش کردا سی  اوناں نیں اونوں منع کیتا ۔ (۲۲)

ایں گالھ غور کرن کیتے  بڑی من بھاوندی ہے کہ محمد نیں  بعد وچ خُود کشی کرن نوں اک وڈا  گناہ آکھیا جیڈا سیدھا سیدھا جہنم وچ لے جاندا ہے ۔حدیث ایس دھرم دی تصدیق کردی ہے جیڈا کہ جنداب دے بیان دے ذریعے نظر آندا  ہے : نبی نیں آکھیا  ، ‘‘اک بندہ زخماں نال چُور سی اتے اُوس نیں خُود کشی کرن دی کوشش کیتی ، پس اللہ نیں آکھیا : ، ‘‘ میرا غلام چھیتی نال موت دا  سبب بنیا بس میں اودے کیتے جنت دے دروازے بند کر دیواں گا ۔’’(۲۳)

جیویں بیان کیتا گیا کہ خُود کشی کرنا گناہ ہے اتے کِسے وی بندے نوں ایں عمل جنت وچ جان توں روکن دا انت ہو سکدا ہے پنج ارکان دا ٹھیک طراں ادا کرنا وی اسلام وچ اک سنجیدہ معاملہ ہے محمد آپی وی کُجھ ویلے کیتے اودی مشق کرنا بُھل گیا اونے سادہ طور تے ایسے ہی بھلکڑ پن وچ دو اراکین نوں ادا کیتا اتے فیر اونے آکھیا ‘‘جدوں تہاڑے وچوں کوئی نمازاں واسطے کھڑا ہوندا ہےتاں  شیطان آندا  ہے اتے اونوں شک وچ پاندا ہے جدوں تیکر کہ اوہ بُھول نہ جاوے کہ ااونے کِنے  ارکان نماز پڑھ لئی ہے ۔ ’’ (۲۴)

شیطانی ایتاں

محمد نیں اکثر شیطان نوں اپنی غلطیاں یا گناہواں کیتے مسئلہ پیدا کرن آلا آکھیا  ہے اِیس بیان کیتے اک جامع مثال نام نہاد ‘‘ شیطانی ایتاں ’’ متسفر کیتیاں جاندیاں نیں جیڈیاں رسُول محمد نیں بیان کیتی بوہت ساریاں کتاباں اتے رآرٹیکل اِیس متضادمضمون کیتے  وقف کیتے گئے نیں اک  لمبے عرصے کیتے رسُول ایں چاہندا سی ک اہ وہ لوکاں دے نال  س میل جول رکھے اوہ ناخوش ہوندا جدوں اودے پیغام دا انکار کیتا جاندا سی اوہ اپنے دل وچ رب آلوں ( اللہ یا شیطان ) اک نوی وحی پاندا جیڈا اودے لوکاں نوں دوبارہ اکٹھا کردی ایس نوی وحی دے نال اوہ خواہش کردا سی کہ اودا کوئی من بھاوندا نتیجہ نکلے ۔ اودے بعد چھیتی اودا رب ( اللہ یا شیطان )ایس لئی نبوت نوں ظاہر کردا سی : تارے دے نال ہی جیویں ہی تہاڑا بیلی تہاڑے نال بدی نہیں کر دا اتے نہ ہی تہانوں دھوکہ دیندا ہے اتے نہ ہی اپنی خواہش نال گالھ کردا ہے انج مندرجہ ذیل ایتاں نازل ہوئیاں : ‘‘ کی تساں ال لات ،  ال عُضا اتے مِنات جیڈی کہ تیجی دیوی ہے اتے دوجیاں دیویاں دے پاروں میں سوچدا ہاں ’’؟ شیطان نیں اونوں متاثر کیتا کیوں جے اوہ اپنے اندر اکھراں دے نال جدوجہد کر رھیا سی  کہ ‘‘ایں اودے وڈے وڈے جھنڈیاں دیاں طراں گاڑھے الفاظ سان اک متبادل ترجمے وچ اسی پڑھدے ہاں کہ اونے اونیاں دیویاں دا ارمان کیتا ۔ ’’ (۲۵)ایں جھنڈیاں دیاں دیویاں دی طراں گڑھیا گیا سی جیناں نوں اوچیاں تھاواں تے لہرایا گیا ۔ اک دلچسپ جیڈا کہ ایلسی لیچنڈرزدار نیں بنایا کہ ایں گرانق زرخیزی دی  دیویاں دے طور تے استعمال ہوئے سی اتے مکہ دے علاقے وچ بنجر تھاواں تے نصب کیتے گئے سان اتے زم زم دے کنوے دی کعبہ دے اندر اک قُدرتی پیوتر پانی دے طور تے پوجا کیتی جاندی سی ۔ (۲۶)

جدوں اہل قریش نیں اوس نوئے  مکاشفے دے پاروں سُنیا تاں اوہ ایس معاملے وچ بوہت خوش ہوئے کہ محمد نیں اوناں دے دیوتاواں دے بارے وچ کُجھ آکھیا اودے بعد اہل قُریش محمد اتے اودے روحانی بیلیاں دے گروہ وچ شامل ہو گئے اتے اللہ دیاں تین دھیاں دی شفاعت دے ذریعے اللہ تیکر اپڑایا ۔ مسلمان نبی دے نال سی کیوں جے اوہ نبی دے اندر غلطی یا گناہ کیتے شک وچ نہیں سان ۔ (۲۷)

انج  قرآن نیں محمد نوں اک نبی یا پیغمبر دے طور تے پیش کیتا اتے اوہ اسلامی دھرم دی اک اخیری روحانی اختیار بن گیا ابن قالبی اہل قریش دے دُعا دے کلیے نوں بیان کردا ہے جینوں اونے عام طور تے بیان کیتا ہے :

قریش کعبہ دے گرد طواف نہیں کردے سان اتے کہندے  کہ ‘‘ ال لات، ال عُضا اتے  مِنا تین دیویاں نیں ۔ انج اوہ عورتاں نوں شفایات دے وسیلے دے طورتے  سر بلند کردے سی  ۔’’ اوہ وی ‘‘ اللہ دیاں دھیاں آکھواندیاں سان ۔’’ اتے اوناں دے بارے تصور کیتا جاندا سی کہ اوہ رب دے سامنے شفاعت کردیاں نیں ۔ (۲۸)

حبشہ وچ محمد دے پیروکارو دے درمیان ایں خبر کھلر گئی جینے دوجیاں نوں وی متاثر کیتا کہ جبرائیل رسُول تے  ظاہر ہوئے اتے سوال کیتا : ‘‘ محمد تتوں کی کیتا ہے  ؟ توں لوکاں نوں اوہ کُجھ پڑھ کے سُنایا جیڈا میں رب آلوں نہیں لیایا کی توں اوہ کُجھ کیتا ہے جیڈا میں تینوں نہیں آکھیا ۔ ‘‘ رُسول پریشان ہو گیا جیڈا کُجھ اونے کیتا اتے کنبن لگ پیا رب نیں نبی دے ایس بے چین ہون نوں ویکھیا اتے نوی وحی دیتی۔

‘‘اساں نبی یا رسُول تہاڑے  سامنے نہیں گھلیا بلکہ شیطان نیں اپنی خواہش اودے وچ پائی  ہے پر رب اونوں لیوے گا جیڈا شیطان نیں تجویز کیتا ہے فیر رب اپنی ایتاں قائم کرے گا کیوں جے رب جانن آلا اتے حکم والا ہے ۔’’(۲۹)

رب نیں فیر سابقہ وحی نوں  کینسل کرکے نوی ایت نوں رکھیا :

کی تہاڑے بندے اتے اوناں دیاں عورتاں نہیں اتے بلاشبہ اوناں دے درمیان تقسیم غلط ہے تمہارے آدمی اور اُن کی عورتیں نہیں اور بِلا شبہ اِن کے درمیان تقسیم غلط ہے (بوہت زیادہ بے انصافی ہے ) ؛ اوہ کُجھ نہیں نیں بلکہ اوناں دے والداں نیں محض اوناں نوں ناں دیتے نیں  ( قرآن  ۲۳ ۔ ۲۱ : ۵۳ )(۳۰)

محمد دی ایس نوی وحی دے نال اہل قریش نیں اعلان کیتا : ‘‘ محمد نیں جیڈا کُجھ آکھیا اودی توبہ کیتی ہے اللہ دے نال دیویاں دی اوس صورتِ حال کیتے ل اونے اودے وچ ترمیم کتی ہے اتے کُجھ ہور لے کے آیا ہے ۔ ’’

ایس فیر  جانن دے  نتیجے وچ اوناں لوکاں نیں اپنے تعلقات رسُول اتے اودے پیروکاراں دے نال سلڑائی وچ بدل گئے ۔ (۳۱)

ماوئنٹ گو مری واُٹ نیں اِایناں  ‘‘ شیطانی ایتاں’’ دی حقیقت دے بارے وچ دو نقاط پیش کیتے نیں : پہلے نمبر تے ، اک ویلے وچ محمد نیںایناں  شیطانی اایتاں نوں  قرآن دا حصہ بنا کے لوکاں وچ اودی تلاوت کیتی اتے ایں  ناقابلِ فہم کہانی جیڈی بعد وچ مسلماناں نیں ایجاد کیتی یا اودے بعد میں غیر مسلماناں نیں ایجاد کیتی  اودے بعد میں غیر مسلماناں نیں وی دہرایا  دوجے نمبر تے اودے کُجھ عرصہ بعد محمد نیں اعلان کیتا کہ ایں ایتاں قرآن دا حقیقی حصہ نہیں ابتدائی اشاعتاں ایس گالھ دا بیان نہیں کردی کہ کِنی دیر ایں اودا حصہ رھیا نیں غالباً ایں ہفتے اتے مہنے اودا حصہ رھیاں ہون

گئیاں ۔(۳۲)

حال ہی وچ مسلمان مفکر ایم ایم اعشان نیں واٹ دی  اوس گالھ مہان تے اختلاف پیش کیتااتے اپنی دلیل پیش کیتی کہ پنج یا چھ ورے دے عرصے دے طوقف توں اودا جواب دیتا اتے اودے کیتے بنیادی وجہ دسدے ہوئے اونے دعویٰ کیتا کہ ایں کہانی غلط ہو سکدی ہے ۔ کیوں جے  محمد دا تعلق اودے توں بوہت پہلاں دے عرصے توں ہے ۔ (۳۳)

ایس خیال کیتے  منطق کمزور رھیا ہے : پہلے نمبرتے  محمد لازمی طور تے اپنے اُوناں بیلیاں دے نال ملدا رھیا جیڈے ایس گالھ تے دھرم رکھکدے سان کہ اودے وچ غلطی نہیں ہو سکدی دوجے نمبر تے محمد دی جندڑی دی تاریخ دے بارے وچ کسے واسطے وی پورے طور تے بیان کرنا ایتھوں تیکر کہ وڈے وڈے مسلمان مفکرین وی ایدے وچ مشکل پاوندے نیں ۔ ایس لئی واٹ دا نظریہ بوہت مناسب واٹ ‘‘ شیطانی ایتاں ’’ دی سچائی دے بارے وچاک  تیجی حقیقت نوں شامل کردا ہےاونے  بیان کیتا کہ تین دیویاں  لات ال ُعضا ااتے مِنا دی مکہ دے لاگے مندراں وچ بڑے پیمانے تے پوجا کیتی جاندی سی ۔

اک چوتھی وجہ نوں واٹ دی ایس فہرست وچ شامل کیتا گیا ہے تاں جے ایناں ایتاں دے اختیار نوں قبول کیتا جاوے جدید قرآن دیاں اشاعتاں وچ لفظ  ‘‘گرانِک ’’نوں  دو فرشتیاں دے طور تے لیا گیا ہے ۔ ( قرآن ۲۷۔ ۲۶ : ۵۳ ) اتے ناواں دے سوا کُجھ نہیں ہے ۔ ( قرآن  ۲۳ : ۵۳ ) ایں تعریفاں اک دوجے نالوں مختلف نظر آندی ہاں اتے اصل ایتاں کیتے ہور شک پیدا کردی نیں ۔

ایس سارے باب دے دوران محمد دی انسانی کمزوری دی تصدیق کیتی گئی اتے گواہی دیتی گئی ہے حینفاں نیں اکثر اودے ابتدائی دور وچ اودی مادیت پرستی دی روائتاں اتے خیالات نوں ملامت کیتا ہے جدوں کہ اوسے دوران اودے وچ مسیحی اتے یہودی عقائد نوں وی شامل کرن دی کوشش کیتی گئی ہے مزید ہور حدیث اِیس حقیقت کیتے کافی گواہی دیندی ہے کہ محمد اکثر گناہ ااتے غلطیاں کردا سی اتے اپنی  انسانی گناہ آلودہ فطرت نوں تسلیم وی کردا سی کی اُوس نیں اپنی حجرہ اسود دی ریت نوں منن وچ  غلطی کیتی  جیدے کیتے حینفاں نیں  اودی مخالفت کیتی ؟ حج دے تعلق نال دوجی  مادیت پرستی دی روائتاں وی ابتدائی عربا  آلیاں دی جندڑی وچ شامل سان  اتے ایں تاریخی شواہد توں  ملدا ہے کہ انج ہی سی کیویں کوئی وی شخص محمد دے رویےنوں  بیان کرسکدا سی  ؟

بھاویں اوہ بُت پرستی دی  مشق کر رھیا سی رسُول  دے بیلی ایس گالھ تے دھرم رکھدے سی کہ محمد ‘‘ اللہ دی دھیاں’’ دی ممانعت کردا اتے  اُوناں توں شفاعت کیتے منع کردا سی انج ہی  جیویں کہ پہلے باب وچ دسیا گیا  ہے کہ اودے بیلیاں وچوں اک رُسول نیں آکھیا  ‘‘ میں جاندا ہاں کہ تو ں اک پتھر ہے ۔۔۔ کی میں نہیں ویکھیا  کہ اللہ دے رسُول نیں تینوں چومیا میں تینوں نہیں چوما گا’’۔ (۳۴)

عمر واضح طور تے ایناں پتھرا ں دی بدعتاں کیتے  جیڈا کہ پرانے زمانے دے عرب وچ  عام سی کافی مشہور سی بُت پرستی دے ایس دین نوںمنن دے  بجائےا  وہ محض نبی دی مصومیت تے یقین رکھدا سی  ۔ تحریری طور تے شواہد وی ملدے نیں کہ محمد ااتے  اودے پیروکاراں نیں حقیقی توحید وچ پتھراںدی  پوجااتے  پرستش نوں وی  شامل کیتا بُت پرستی کرنا مکمل طور تے یہواہ پاک خُدا دے قانون دے خلاف اتے پاک توریت اتے نوے عہد نامے دے مطابق نا فرمانی ھے۔

 

۔ باب چہارم

حجرہ اسود دا تجزیہ

ساری اسلامی تاریخ دے دوران حجرہ اسود نوں عزت دیتی جاندی رھی ہے اِاودی پوجا کیتی جاندی رھی ہے جد کہ کُجھ لوکی جاندے نیں کہ حجرہ اسود کیڈی شے نوں پیش کردا ہے ۔ ایں باب بوہت ساریاں پہلیاں گالھاں دی تحقیق کرے گا جیڈا ایس بھید دے انت کیتے وضاحت ہے ۔

حجرہ اسود بطور اک مقدس قربان گاہ

اسلامی انسائیکلوپیڈیا حجرہ اسود  دے کامنوں  بطور ااک  مقدس قُربان گاہ اتے اک اینج دی قُربان گاہ دے طورتے  پیش کردا ہے جیڈا ابراہام اتے یعقوب نیں بنائی ۔ (۱)ایس گالھ دے بیان وچ جے کر ایں مقابلہ اک قانونی ی حیثیت رکھدا ہے تاں پتھر دے مذبیحاں نوں جیڈے ابتدائی دنیا وچ سان اوناں دی ضرور پڑتال ہونین چاہی دی ہے ۔

یونانی بدعات

یونانی مصنف تھیو فراسٹس (جیڈا کہ چوتھی صدی قبل از مسیح سی ) اوہ انفاردی دین دی دید کردا سی ‘‘ کیوں جے اوہ ایں سمجھدا سی کہ جیڈا کوئی پہلاں ہی ایناں پتھراں نوں سڑک دے اک پاسے تیل ملدا یا اوناں اُوتے تیل انڈیل دا ہے ایں اودا حق ہے ۔’’ اوناں دی شکل عمودی ستوناں دی طراں ہوندی سی جیناں دے سرے تے کوئی سریا پتھراں دا اک ڈھیر لگا دیتا جاندا سی اتے اونوں ‘‘ حرمز ’’ آکھدے سان ایں ناں حرمز دے دیوتا دے برابر سی ، جیدا مطلب پتھر سی ۔ ایلیڈ بیان کردا ہے : ‘‘ کہ ایں پتھر بطور اک دیوتا ہے اتے دیوتا وچ ہی پتھر ہے ’’ اینج ہی حرمز نوں وی ‘‘ سڑکاں دے اطراف دا دیوتا ‘‘ تسلیم کیتا جاندا سی ۔ ’’ (۲)

مزید ہور یونانی معاشرےدے اہور وی بے شمار دیوتا  سان جیڈے کہ  غیر تراشے اتے تراشے ہوئے پتھراں نوں پیش کردے سی  تراشے ہوئے پتھراں وچوں اک اپلو ، آگو سیو آکھواندا سی جیڈا کہ سڑک دیوتا سی عام طور تے گلی وچ گھر یا دروازے دے سامنے کھڑا ہویا ملدا سی  ۔ ایناں وچوں بوہت سارے پتھر تیل نال مسخ کیتے جاندے سی ، ایناں اُتے ربناں نال  ڈیکوریشن کیتی جاندی سی اتے  بطور مذبحے اوناں دی شناخت ہوندی سی ۔ (۳)

 

یونانی بدعات

عبرانی مقدس مذبحیاں دے تصورات ابتدائی یونان توں آڈڈا سی ۔ یوناننیاں دی پتھر اں نوں مسخ کرن دی رسم عبرانیاں دی رسم نال ملدی جُلدی سی پر اوناں دے ورتن دے مطلب وچ فرق سی ۔ ۔ عبرانی ایناں پتھراں نوں ایس گالھ دے تصور کیتے مسخ کردے سان ایں اک پیوتر تھاں ہے جد کہ یونانی اصل وچ ایں دھرم رکھدے سان پر اوناں نیں پتھراں نوں مسخ کرن دی مشق نہ کیتی ۔ عبرانی زبان وچ مقدس پتھر یا پتھراںدے ستوناں نوں  میٹس سیوا آکھیا جاندا ہے جیدا مطلب ہے سیدھا کھڑا ہونا جدوں یعقوبدی  بیوی راخل فوت ہوئی تاں اونے اودی قبر اُوتے اک پتھر گڑھیا  ( پیدائش۳۵:۲۰) ایں سیدھا سیدھا یادگاری دے مقصد نوں بیان کردا ہے ۔

پتھر دا  ستون وی اک یادگار پہلو ہے جیویں کہ یعقوباتے ارامیاں دے وچکار معاہدہ ہویا۔  ( پیدائش ۳۱:۴۳) (۴)

ابراہام نیں اک مقدس مذبحہ پیوتر تھاں دی یادگاری کیتے بنایا جتھے رب اودے اُوتے ظاہر ہویا ( پیدائش  ۸۔۷ :۱۲ ؛ ۱۸ : ۱۳ اور ۲۳ : ۲۶ ) یعقوب نیں اپنے پیو دی ریت دی پیروی کیتی اونے سُکنے وچ آسمان توں اک پوڑھی دے ذریعے فرشتیاں نوں لیندے چڑھدے ویکھیا: ‘‘ یقیناً رب اوس تھاں اُوتے ہے اتے مینوں ایس گالھ دی خبر نہ سی ۔’’ ( پیدائش ۱۶ : ۲۸ ) یعقوب نیں خوفزدہ ہو کے آکھیا ایں کیویں دی بھیانک تھاں ہے ایں رب دے گھر اتے آسمان دے آستانے دے سوا کُجھ نہیں ہو سکدا’’ اگلی فجر اوس نیں اوس پتھر نوں جینوں اوہ سرہانے دے طور نال ورتدا سی اونوں پلر دے طور تے گڈھیا اتے اودے اُوتے تیل انڈیلیا اتے اونے اوس تھاں دا م بیت ایل رکھیا۔

‘‘رب دا گھر ’’ ( پیدائش ۱۶ : ۲۸ ) اتے ایں گالھ بڑے غور طلب ہے کہ یعقوب نیں ایں آکھیا گالھ بڑی غور طلب ہے کہ یعقوب نیں ہمیش ایں آکھیا کہ ایں کیویں دی پیوتر ‘‘ تھاں ’’ ہے  ایں نہیں آکھیا کہ ایں پیوتر پتھر ہے اوہ پتھر محض یادگاری دے طور تے سی کہ تھاں کتھے ہے  ۔جتھے رب ظاہر ہویا ہے اودے واسطے پتھر مرکز نہیں ہے ۔ حجرہ اسود دی پرستش دیاں ریتاں دی پرستش اتے بائبل دی پتھراں نوں یادگاری دے طور تے  استعمال کرنے دی نسبت وچ وڈا متضاد ہے ۔ اسلام توں پہلاں عرب آلے ایس گالھ تے دھرم رکھدے سان کہ پتھر اے اندر الوہیت ہے اتے ایں ہی گالھ اسلامی حج دے دوران وی ہوئی محمد ننیں پتھراں دا بوسہ لیا اتے اونوں چومیا تاں جے اوہ اوناں خُداواں دی برکت اتے قوت نوں وصول کرے ۔ محمد نیں کدی ایں نہیں آکھیا کہ حجرہ اسود اک  پیوتر مذبحہ ہے جیوے کہ یعقوب یا ابراہام نیں آکھیا پتھر دی بحیثیت اک مذبحے دے تھیوری بعد وچ اسلامی علم الہیات وچ  نشوونما پا ئی گئی اتے اُوناں نیں  ابتدائی یہودی اتے مسیحی مفکرین آلا  کلیہ استعمال کیتا تاریخی شواہد توں ایں جانکاری ہوندی ہے کہ یہ واضح طور تے محمد دا دوجے عرب آلیاں دی طراں مقدس پتھر تے ایمان لیان دا عقیدہ ہے ۔

 

کونے دے سرے دے پتھر دے مفروضے

 

حجرہ اسود نوں بوہت سارے مسلماناں نیں ‘‘ گھر دے کونے دے سرے دا پتھر ’’اتے  ‘‘ زمین تے رب دا سجا ہتھ  ’’ تصور کیتا ۔ (۵)مسلمان مفکر مولانا علی نیں اپنی کتاب اسلام دے دین وچ بیان کیتا ا :

حجرہ اسود اصل وچ کعبہ دے کونے دے سرے دا پتھر ہے جیڈا کہ محض اک  نشان دے طور تے کھڑا ہے اتے ابراہام دی نسل دے اوس حصے دے طور تے ہے جیدے کیتے اسرائیلیاں نوں ہدایت کیتی گئی سی کہ رب دی بادشاہی دے کونے دے سرے دا پتھر بنے گا ۔ ‘‘ جیڈے پتھر نوں معماراں نیں رد کیتا اوہ ہی کونے دے سرے دا پتھر ہو گیا’’۔ ( زبور ۲۲ : ۱۱۸ ) ۔۔۔ اسماعیل نیں اونوں رد کیتا ۔ (۶)

علی نیں نوے عہد نامے وچ  نوے عہد نامے وچوں لاڈھے دی تمثیل دی مثال دیندے ہوئے جاری رکھیا : ‘‘ایس لئی میں تہانوں آکھدا ہاں کہ رب دی بادشاہی تہاڑے کولوں لے لئی جاوے گی اتے اُوس قوم نوں جیڈی اودے پھل لیاوے گی دے دیتی جاوے گی ( متی ۴۳ : ۲۱ ) اوہ ادھرم رکھدا سی کہ اکھر ‘‘ قوم ’’ عربدے لوکاں دے بارے گالھ کردی ہے ۔ علی نیں اہنے بیان دی معاونت کیتے ۔  ۔ دانیل ۴۵ : ۲ دا وی حوالہ دیتا ۔ پُوری دنیا وچ صرف اک  ہی اینج دا پتھر ہے جیڈا ‘‘ بغیر ہتھ لگائےکٹیا گیا ’’ جیڈا کونے دے سرے دا پتھر ہویا جیدی اہمیت پوری دنیا وچ قائم ہے۔ (۷) علی نیں اسلامی تھیالوجی دے معیار نوں دانیل دی کتاب دا حوالہ دے کے توڑ دیتا کیوں جے مسلمان صرف توریت ، زبور اتے اناجیل نوں با اختیارمن دے نیں  ۔

تاریخی اعتبارنال  کونے دے سرے دا پتھر کی سی ۔ ایں اک پتھر سی جیڈا سلہمان دی ہیکل دی تعمیر وچ رد کر دیتا گیا ۔ کونے دے سرے دے پتھراں نوں اکثر عمارت دیاں نیویاں دی تعمیر وچ استعمال کیتا جاندا ہے ۔ ابتدائی زلزلے اتے سردیاں دے بدل کیتے ایں گالھ درکار ہے کہ ‘‘پکیاں نیویاں کیتے رکھے گئے ک پتھر جیڈے چٹاناں توں لے گئے اتے کونے دے سرے دے طور تے استعمال ہوئے ۔ ’’ ( یسعیاہ ۲۶ : ۲۸ ) ؛ یرمیاں ۲۶ : ۵۱ ؛ ۱۔پطرس ۶ : ۲ ) پتھراں دیاں کنداں بناندے ہوئے  ، ‘‘ اک وڈا  منصوبہ اک نِکے  زاویےدی  تعمیر وچ پورا ہوندا ہے ۔ ایں زاویےوچ  جوڑیا جاندا ہے اتے ایں پتھر تعمیروچ  استعمال کیتا جاندا ہے۔ ’’ (۸)

سلیمان دی ہیکل دی  تعمیر وچ اک وڈے سائز دا کونے دے سرے دا پتھر درکار سی ایس طراں نال ا مکہ دا حجرہ اسود اپنے نِکے ہون اتے وزن وچ گھٹ ہون دی وجہ توں کونے دے سرے دا پتھر تصور نہیں کیتا جاسکدا ۔ ایناں پتھراں دی شکل دے بارے وچ یا کٹے جان دے بارے وچ تصور کیتا جاندا ہے کہ ایں سلمان اتے اخی اب دے دور وچ متضاد طور تے موجود سان۔ حجرہ اسود دا بحیثیت اک ہتھ دے بغیر کٹے ہوئے تصور جیدا تعلق سلیمان دی ہیکل توں ہے ایدے ممکنات دی نفی کر دا ہے کونے دے سرے دے پتھر دی صیحح نشاندہی بائبل دےبوہت  سارے پیرواں وچ دیتی گئی ہے  ۔ جیڈا کہ یسوع دی گالھ کردے نیں یعنی مسیح دی جینوں ایمان لیان آلے ایمانداراں نیں رد کیتا ۔ (۹)

ال لات بطور حجرہ اسود

ابتدائی تاریخ داناں اتے  جدید ماہر آثارِ قدیمہ نیں ایس گالھ نوں تصدیق کیتا ہے کہ الات وی مادہ پرست لوکاں دی دیوی سی جینوں مکہ دے حجرہ اسود دے طور تے وی پیش کیتا گیا ۔

دمشقی جان اتے ہیروڈوٹس دے آلوں گواہی

مسیحی راہب اتے علم الہہیات دا ماہر دمشقی جان اسلامی زیر اثر قوم وچ رھندا سی ۔ اُوس کُنبے دے  دمشق دے  مُسلمان منظمین دے طور تے سیوا کیتی جیدے انت وچ جان نیں اسلامی لوکاں دی رسماں زبان اتے دین نوں سیکھیا اپنے کام وچ ۷۴۳ عیسوی وچ جان نیں ایس نوے دین اسلام دے خلاف اک دہنی تحریر نامہ شامل کیتا  ۔ (۱۰)جان تصوراں اتے تصویراں دا دفاع کرن آلا اک  شخص سی اتے محمد اتے اودے پیروکاراں کیتے اک شدید نفرت رکھدا سی ۔ جان نیں لِکھیا :ا  وہ ہور سانوں بُت پرست آکھدے نیں کیوں جے اساں سُولی دی پوجا کیتی اتے اوناں نیں اودے توں نفرت کیتی اتے اسی اونوں نوں جواب دیتا : تاں فیر تساں کینج اپنے عقیدےدے  خلاف کعبہ وچ اک  بُت دا بوسہ لیندے اتے اونوں قبول کردے ہوں  ؟ ’’ (۱۱)

جان محمد دے دین دے کاماں دے واضح تضاد آل اشارہ کردا ہے ۔ ایں اک عام علم سی کہ محمد نیں کدی وی تصورات وچوں یا سُولی نوں کو گھر وچ استعمال نہیں کیتا ۔ (۱۲) ریاکارانہ طور تے اونے پتھر دا بوسہ لیا اتے اودے اُوتے متھا ٹیکیا اتے اپنے پیروکاراں توں وی توقع کیتی کہ اوہ اینج ہی کرن اونے اتے اودے شاگرداں نیں پتھر نال گالھاں کیتیاں جان اپنے نظریات نوں  بیان کردے ہوئے جاری کردا ہے :

اوہ پتھر جیدے نال اوہ گالھاں کردے اتے جیدی اوہ پوجا کردے سان اونوں اوہ خیبر کہہ کے بُلاندے سان ۔ ایتھوں تیکر کہ موجودہ دور وچ سانوں اینج دے لوکی ملدے نیں جیڈے ایس گالھ دا مظاہرہ واضح طور تے کردے نیں ۔ (۱۳)

جدوں ایں گالھ ظاہر ہوئی ناں جان نیں ویکھیا کہ اینج کرن آلے پہلے پہل اودے بیان نوں دُرست مندے سان جدوں تیکر کہ عرب وچ ابتدائی ابتدائی بُتاں اتے مقدس ہیکلاں نوں برباد نہیں کیتا گیا سی۔ یوحنا عرباں دے بدعات دے بارے دسدا ہے ۔ اوہ بُت پرستی وچ ملوث سان اتے صُب دے ستارے اتے ایفروڈائیٹ دی پرستش کردے سان جیدا مطلب اوناں دی اپنی زبان وچ بوہت وڈا سی۔ ہیرا کلئیس دے دور وچ ایں بوہت وڈے بُت سان ۔ (۱۴)

عربی خیبر یا کیبی رن دے الفاظ اوناں دے  عظمت دے سائز کدی سیان سی  ۔ محمدجدوں اُوس پتھر نوں چھوندا سی تاں اوہ یاد کردا اتے اوندے منہ وچوں نکلدا ‘‘ اللہ اکبر ’’ ۔

ہیرو ڈوٹسا اک  عظیم یونانی تاریخ دان اتے سیاہ ہے اوہ ۴۹۰ اتے  ۴۸۰ قبل از مسیح دے دوران پیدا ہویا ا وہ یوحنا دے بیان دی تصدیق کردا ہے اُوس نیں آسمانی ایفروڈائیٹ  جیڈا کہ یوناندا  دیوتا سی اونوں عربی دیوی ال لات دے برابر آکھیا۔ (۱۵) ہیرو ڈوٹس نیں  لِکھیا :

مندرجہ ذیل فارص دیاں رسماں نیں  جینوں میں اپنے ذاتی علم دے بیان کر سکدا ہاں ۔۔۔ اوناں دے نظام وچ ذی اوس آسماناں دا اک  مکمل دائرہ ہے اتے اوہ اودے واسطے پہاڑاں دیاں چوٹیاں اُتوں قُربانی دیندے سان ا وہ سُورج ، چاند اتے زمین ، آگ ، پانی اتے ہواؤں جیڈے کہ اُوناں دے حقیقی دیوتا سان اُوناں دی وی پوجا کر دے سان ؛ بعد وچ اُوناں  اُسوریاں اتے عرباں توں  ایفروڈائیٹ کیتے  اُسوری نام مائلیٹا ہے ، عربی وچ ال لات ہے اتے فارسی وچ میسٹرا ہے ۔ (۱۶)

ہیروڈوٹس دی گواہی دی نیو تے ایں  ال لات دی  دیوی اک بوہت وڈی  دیوی بن گئی۔

سُورج دی دیوی ال لات

ال لات دے بوہت سارے ناں سان  ، اتے زیادہ تر اوناں وچوں  عستارات  دے نال  (جینوں یسیرتوی آکھیا جاندا سی ) اتے عشیرا وی آکھیا جاندا سی ایس حصے دا مرکز ایس گالھ نوں ظاہر کردا ہے کہ ممکنہ طور تے ال لات سُورج دی دیوی سی اتے چن دیوتا دی دھی سی بلاشبہ ، جے کر دمشقی جان ٹھیک آکھدا سی تاں حجرہ اسود ال لات دی دیوی دا گھر سی جیڈا کہ اللہ توں شفاعت کردا سی جیڈا کہ مکہ دا  ‘‘ وڈا  دیوتا ’’ سی۔

نیبیتیا ( پیترا )

بوہت سارے آثارِ قدیمہ  دے  ماہرین نیں الا آلات نوں سورج دی دیوی دے برابر تصور کیتا ہے جیڈا کہ ابتدائی زمانے وچ تقریباً مشرق وچ پھیلی ہوئی سی ۔ نیبیتیا وچ ہلال چاند ‘‘ اشارا دا اوہ ’’ آکھواندا سی اتے سورج دی دیوی چاند دیوتا دی دھی سی اتے اوہ ‘‘ مندر دی اوہ ’’ آکھواندی سی نظامِ شمسی دی تجسیم وچوں اک ال لات یا لات یعنی دیوی ماں جیڈی کہ یونانیوں توں اُدھارلئی  گئی سی اونوں لاٹو آکھدے سان ۔ (۱۷)

عرب اتے اودے قریبی علاقے ابتدائی ۱۹۷۰ءدے  دوران لیپنس دی عرب عستارات دی پوجا کردے سان اتے اُوس خاص بدعت دی تصدیق کیتی جا چُکی ہے ‘‘ جیڈے کہ بوہت سارے جنوبی عرب دے لوکاں شمالی عرب دے اتے دو تین تاں لومودی شخصی ناواں نیں وی کیتی ہے  ’’۔ (۱۸)ایں بوہت ساری دریافتاں  ۱۹۸۶ ءاتے  ۱۹۹۲ ء دے درمیان سڈنی دی یونیورسٹی دے آثارِ قدیمہ دے ماہرین نیں کیتی ہاں ۔ اِایناں دی  دریافت اتے تحریر اسلامی دور توں پہلاں دے حصیاں اتے تھاواں دے بارے وچ ہے جیڈا کہ جنوبی یردن دے علاقے وچ ہے اتے اُوتھے ۲۰۰۰ شمالی عربیاں توں  زیادہ لوکی پائے گئے۔ ااوناں دے  نقشے کھیچے گئے تصویراں لیا گئیا  ں اتے  ریکارڈ بنایا گیا اوناں دے درمیان وچ دوشارس اتے ال لات دی دیویاں کیتے  ک دُعاواں ہوندیاں نیں ۔ (۱۹)

لیپنسکی وچ ابتدائی عرب دی دیوی عستارات بابل وچ اتے یوگرت وچ وی ال لات نوں منیا جاندا ہے ۔ اودا کردار اتے اودی قسم لِکھتاں وچ بیان نہیں کیتی گئی ۔ پر اوہ اکثر چاندی دی دیوی دے طور ت ے بیان کیتی گئی ۔ جینوں شمسی دیوی منیا گیا بھاویں ایں برائے راست ثابت نہیں ہو سکدا پرانے عربی لوکاں دی حقیقت وچ تین وڈیاں دیویاں نیں ستارے دی دیوی چن دی دیوی اتے سُورج دی دیوی اتے ایں سب آڈڈے ناواں توں جانیا جاندیاں نیں ۔ (۲۰)

عرب دے سیبئین فرقے دے  لوکاں نیں وی  ایس چن دی دیوی ، سورج دی دیوی اتے ستارے دی دیاں دی پرستش کیتی ۔ ایناں سیبئین لوکاں نیں نایتھوپیا نوں وی دریافت کیتا ۔ (۲۱)

کیتبان دی بادشاہی عرب دے جنوبی ساحل وچ  واقع ہے ایتھے وی عستارات دی کو کہ اک وڈا  دیوتا یادیوی ہے اتے جیدا پرسنل ناں آم ہے جیدا ترجمہ انکل ہے اِیس سلطنت دے نال اک علاقہ دیتارت آکھواندا ہے اتے ایں وی  عستارات دا علاقہ ہے اتے ایدے وقف ہے ۔ مااِن اتے اوُسان دی سلطنت وچ اِیس دیوتا کی پوجا چن دیوتا واد کدے نال ہوندی ہے  مااِن دی سلطنت وچ عطارت دا وی اک مہینہ ہے جیدا ناں دیتارت ہے جیدا ترجمہ ہ ہے ‘‘ عطارت دا اک ’’ (۲۲)

بابل

شواہد ایں ملے نیں کہ ال لات دی اصلی شکل ابتدائی بابل توں بنی اتے اک ارامی شخص ننیں اونوں طیما وچ پایا جیڈا کہ جنوبی عرب وچ ہے جیدا ذکر ‘‘ طیما دے تین خُداواں ’’ وچ ہوندا ہے : سالم ذی محرم ، سِن گالا اور اعشیرا۔ سِن گالا نوں عام طورتے  سُورج دیوتا دے طور تے جانیا جاندا سی جیدا ترجمہ ترجمہ ہے ‘‘ودا پاپ ’’ اُوس دی تاریخ پندرویں صدی توں ہے بادشاہ نیبونی دس نیں طیما وچ اپنی جنگ دے  دوران قیام کیتا اتے ایں غالباً ۵۵۳ توں لے کے ۵۴۴ قبل از مسیح دا دور ہےا وہ  چن دیوتا یعنی سِن دا اک وقف شدہ پُجاری سی ایں اک بابلی چن دیوتا ہے جینوں اعشیرا وی آکھیا جاندا سی اتے ایں اک شمسی دیوی وی آکھوائی جاندی سی ۔ (۲۳) لیپنسکی نیں  شواہددا  اضافہ کیتا :

زیادہ پرانی بابلی لِکھتاں ایں گالھ وکھاندی ایں تاہم ایں عستارات عشراتیم یا عسیراتم آکھواندی نیں ۔

جیڈا کہ دوجے ہزار سالہ دور قبل از مسیح وچ سان ایں وی نظامِ شمسی دا دیوتا سی جیدا ناں عُمورو سی ۔ جیدا کردار واضحِ طور تے آڈڈا سی اتے اودے کے تحریری ذرائع وی ملدے نیں ۔ (۲۴)

لیپنسکیاودے  حاشیے نوں وی ہور ااودی وحدانیت دے  تصور وچ شامل کردا ہے: اودا انت ایس حقیقت توں زیادہ مضبوط ہو جاندا ہے کہ عمرو باری کم آکھواندا ہے جیدا مطلب ‘‘ چمکنا ’’ہے عمرو کی باری کم دی اک خُوبی جدوں اودے ناں نوں ویکھیا جاندا ہے تاں ایں وی ہونی چاہی دی ہے اتے اودی ایں خُوبی کتیبان یعنی چن دیوتا دے نال جیڈی تمنا توں ہے ملدی جُلدی ہے ۔ (۲۵)

عستارات عام طور تے ‘‘ عورت دے قدم ’’نوں آکھدے نیں  عشاراطم ، بیلطسری ، گوبارہ اتے گِھسان گو عیدنا یہ تینوں خطبات اودے  کردار دی خُوبیاں نیں کیوں جے ایں اک خانہ بدوش دیوی ہے ۔ (۲۶) دوسرے اسلام توں پہلاں دے دیوتا یا دیویاں مِنا اتے الا اُعضا اتے الا آلات دی پوجہ کیتی جاندی سی  اتے تقریباً مشرق قریب دے سارے کِسان اتے چرقاہے اوناں دی پوجا کردے سان ۔(۲۷) اوہ بطور اک پرانے ترین دیوتا دی فہرست وچ ظاہر ہوئی ۔ لیپنسکی نیں اودے ابتدائی ماضی دی  زبان کیتے وی مدد دیندا ہے ۔ جیدے مطابق عشرات الا اِمی ، یعنی ‘‘ عستارات میری ماں ہے ’’ ایں ناں اودے شگون کیتے ہے یعنی اُتلو ۔اماں ۔مُو سمس اُمی اور پرانی عقائدی زبان وچ  اُمی سمس ہے یعنی ‘‘ سمس میری ماں ہے ۔’’ (۲۸)

دیوی دا لفظ بعد وچ عقائدین رسم الخط وچ شمالی فلسطین وچ  تا انکا دے مقام تے دریافت ہویا ۔ پندرھویں صدی قبل از مسیح دی تاریخ وچ ایں تختیاں اُوتے لِکھیا ہویا ہے جتھے اُوس تھاں دے شہزادے دا ناں عبدی اسرتی یا عبدی اسراتی یعنی عستارات دا نوکر لِکھیا ہویا ہے جیدے توں ایس گالھ دا پتہ چلدا ہے کہ چودھویں صدی قبل از مسیح تیکر اودی پوجا پوجا کیتی جاندی رہی ہے۔ لیپنسکی اونوں جاری رکھدے ہوئے آکھدا ہے: تاانکا رسم االخط دا  ذکر اک اومان دے طور تے ہویا ہے جیدا مطلب اک رب دے عہدے دا تاثر ہے ہوا ہے ۔۔۔ سورج دیوتا تے عام طور تے یقین کیتا جاندا سی کہ ایں وحی لیاندا ہے اتے عستارات دے بارے وچ تاانکا وچ مشہور سی کہ ایں سُورج دی دیوی ہے  سورج دیوتا در حقیقت فلسطین وچ نسوانی دیوی دے  دور وچ متصور کیتی جاندی سی ۔ محض اک یوگرت ہے۔ (۲۹)

یوگرت

کنعان دے ابتدائی عقیدیاں وچ عستاراتدا  عقیدہ جانیا پہچانیا سی اوہ ذاتی طور تے ایل دے ناں توں جانی جاندی سی یعنی یوگرت دا اک سب توں وڈا دیوتا ۔(۳۰) ایلیڈ نیں ااونوں  مندرجہ ذیل پیرائےوچ  بیان کیتا ۔ ایل نیں اپنی دو بیویاں  عشرہ اتے عناتنوں  حاملہ کیتا اتے اودے توں صُبح تے شام دے ستارے نیں جنم لیا ۔ عشرہ آپی نوں ایل دے ہم پلا آکھدی ہے جیدا مطلب ہے دیوتاوا ں دی ماں اُاونے اگاں ہور  ۷۰ الہی پُتراں نوں پیدا کیتا ہے ماسوائے بعل دے سارے دوجے دیوتا پہلے جوڑے ایل عشرہ توں نازل ہوئے۔ (۳۱) عستارات ( عشرہ ) شاپسو دے ناں توں وی ابتدائی یوگرت وچ  جانی جاندی ہے ۔ ایں واحد دو نسوانی یوگرت دیاں دیویاں نیں جیناں نوں رعباتو آکھیا جاندا ہے ۔ مزید ہور عستارات اتے شاپسو دونوں سورج دیاں دیویاں تصورکیتاں جاندیاں نیں  ۔ عستارات نوں چن دے دیوتا یارا دے ہم پلا آکھیا جاندا ہے۔ (۳۲) ااک ہور  یوگراتی پیرائےدے  مطابق اک نظم مشہور ہے ایس نظم دا عنوان رحیم خُداؤاں طلوع آفتاب اتے غروب آفتاب دی  نظم ہے۔ایس  نظم وچ عستارات دا مقابلہ شاپسو دے نال کیتا گیا ہے ۔ (۳۳) عستارتا ( عشرہ ) اتے شاپسو نوں واضح طور تے شراب اتے بئیر دی خواہش ہوندی سی ۔ اک پیرائے وچ اودی اک دیوی بہن نیں اودے تے شراب تے بئیر ڈولن کیتے آکھیا جیڈی اودے سامنے بعل دے جسم دی متلاشی سی  ی۔ اتے ایس پیرائے دے الفاظ ایں نیں ‘‘ میرے سامنے چمکدی ہوئی شراب ڈولو اتے اپنے ہاں توں بئیر ڈولو اتے میں بعل نوں لھبا ں گی ۔ ’’ (۳۴) مندرجہ بالا حصے وچ گرائمر دے لحاظ نال لیپنسکی اک اوکھا علم نوں سمجھدے ہوئے عستارت یعنی بائبل وچ  بیان کیتا گیا اک دیوتا اشاراتے  اسلامی دیوتا یعنی ال لات  دے بارے وچ بیان کیتا ہے۔ اصل متن وچ ایں سوالیہ شکل وچ ہے عبرانی ااتے ارامی تحریر دی درمیانی شکل ہے ملائی ہوئی شکل ایں بوہت حد تیکر ممکن ہے کہ بئیر کیتے استعمال کیتا گیا لفظ جُوس دی  طراں دے  لفظ جیدی عبرانی دیاں جڑاں اتے ایتھوپیا دی زبان دیاں جڑاں اکوں جیا نیں اتے عقائد ین اکھر بلالو وی اینج دی اصطلاح وچ پیش کیتا گیا ہے ۔ (۳۵)

عربی رسم الخط وچ اگر لات دے لفظ دا جائزہ لیا جاوے تاں عربیاں دے آلوں ایں رائے وی ملدی ہے کہ ایس اکھر دیاں جڑاں وی جیڈی کہ کھانے دے نال ملدی ہے ۔ (۳۶) اک عقائدین ٹیکس ایس گالھ دا ریکارڈ مہیا کردا ہے کہ شمسی دیوتا شراب یا بئیر نوں بخارات دی صورت وچ ایس پیش کیتے گئے ہدیے نوں لے لیندا سی ۔ (۳۷)ایناں سارے عقائد وچ اک وڈا اکھر سورج دی دیوی لات کیتے اُیس اکھر دا استعمال کیتا جاندا ہے جیدے مطابق مطابق اوہ اک  ہل کیتے ہوئے جو دے نال تعلق رکھدی ہے۔

بائبل دے بیان دے مطابق عستارات ‘‘ حسد دے  بُت ’’ دے طور تے جیڈا کہ یروشلم دی ہیکل دے باہر گگڑھیا گیا سی حزقیایل ۵:۸؛ ۲۔ سلاطین ۵ ۔ ۳ : ۲۱ ؛ ۱۳، ۷ ۔ ۴ : ۲۳ ) ۔ (۳۸)اک غیرت دا  چڑھاوا، یعنی ایضا دے دسویں حصے دے برابر جو داا  ٓٹا غیرت دے چڑھاوے دے طور تے گناہ کیتے کاہن دے کول لیائے اتے ایں پیوتر توریت دے مطابق اک ہدیے دے طور تے پیش کیتا جاوے ۔ (گنتی ۱۵ : ۵ ) ابن الا قالبی جیڈا کہ اک یہودی سی جیڈا کہ آٹے دے بارے وچ تافل سیوک دے طور تے بیان کردے نیں اوہ دسدے نیں  کہ بعد وچ اودا ناں طائف دی  چٹان جیڈا کہ ال لات دی علامت سی پے اودا تذکرہ اوناں نیں الات دے باب وچ ایک چٹان دے ےطور تے کیتا ہے جیدے توں یہودی جو دا آٹا اتے دلیہ تیار کردے سان  ۔ ایناں ساریاں تشبیہات توں پتہ چلدا ہے ۔ ‘‘ کہ ایں عبرانی رسم نال ملدی جُلدی رسم دا نتیجہ ہے یعنی غیرت دی قُربانی دے لفظ اُوسے ہی پیوتر تھاں توں لے گئے جینوں بعد وچ ال الات دی علامت دے طور تے استعمال کیتا گیا ۔ ’’ (۳۹)

نتیجتاً ال لاتنوں  سارے عرب وچ پتھراں اتےبُتاں دے طور تے  آڈڈی شکلاں اتے سائزاں وچ پیش کیتا گیا جیس نیں ن مکہ دے حجرہ اسود نوں اک ممکنہ رب دی علامت دے طور تے استعمال کیتا ۔

ایناں ساریاں مخصوص تعلقات دے باوجود اک خاص مقام باقی نظر آندا  ہے اتے اوہ ایں ہے کہ محمد نیں طائف وچ ال لات دی بدعت نوں برباد کیتا ۔ نبی دے حکم تے الا مُغیرا ال لات دے بُت کدے کول  گئے اتے اِوس نوں  برباد کیتا ۔ (۴۰) واضح طورتے  محمد اِوس پتھر نوں اپنے دیوتا اللہ دے دشمن رب دے طور تے تسلیم کردا سی اتے  نتیجتاً اُوس نیں اوسنوں مُکایا  ۔ ایس واقع نوں تسلیم کردے ہوئے ال الات دی وحدانیتنوں  حجرہ اسود دے تصور دے نال ضرور رد کیتا جانا چاہی دا ہے ۔

ال عُضا بطور حجرہ اسود

جدوں توں الات ( یسیرت ) ( ایفروڈائیٹ ) نیں بطور حجرہ اسود حکومت کیتی تاں اک ہور وجہ دریافت ہوئی ۔ جیدے مطابق آثارِ قدیمہ اتے تاریخ نیں  الا اُعضا دی دیوی نوں وی ایفروڈائیٹ دے برابر قرار دیتا ۔ نظریاتی طور تے دمشقی جان نیں اپنے عقیدے نوں دُرست کیتا کہ ْحجرہ اسود ایفروڈائیٹ دا  سربراہ ہے عربی ساحل اتیم دے  مقام تے عرب دی ایفروڈائیٹ ال عُضا مقدس مجسمہ موجود ہے۔ (۴۱) ااینج ہی  قدیم نباتیہ وچ الا اُعضا بطور اک ایفروڈائیٹ وی تصور کیتی جاندی ہے۔ (۴۲) نباتیاں دے  درمیان ال عُضا اک مقبول ترین دیوی سی ۔ا وہ اکثر اک مضبوط پتھر دے  استعمال کیتی جاندی رھی ہے اتے اودے بارے وچ مقدس تحریر ‘‘ایں ال عُضاہے اتے رب دا  گھر ہے ’’۔ (۴۴) میصابُت یعنی بتاں دی اکھ  اکثر تراشی جاندی سی ۔ بُتاں دی اکھ دے تراشے جان دی  ابتدائی تاریخاں دا تعلق پہلی صدی عیسوی دے وسعت توں ہےاتے  چوتھی صدی عیسوی دے وسعت توں وی  ۔ (۴۵) نباتیہ وچ اک ہور  مشکل بالیاں دے نال  ایناں دیاں آراہئش اتے ناکاتے  دو اکھاں دے نال  ایناں دیاں دریافتاں وی سامنے آئیاں  ممکنہ طور تے نباتی لوکاں نیں  مِصر وچوں اونوں اختیار کیتا جتھے ایفروڈائیٹ دا اک وڈا بدعتی مجسمہ موجود سی اتے جینوں وسیع نال بنایا گیا سی ۔ (۴۶)

ال عُضا ایفروڈائیٹ ‘‘ محبت اتے خوبصورتی دی دیوی سی اتے ایں عورتاں دے  زیور دے پیش کیتے جاون کیتے بوہت ہی مناسب سی ۔ ’’ (۴۷) عرب وچ اودی بالیاں دی بقاء دے شواہد مسلمان تاریخ دان ابنِ اضحاق نیں وی دیتے نیں  ۔ کاب ملک الا انصاری نیں فرمایا اساں ال لات اتے ال اُعضا اتے وُود نوں رد کردے ہاں  ۔ اساں اوناں دے گلے دے ہاروں اتے  بالیاں نوں رد کر دے ہاں ۔’’ (۴۸)

تاریخی ذرائع توں ایں پہلاں وی بیان کیتا جا چُکیا ہے کہ محمد اتے اُودا ا قُریش قبیلہ الا اُعضا ( ایفروڈائیٹ ) دی مکہ وچ پوجا کردا سی  ۔

ایس طراں نال حجرہ اسود اوس دیوی کیتے وقف کیتا گیا سی ؟ اودی شناخت وچ جواب ایں نظر آندا سی  کہ ال لات کیتے محمد نیں خُود حکم دیتا کہاونوں برباد کیتا جاوے  ۔ رُسول نیں خالد نوں گھلیا ں کہ ال عُضا دے بُت جیدی نخلا عبادت کردے سان  برباد کر دیتا جاوے  ۔ ابنِ اضحاق نیں ایدی شناخت نوں اُوس مندر دے نال بیان کردے ہوئے آکھیا ہے کہ قریش دے نانا اتے مندر دے قبیلے اودی پوجا کردے سان ۔ (۴۹)فیر وی ابنِ قالبی نیں اُوس نوں نسوانی شیطان دے  طور تے بیان کیتا خورے اُوس نتیجے دے نال دو  ہور ممکنہ خیالات وی ملے ہوئےنیں  جدوں مکہ تے دوبارہ قبضہ ہویا تاں نبی نیں خالدنوں  نخلا دی وادی وچ گھلیا اتے اُوس بدعت نوں برباد کیتا ابن الا قالبی نیں ایس واقع نوں  بیان کیتا ہے:

محمد نیں  خالد نوں حکم دیتا ‘‘ نخلا دی وادی وچ جاؤ اُوتھے تساں تین درخت پاؤگئے پہلے درخت نوں کٹنا ’’ خالد گیا اتے اونوں کٹ دیتا اپنی واپسی تے جدوں خالد  نیں خبر دیتی تاں نبی نیں پوچھیا ت ‘‘کی تساں نیں اُوتھے کُجھ ویکھی ؟ ’’ خالد نیں جواب دیتا اتے آکھیا ‘‘ نہیں ’’ نبی نیں اونوں حکم دیتا واپس جاؤ اتے دوجے درخت نوں کٹو اوہ گیا اتے اونوں کٹیا اپنی واپسی تے اونے دوبارہ رپورٹ دیتی  نبی نیں اودے توں دوجی واری پوچھیا ا ، ‘‘کی تساں نیں فیر اوتھے کُجھ ویکھیا ؟ ’’ خالد  نیں جواب دیتا ‘‘ نہیں ’’ ایدے تے نبی نیں اونوں دوبارہ حکم دیتا کہ واپس جاؤ اتے تیجا درخت کٹو جدوں خالد اُوس تھاں تے آیا تاں اونے ویکھیا کہ اک حبشی عورت کھلرے ہوئے والاں نال اتے اپنے کندھیاں اُوتے بانہواں رکھیا ہوئیاں اتے اپنے دانداں نوں پیسدے ہوئے موجود ہے اودے پیچھاں دبایا الاسلامی کھڑی ہے جیڈی اوس ویلے ال عُضادی محافظ سی ۔۔۔ اُوس عورت دے آل مُڑتے ہوئے خالد نیں اونوں موت دے گھاٹ اُتاریا اتے ویکھو اوہ سڑ کے سوا ہوگئی فیر اونے اوس درخت نوں گرایا اتے اُوس محافظ دبایا نوں ماریا اودے بعد اوہ نبی کول واپس گیا اتے رپورٹ دیتی اودے تے نبی نیں آکھیا ، ، ‘‘ا وہ ال عُضا سی ، پر ھن اوہ ہور نہیں رھی ۔ عرباں کیتے اوہ ہور نہیں رہوے گئی ایس لئی اودی دوبارہ پوجا نہیں کیتی جاوے گئی  وہ مزید نہیں ہو گی ۔ ’’ (۵۰)

جدوں توں محمد نیں نخلا وچ ال عُضادی بدعت نوں  کیتا تاں ایں گالھ شکر و شبے دے نال جاری رہی کہ مکہ وچ اُوسے دیوی دی  پوجا کیتی جاندی ہے ایں گالھ ہور شہادت بن گئی کہ محمد اللہ دے ویریاں دی زمین تے گھڑ سواری کر رھیا سی ۔ دمشقی جان دی گواہی دے باوجود اتے بے شمار آثارِ قدیمہ اتے  زباندانی دے رابطیاں دے باوجود کوئی وی شخص منطقی طور تے ایس نتیجےتے اپڑ جاندا ہے کہ  ال لات اتے ال عُضا دونہویں  حجرہ اسود دی نمائندگی کردیاں نیں

اللہ بطور حجرہ اسود

سارے عرب دے اندر ایں سارے وڈے وڈے دیوتا خاص چٹان اتے کُجھ مقدس مندراں اتے مزاراں دے طور تے پیش کیتے جاندے رھے نیں ۔ ابنِ اضحاق بیان کردے نیں  کہ اک شہادت جیڈی محمددی خدمت دے دوران مندر دی دوبارہ تعمیر وچ پائی جاندی ہے اوہ ایں ہے :

‘‘مینوں قریش آلیاں نیں دسیا  کہ شام دی تحریر دے کونے وچ ایں گالھ پائی گئی اتے اوہ اوس نوں نہ سمجھ سکے جدوں تیکر کہ اک یہودی نیں نہ پڑھیا ایں لِکھیا ہویا سی: ‘‘ میں اللہ بکا دا رب ہاں میں اونوں اُوس دن پیدا کیتا جدوں میں آسمان اتے زمین پیدا کیتی اتے سُورج اتے چن نوں تشکیل دیتا اتے میں اونوں ست برگزیدہ فرشتیاں نال گھیریا ایں کھڑا رھے گا جدوں کہ اودے دو پہاڑ ہون گئے ایں اپنے لوکاں نوں دودھ تے پانی نال برکت دیوے گا ’’ اتے مینوں دسیا گیا کہاُوتھے اک  مقام لِکھیا ہویا ملیا  ، ‘‘رب دا گھر ہے اتے اودے وسائل تین پاسیوں آندے نیں ۔ ’’ (۵۱)

اللہ نوں مکہ وچ کعبہ دا وڈا دیوتا ’’ منیا گیا اتے اونوں حجرہ اسود دے طور تے پیش کیتا گیا بعد وچ جیدی ۳۶۰ دیوتاؤاں  دے درمیان پوجا کیتی گئی ۔ اتے نتیجہ ایں نکلیا کہ محمد نیں دوجے سارے دیوتاؤاں نوں  اللہ دا مخالف جانیا اتے اللہ اودا پسندیدہ ہویا ۔ مزید ہور محمد دے  پیو دا ناں عبدلہ ہویا جیدا مطلب ہے  نام ‘‘ اللہ دا غلام ’’ ایں گالھ سمجھ وچ آندی ہے کہ اودے کُنبے وچ باقی سارے دیوتاواں تے اونوں اپنے خاندانی دیوتا دے طور تے اختیار سی ۔ اپنی خدمت دے دوران سارے بُت پتھراں اتے مورتاں نوں باہر کڑھ دیتا  گیا ماسوائے حجرہ اسود دے ایں گالھ تصدیق کردی ہے کہ بلاشبہ حجرہ اسود مقامی مکہ آلیاں کیتے وڈا دیوتا اللہ آکھوایا جدوں محمد پتھر نوں چھوندا سی تے اعلان کردا ‘‘ اللہ اکبر ’’

اوہ اودے مجسم ہون دا دی الوہیت دا  اعلان کردا سی  ۔

کوئی شواہد موجود نہیں کہ اُوس نیں اودے مطلب ایں رسماں نوں جیڈیاں عرب دے پتھر دی بدعات دے بارے وچ سی رھن دیتا تاہم ایں پورے طور تے نہ ہو سکیا کیوں جے حجرہ اسود اک قُربان گاہ یا علامت دے طور تے پیش کیتا ایں واضح ہے کہ محمد نیں مادیت پرستدے  پتھراں دی  پوجا کرندیاں ریتاں نوں برقرار رکھیا  ؟ جے کر محمد نیں عرب دی  بُت پرستی دی شدت دے  خلاف اسرار کیتا ہے تاں کیوں اُوس نیں بُت پرستی دیاں اینج دیاں ہی رسماں نوںختم نہیں کیتا  ایس گالھ دے ہم اثر جیڈے شواہدملدے  نیں  اوہ ایس حقیقت نوں پیش کردے نیں  کہ محمد نیں جان بوجھ کے  نیتاً پتھر دے دیوتا اللہ دے مقابلے وچ اودے سارے دشمن بدعتی پتھراں نوں  برباد کر دیتا ۔

 

دوجا حصہ اللہ چن دیوتا

پنجواں باب

اللہ ‘‘چن دیوتا ’’ اتے الرحمان

‘‘ اللہ ’’ دے اکھر دا  تجزیہ

مسلمان ایس گالھ دا دعویٰ کردے نیں  کہ اللہ اک شخصی ناں ہے جیڈا دوجے کِسے وی ناں توں آڈڈا ہے اوہ ایں وی دھرم رکھدے نیں کہ اللہ اوہ ہی دیوتا ہے جیدی پوجا ابرہام اتے اودیاں نسلاں کردیاں نیں ایس گالھ دی تفتیش وچ کہ مسلمان ایس دھرم دا اعلان کردے نیں اللہ دے ناں دا جائزہ لینا ضروری ہے خاص طور تے ایس لفظ دی زبان اتے تاریخ ہے ۔

اللہ ( الہ ۔ لہ ) مکہ دا ‘‘وڈا رب ’’

مغربی مفکر ماؤنٹ گومری واٹ دعویٰ کردے نیں  کہ لفظ اللہ آل الہ توں ترمیم کیتا ہویا  ہے جیدا مطلب ہے ‘‘ دیوتا ’’ خاص دیوتا ’’ یا بوہت‘‘وڈا دیوتا ’’۔ اسلام توںپہلاں  عرب آلے  اللہ نوں بطور مکہ وچ کعبہ دے سب توں وڈے دیوتا دے طور تے پوجدے سان جیویں کہ طائف وچ الہ لات نوں سب توں وڈے دیوتا دے طور تے پوجدے سان ایس وجہ توں وائٹ نیں آکھیا ، ‘‘جے کر اللہ دا لفظ وی  اُوسے ہی رب کیتے استعمال کیتا گیا ہے جینوں یہودی اتے مسیحی تسلیم کردے سان تاں فیر اک بوہت وڈی پریشانی دا موقع ہے  ۔’’ (۱)

بوہت ساریاں مثالاں ایس گالھ نوں ثابت کرن کیتے موجود نیں کہ اللہ بنیادی طور تے اک مقامی ‘‘ وڈا دیوتا ’’ سی قرآن بیان کردا ہے ۔ ھن جے کر اوہ کشتی تے سفر کردے تاں اوہ اللہ نوں پُکاردے اودے کیتے اپنی عقیدت دا اظہار کردے پر جدوں اوہ سوکھے تے اُتر آندے تاں ویکھو اوہ دوجیاں دی پوجا وی کردے سان۔

( قرآن ۶۵ : ۲۹ )

مزید ہور جدوں تکلیف ابندیاں نوں چھوندی سی تاں اوہ اپنے خُداوند اے آل توبہ کیتے روندے ہوئے رُجوع لیاندے پر جدوں اوہ اوناں نوں اپنے رحم دی لذت عطا کردا تاں اوناں وچوں بعض اپنے دوجے دیوتاواں دی پوجا کیتے چلے جاندے  ۔ ( قرآن ۳۳ : ۳۰ )

ایں بیان کہ ا وہ ‘‘اودے نال مخلصانہ عقیدت رکھدے سان ’’ ایں گالھ ظاہر کردی ہے کہ اوناں کول اللہ دے مقابلے کیتے دوجے دیوتا وی سان ۔ (۲)ایناں دیوتاؤاں وچ تین دا اساں پہلاں جائزہ لیا جیناں دے الہ لات ، الہ عُضا اتے مِنا نیں ۔

اینج  ہی مکہ دے  ۳۶۰ توں زیادہ بتاں دے درمیان  ہُبل وی ساریاں توں وڈا دیوتا تصور کیتا جاندا سی۔ محمد دے اپنے دادا عبدالمطلب ہُبلدے کول  کھڑے ہوندے سان اتے اونوں ساریاں توں وڈا مقدس دیوتا جاندے سان جدوں اوہ اللہ دے سامنے دُعا کر رے ہوندے ۔ (۳) یایں گالھ  ظاہر کردی ہے کہ کینج اسلام توں پہلاں نکہ وچ مادہ پرست اللہ کیتے بطور اک مقامی سے اسلام سے پہلے مکہ میں مادہ پرست اللہ کے لیے بطور ایک مقامی ‘‘وڈے دیوتا ’’ دے تصور کردے سان  اُوس نیں کائنات وچ کسے وڈے دیوتا دے طور تے پہچان نہیں رکھی سی قرآن دی ابتدائی صورتاں جیڈایاں ممانعت کیتے شامل ہوئیاں جیناں نوں شیطانی ایتاں آکھیا جاندا ہے اوہ ایں ظاہر کردیاں نیں کہ  محمد آپی اللہ دی بطور وحدانیت عزت کردا سی پر ایں بعد دیاں سورتاں وچ موجود نہیں سی کہ اللہ ہی بطور اک وڈا دیوتا دے پوجیا جاندا ۔ (۴)

ایف۔ ای پیٹرز نیں اللہ دی اصلیت کیتے اک اندازہ پیش کیتا ہے :

اللہ دی بطور اک دیوتا دے اصطلاح دی بدعت جنوبی شام اتے شمالی عرب وچ جانی جاندی سی اتے مکہ وچ واضح طور تے اونوں مرکزی اہمیت حاصل سی جتھے کعبہ دی  عمارت بغیر کسے شک شُبے دے اودا گھر سی ۔ ۔ ۔ اللہ محض مکہ دا دیوتا نہیں سی بلکہ وسیع طور تے اوہ اک ‘‘ وڈے دیوتا ’’ دے طور تے پوجیا جاندا سی یعنی چیف اتے مکہ دے رہن آلے سردار دے طور تے (۵)

اِیس کتاب وچ ، کہ کی اللہ رب کیتے اک دوجا ناں ہے ؟ رابرٹ مورے نیں اودے استدال دی ایں لائن کیچھی ہے:

قرآن ایں بیان نہیں کردا کہ اللہ کون ہے کہ محمد اک مادہ پرست سی عرب آلے پہلاں ہی جاندے سان کہ اوہ کون سی اوہ دُرست سی اللہ کعبہ وچ پوجے جان آلے بتاں وچوں مادہ پرست دا اک بُت سی  ۔ (۶)

کی اللہ دا بائبل نال کوئی تعلق ھے؟

مسلمان مفکرین اکثر اللہ دے بائبل دے نال تعلق وچ مختلف آراء رکھدے نیں  بدقسمتی نال بوہت سارے مسیحی اتے یہودی رہنما پورے طور تے اللہ دی الوہیت نوں نہیں سمجھدے جدوں اوہ بائبل دے صحیفیاں دے نال اودے تعلق نوں جوڑدے نیں ۔ ایں حصہ ایس سوال دے جواب وچ تہاڑے ہر غلط تصور نوں مُصاف کر دیوے گا ۔

اللہ بطور اک شخصی ناں

اسلامی مفکرین اتے مومناں دی اک اکثریت ایس خیال نوں تھامے ہوئے ہے کہ اللہ اک شخصی ناں ہے ایں اوہ وجہ ہو سکدی ہے کہ اک مسلمان لھاری مولانا علی نیں بیان کیتی ہوئے ، جیس نیں بیان کیا :

اللہ اک خاص یا شخصی ناں ہے اک  الہی ہستی جیڈی سارے ناواں توں آڈڈا ہے جیڈا اسما الصفات یا ناواں دی  خصوصیات آکھواندی بطور خاصیت ایں اپنے اندر کوئی خوبی نہیں رکھدی پر بطور ناں ایں اپنے اندر بوہت ساری خُوبیاں رکھدا ہے جیڈا کہ وکھرے طور تے صفاتی ناواں تے مشتمل ہے ایں کِسے دوجے لفظ توں نہیں کڈیا گیا اتے نہ ہی ایدا لفظ اِلہ توں ہے جیدا مطلب ( دیوتا یا پرستش دی کوئی شے ہے ) بعض دفعہ ایں آکھیا گیا کہ اللہ الہ لہ دی اک شکل ہے پر ایں اک غلطی ھے۔ (۷)

مسلمان جیڈے ایس گالھ تے دھرم رکھدے نیں کہ اللہ اک شخصی ناں ہے تاں اوناں نوں بائبل نوں پورے طور تے رد کرنا چاہی دا ہے کیوں جے اک وی لفظ اللہ دے ناں توں بائبل وچ نہیں مسلمان علی دی ایسے ہی گالھ نوں پکڑے ہوئے نیں یا فیر اوناں نوں ایں دعوی کرنا چاہی دا ہے کہ بائبل دے ناں غلط نیں یا اوناں نوں بائبل دے پیرائے وچ کسے اک وچ اللہ دے ناں نوں دریافت کرنا چاہی دا ہے ۔ اللہ دے ناں کیتے ایل یا یہواہ دا ناں بائبل وچ واحد وسیلہ ھے۔

رابرٹ مورے ایس گالھ دی حالت کیتے جیڈا کہ اک مسلمان سفیر نیں دعوی ٰ کردے ہوئے پیش کیتا کہ اللہ عبرانی لفظ ؎ہیلویاہ دے برابر ہے تاہم ایں عبرانی لفظ جمع دا سیغہ نہیں ہے بلکہ ایں اک کلا لفظ ہے ااتے ایس عبرانی لفظ دا  مطلب یہواہ دی تعریف ہے ایں سفیر ایس پیرائے وچ جیدے وچ یسوع نیں ارامی زبان وچ ایلی ایلیآکھیا  ایں کہندا ہے ک اوہ حقیقت وچ  ہ اللہ ہے درحقیقت نوے عہد نامےوچ  ایتھے اک ارامی محاورہ حوالے دے طور تے بیان کیتا گیا ہے ۔ جیڈا زبور ۲۲ دی پہلی ایت توں لیا گیا ہے اتے عبرانی رب نوں پُکاریا گیا ہے۔ (۸)

زباندانی وچ ایں  غیر منطقی کوشش بائبل دے نال اللہ دی ہم آہنگی نوں قائم کرن وچ  کمزور ہے۔

مزید ہور کلا لفظ عبرانی زبان دی اصل ‘‘ درخت ’’ دے معنیاں وچ یا خاص طور تے ‘‘ بلوط دے درخت ’’ کیتے استعمال ہویا ہے ۔ ( یشوع ) ۲۶ : ۲۴ ) ۔(۹) تاہم ایں مقابلے دے الفاظ دُور دُور نیں جے کر مسلمان مفکرین اللہ نوں اک درخت دے تشبہہ دیندے نیں تاں ایں وی بُت پرستی وچ وحدانیت دی اک شکل ہوئے گی اتے ایں گھل ہور زیادہ مسلئے پیدا کرے گی کہ ابتدائی عرب آلے درخت دی پوجا دی گواہی پیش کردے نیں کُجھ مسلمان ایس نتیجے تے وی اپڑ دے نیں اتے تسلیم کر دے نیں کہ اوناں نوں ضرور ایس مسئلے دے حل تیکر اپڑنا چاہی دا ہے ۔اینج اوہ سادہ طور تے ایں اعلان کردے نیں کہ رب کیتے یہواہ دے ناں نوں شخصی طور تے بدل دیتا گیا ہے ۔کی ایس دعویٰ نوں سچ ثابت کیتا جا سکدا ہے ؟ یقیناًنہیں پرانے اسلامی لوکی تے توریت تے زبور نوں با اختیار کتاباں من دے نیں اتے ایناں کتاباں وچ یہواہ ہی دا ناں ہوئے گا اتے اوناں کیتے اللہ دا ناں نہیں ہے ۔

دوجے مسلمان ایں وی کہندے نیں ک پرانا عہد نام گواچ گیا ہے اتے ایں خود ساختہ کتاب ہے ۔دریائے مردار دے طوماراں نیں ثابت کیتا ہے کہ پرانے عہد نامے دے صحیفے پورے طور تے دُرست نیں ۔ ایناں طوماراں نیں ۲۰۰۰ اور ۲۰۰ وریاں دی ٓثارِ قدیمہ دی  تاریخ نوں دُرست ثابت ککیتا ہے ہور ایں کہ ایں  قابِل بھروسہ بائبل دا ترجمہ مکمل ہے اتے یہودی معاشرےدا  قانون ہے اتے ایں قرآن دے دیتے جان توں سینکڑوں ورے پہلاں توں ہے ۔

منطقی طور پر تے گالھ غلط ہے کہ اللہ دی تھاں یہواہ دا ناں آیا ایتھوں تیکر کہ دو دیوتاواں دی تعریفاں دے اندر وی تضاد ہے یہواہ خُدا آپی اپنا وجود رکھدا ہے اتے آپی نوں ظاہر کر دا آیا ہے ۔ جدوں کہ اللہ محض اک مجسمے دے جانیا جا سکدا ہے اوہ جیڈے ایس گالھ تے دھرم رکھدے نیں کہ اللہ اک   شخصی ناں ہے اُوس نوں بائبل دے یہواہ دے نال اونوں جوڑن وچ نا ممکنہ حد تیکر کوشش کرنی پیئے گی ۔

اللہ بطور اک غیر شخصی ناں

اوہ جیڈے ایس عقیدے تے دھرم رکھدے نیں کہ اللہ محض اک غیر شخصی ناںیا خطاب ہےتاں اوناں کیتے اک بہتر موقع ہے  کہ ا وہ بائبل اتے قرآن دے  درمیان فرق ویکھ سکن ایس اختلاف کیتے الہیاتی تعمیر دا ایس حصے وچ مظاہرہ کیتا گیا جے کر اِل اک نسلی اصطلاح دے طور تے استعمال ہوئے ہے تاں اللہ کیتے زباندانی دی جز نوں عبرانی اصطلاح ایل جیڈا کہ رب کیتے استعمال ہویا ایدے نال مقابلہ کیتا جا سکدا ہے ۔ عبرانینسلاں دے رب نوں کنعان دی سر زمین ہی توں ایس ناں دی اصطلاح دیتی گئی ہے اتے ایں ناں یوگرینک زبان وچ وی بطور ایل ہی آیا ہے اتے ایل کنعان بطور اوناں دے شخصی دیوتا دے ناں دے طور تے استعمال ہویا ہے جیدا تعلق ابراہام دے رب دے نال ہے جینوں ایل ایلون آکھیا گیا ہے یعنی ‘‘ رب سب توںزیادہ  وڈا ’’  ’’ ( پیدائش ۱۹ : ۱۴ ) تاہم رب کیتے شخصی ناں یہواہ ہی رھیا ہے ۔ ( پیدائش ۱ : ۱۲ ؛ ۱ : ۱۵ ؛ ۱ : ۱۸ وغیرہ ) اتے ایں بطور ابراہام دےرب دے  ظاہر ہویا اتے  ایں ہی ناں موسیٰ کیتے اتے عبرانی نبیاں کیتے ظاہر ہویا ۔

جتھوں تیکر ایل دا تعلق ہے تاں ایں بائبل وچ قائم رھیا ہے اتے اکثر ناواں دے نال جوڑیا گیا ہے جیویں بیت ایل ( بیت ۔ ایل ) ‘‘رب دا گھر ’’ ایس اکھر نوں انگریزی اکھر ‘‘رب ’’ دے نال وی جوڑیا جاندا ہے جیڈا کہ جرمن مادہ پرست نیو توں لیا گیا ہے ایس اکھر نوں وی اک زبانی ناں دے طور تے اختیار کیتا گیا ہے اتے ایں رب کیتے شخصی ناں نہیں ہے اتے اوس نوں وی ضرور واضح کیتا جانا چاہی دا ہے کہ ایل یا رب زباندانی دی اصظلاحواں نیں جدوں کہ یہواہ کلا شخصی ناں ہے جیڈا پیوتر توریت وچ ظاہر ہویا ۔

ککی مسلماناں نیں ایل نوں شخصی یا غیر شخصی طور تے اپنے خُداواں دے لیا ہے اتے اوہ یقین کردے نیں کہ ابراہام ، ہاجرہ اتے اسماعیل اودے تصور نوں لے کے مکہ وچ آئے اوناں رب تے دھرم دیاں اُلجھن یعنی ایل نوں ذاتی یا غیر ذاتی طور تے خراب کرن وچ مادیت پرستی نوں اختیار کیتا جینوں بعد وچ مکہ وچ قائم کیتا ۔ کی اللہ محض اک مجسماتی  قوت یا اک شخصیت ہے ؟ دونہواں صورتاں وچ اودی منطقی صورتِ حال نوں پیش کرنا ناممکن ہے ۔

ایس اکھر اللہ کیتے اوس دی تعریف دے حوالے توں تین نمایاں مسائل نیں : پہلے نمبرتے بوہت سارے مسلمان اونوں اپنے دیوتا دے شخصی الہ ہون دا نسلی دعویٰ نہیں کرن گئے۔

دوجے نمبرتے ا وہ ایسے گالھ نوں محسوس کردے نیں کہ اللہ دے نال اوناں دے شخصی رب ہون دا دعویٰ محض اوناں دی غیر شخصی ناں دی تعلق داری ہے تیجے نمبر تے کہ ابراہام اتے اوس دے کنبے نیں مکہ دا سفر کیتا ایں اک نواں وحدانی دھرم ہے اتے ایں محض اللہ دے رب ہون نوں ثابت کرن دی نیو ہے ۔

جے کر اسی پہلے حصے وچ ایتھے اللہ نوں اک غیر شخصی طاقت دے طور تے ویکھیا گیا ہے تاں اوتھے اسلامی الہیاتی نظریات دے رب دی فطرت ساکن شکل دی ہے اتے ایں انسانی تصور توں پرے ہے ۔

اتے ایں ایس گالھ نوں وی پورے طور تے ظاہر کردا ہے کہ اوہ رب دی شخصیت نوں نہیں جاندے اتے نہ ہی اونوں ویکھدے نیں اتے نہ ہی اونوں چھوندے نیں اتے نہ ہی اوس دے نال کوئی شخصی تعلق ہے اتے اوہ انسان توں بوہت پرے ہے۔اودے فرشتے ہی اودے اتے انسان دے وچکار اک پُل نیں اتے اوہ اودے متعلق وی بوہت گھٹ جاندے نیں بوہت سارے مسلمان آکھن گئے کہ اللہ دی کوئی بناوٹ نہیں ہے اونوں وصول نہیں کیتا جا سکدا اتے اوہ ناقابلِ جامع ہے۔

اسلامی مفکرین ایس متضاد مسئلے کیتے ونڈے ہوئے نیں ۔ ا وہ جیڈے ایں آکھدے نیں کہ اوہ غیر شخصی ہے اوہ آکھدے نیں کہ اللہ ‘‘ مکمل الہ ’’ ہے اتے اک آتما  نہیں ہے جے کر اللہ اک شخص نہیں یا اک روح نہیں تاں فیر اوہ کی ہے ؟کی  اللہ اک غیر شخصی قوت ہے ؟ کی اُودیاں کُجھ  صفات نیں ؟جے کر اینج ہے تاں صرف اک  شخصی رب ہی دی محبت اتے معافی ورگیاں خُوبیاں ہو سکدیاں نیں ۔ کی رب ترس کھان آلا اتے رحیم ہے جے کر اوہ اینج دا ہے تاں فیر اوہ اک ساکن خیال یا قوت کینج ہے ۔

مسلمان مفکرین بیان کردے نیں کہ اللہ بطور اک لیکھ دے لکھاری دے ہے اتے اودا احترام بطور جُھوٹیاں دے سب توں زیادہ کیتا جاندا ہے ۔

( سورہ ۵۴ : ۳ ) ایس ایت وچ عربی اکھر مُکاردا  مطلب ہے جُھوٹا ، دھوکہ دین آلا اتے  فریبی ۔ مسلمان یہودی شریعت توں ویکھدے نیں کہ یہواہ نیں برائی نوں پیدا کیتا۔( یسعیاہ ۷ : ۳۹ ) اِیسے توں ہی اوہ ایں اخذ کردے نیں کہ یہیواہ وی اللہ دی طراں مُکارا ہے اوہ ایس گالھ توں ایس شے نوں مدد دین دی کوشش کردے نیں کہ صحیفیاں وچ جدوں توں یہواہ نیں ابلیس نوں پیدا کیتا تاں اُوس نیں برائی نوں پیدا کیتا ایں وجہ غیر منطقی ہے ۔ مسلمان ایں وجہ پیش کردے نیں کہ جے کر یہواہ نیں اونوں پیدا کیتا ہے تاں اودی تخلیق وی اودی سیان ہونی چاہی ہے ایں وحدانیت رکھن آلا رب نہیں جینوں یہودی یا مسیحی رب آکھدے نیں ۔ صحیفے اِیس گالھ نوں بیان کردے نیں  کہ یہواہ نیں ابلیس نوں پیدا کیتا تاں جے گناہگاراں نوں سزا دیوے نہ کہ اُوس نوں  غیر راست باز مُکارا دے طور تے پیدا کیتا بھاویں مسلمان رب نوں توحید دےمنن آلیاں دے طور تے دعویٰ کردے نیں پر اوناں دے بوہت سارے تصورات اینج دے نہیں نیں کیوں جے اوہ ہندو دھرم دی طراں لیکھ دے ہون تے وی یقین رکھدے نیں ۔ ہندو وی عظیم برہمن نوں چنگائی اتےبرائی دونہواں  صفات رکھن آلا ا دیوتا من دے نیں ۔ اللہ انساناں تے اپنی رومی اتے یونانی دیوتاؤاں دی فطرت دے  طور تے ظاہر ہوندا ہے  اللہ دی صفات پیوتر یہواہ دی صفات دا عکس نہیں نیں جیویں اوس نیں اپنے آپ نوں پیوتر توریت وچ ظاہر کیتا ہے۔

کوئی ایں گالھ آکھ سکدا ہے کہ مسلماناں نیں اک دوجے دے نال اتفاق کیتا ہے ایدے باوجود نوے آڈڈے فرقے نیں جیڈے اسلامی دھرم رکھدے نیں ۔ ہر گروہ آڈڈعقیدے رکھدا ہے اتے اوناں دی تقسیم دے وچکار گرما گرم بحثاں ہوندیاں نیں جیناں وچ اللہ دیاں تعریفاں نوں وی شامل کیتا گیا ہے ۔

ایتھوں تیکر تعلق دوجے مسئلے دا ہے جیدا تعلق اللہ دی اصطلاح توں ہے تاں اوہ اینوں اپنے ذاتی دیوتا دے طور تے اپنے تصور توں من دے نیں ۔ایس نظریے دے حِساب توں ایں اک سنجیدہ الہیاتی لاگو کرن دا مسئلہ ہے جیڈا کہ مادہ پرستی دی الوہیت توں اختیار کیتا گیا ہے مثال دے طور تے ‘‘وڈے دیوتا ’’ ایل دی پوجا کرنا ایں مادہ پرست کنعانیوں توں سی جیڈا بُت پرستی دے طور تے اینوں شخصی دیوتا تسلیم کردے سان جیویں کہ تھلے ویکھیا گیا ہے  کہ یوگریٹک ایل دیوتا جیڈا کہ عربی زبان دے اِل توں لیا گیا ہے اودی سارے عرب وچ بطور دوجے شخصی چن دیوتا دے پوجا کیتی جاندی سی۔

اک تیجا وڈا مسئلہ تاریخی اتے بائبل دے بیانات دی وظاحت وچ اُٹھدا ہے  ۔ پیوتر طومار اسماعیل دے آباواجداد دے بارےوچ  بیان کردے نیں کہ ایں حویلہ توں شور دے علاقے توں سان جیڈا  کہ مصر دے بارڈر دے کول سی  جدوں تساں شور نوں جاندے ہوں۔ (پیدائش ۲۵:۱۸)ایں  زمین سینا دی پہاڑی توں جنوب مغربی کونے وچ دُور واقع سی جیڈا کہ ساحل سمندراتے  فیر مِصر دے آل جاندی سی ااودا  حدوددربع مکہ توں بوہت فاصلے تے سی خاص طور تے اُوس ویلے جدوں کوئی ایں تصور کرے کہ ایں زمین صحرا وچ ہے اتے ایں سفر کیتے اک ودا اوکھا  ای مرحلہ ہے۔ عرب دے لوکاں دی  حقیقی اصل نسل بدوؤں توں آندی سی جیڈا کہ سارے عرب وچ اسماعیل پیدائش توں بوہت پہلاں رھندے سان اتے براہ راست کوئی وی اینج دے تاریخی شواہد نہیں ملدے جیدے توں اسرائیلیاں اتے عرب دے لوکاں دے درمیان لہو دے اک ہون دی وجہ مل سکے ۔ صحیفے دے مطابقاودی نسل  شعیر دے ملک دی پہاڑی وچ وسدی سی ۔ (پیدائش ۳۸:۸)

قرآن دے باہر کوئی وی اینج دے شواہد نہیں ملدے کہ ابراہام یا اسماعیل نیں مکہ دے علاقے دے آل ہجرت کیتی ایتھوں تیکر کہ جے کر ابراہام اوس زمین وچ گیا تاں اودے دیوتا نیں ایس نوں نسلی طور تے لیا ورنہ اوہ اک کنعانی مادیت پرست دیوتا دی پوجا کرن گئے ۔ ابراہام نوں شخصی ناں یہواہ دیتا گیا تاں جے کسے وی مادیت پرست دیوتا دے تعلق توں بال  ایل دا اکھر دیوتا کیتے  نسلی طور تے ورتیا گیا ااتے اودی صفات دے  سبب توں اونوں ایل ایلون یا ایل شیڈائی دی خصوصیات وی دیتی گئی۔ مکہ دے رھن آلے اتے اودے آسے پاسے دے لوکاں نیں اِیس ناں ایل نوں  اختیار کیتا یا دوجے تے ایس شخصی ناں نوں اپنے دیوتاواں دے حوالے توں واستعمال کیتا خاص طور تے چن دیوتا دے بھیس وچ ایں مشق یہودیاں اتے مسیحیاں دے عقیدے کیتے استعمال ہوندی سی جیویں کہ پیوتر صحیفیاں وچ ظاہر ہویا ہے۔

اللہ بطور عرب آلیاں دے چن دیوتا دے طور تے

سارے ابتدائی قریب مشرق وچ چن دیوتا دیبوہت سارے  ناواں توں پوجا کیتی جاندی سی (۱) سمیرین (نانا)، جیڈا کہ چیف دیوتا این لِل دا پُتر سی ۔  (۲) عقائدین (گناہ)؛  (۳) بابلیاں دے دھرم دے دیوتاواں دا ابتدائی پیو   (۴) انو ، آسماناں دا دیوتا اتے سارے دیوتاؤاں دا  سردار اتے (۵) یوگرت مزید ہور خاص ناں جیڈا کہ آڈڈیاں نسلاں نیں دیتے ۔ (۱) نمراسُس جیدا مطلب ہے ‘‘چمکدا طلوع’’۔ (۲) ‘‘ اُور دا رب’’ اتے (۳) ‘‘ اِرگیشریگل دا خُداوند ’’ جیڈا کہ اُور وچ چن دیوتا کیتے مندر دا اک ناں سی ۔ (۱۰)

نتیجتاً چن دیوتا دی عرب وچ وڈے اعلیٰ پیمانے تے پوجا ہوندی سی اتے  اودے ہی نال آسے پاسے ادے علاقیاں وچ  وی صرف مکہ دا مشرقی حصہ گناہ دا صحرا سی ، سینہ دا  صحرا سی اتے چن دیوتا دے بعد ہی ممکنہ طور تے اودا ناں کوہِ سینا پیا جیڈا کہ سفر کرن آلے  بدوؤاں نیں رکھیا ۔ (۱۱)

غالباً بائبل دا  ذکر بیان کردا ہے کہ سینہ دا پہاڑ حُورب دے ناں توں  ہے۔ اِیس لئی یہواہ خُدا نوں اِوس چن دیوتا  دے نال نہیں ملایا جا سکدا ۔ پرانے عہد نامے دے مطابق سختی نال چن دیوتا دی بدعت دی  ممانعت کیتی گئی ہے۔ (استثنا ۴:۱۹؛ ۱۷:۳؛ ۲۔سلاطین ۲۱:۳؛ ۳:۵ ؛ ۲۳:۵، یرمیاہ ۸:۲ ؛ ۱۹:۱۳ ، صفنیاہ ۱:۵ ) (۱۲) رابرٹ مورے اپنی تحریر چن دیوتا اللہ : مشرقیِ وسطیٰ دے آثارِ قدیمہ وچ بیان کردے نیں ہیں کہ فلسطین دے علاقہ حُضور وچ ۱۹۵۰ دی دہائی وچ اک مندرسی :

چن دیوتا دے دو بُت ملے نیں ایناں وچوں ہر اک بندے دا مجسمہ ہے جیڈا تخت تے بیٹھا ہویا ہے اتے اودی چھاتی تے چن کھودیا ہویا ہے اُوتھے دے لوکی واضح کر دے نیں ایں چن دیوتا دے بُت نیں بوہت سارے نِکے مجسمے وی ملے نیں جیناں دی شناخت چن دیوتا دیاں دھیاں دے طور تے ہوندی ہے۔  (۱۳)

بیان کیتے گئے باب وچ دیوی ال لات بطور اک سُورج دی دیوی دی مُرید بیان کیتی گئی ہے پر ہور ایں وی ظاہر ہویا ہے کہ اوہ اپنی بہناں ال عُضا اتے مِنا دے نال چن دیوتا اتے سُورج دیوی دی دھیاں وی نیں خورے ہو سکدا ہے کہ ال لات اصل وچ سُورج دیوی سی بعض اوقات ایناں دیوتاواں دا اُوناں دے علاقے دے حِساب توں دوہرا کردار وی ہوندا سی ہور ایں کہ حُضور دے علاقے وچ اللہ دیاں تین دھیاں کیتے چھُٹکارےدے  باؤلز وی نیں ایں گالھ بڑی خاص ہے کہ مورے دے بیان دے مطابق تینے دھیاں ال لات ، ال عُضا اتے مِنا اکٹحی چن دیوتا دے نال اپنے سراں اُتے چن دے نشان دے نال پیش کیتی گئی ۔(۱۴)

جیویں کہ پہلاں ذکر ہویا ہے  کہ نوبونی دس جیڈا باب دا آخری بادشاہ سی اُونے چن دیوتا کیتے طیما وچ جیڈا کہ شمالی عرب وچ ہے اُودے کیتے بڑی بدعت دی تھاں تیار کیتی گئی سی ۔ ایں شہادتاں وی ملیاں نیں کہ جنوبی عرب وچ چن دیوتا دا وی قبضہ سی ایلئیڈ بیان کردا ہے:

ہر شخص اپنے ہی رب دی پُوجا کردا سی  واد (مِناؤاںدا رب سی ) اُم کتابئین دا رب سی ، سِن ( حیدراماؤتھس دا رب سی ) اتے ایلمکا (سائبین دا رب سی ) جنوبی عرب وچ مندراں دے وچکار دو مندر بوہت مشہور سان ۔ درمیان دو مندر بہت مشہور تھے۔ ۱۔ حُوریدا دا مندر جیڈا کہ حیدرماؤت وچ ہے اتے ایں مندر سِن کیتے وقف ہےجیڈا  کہ مقامی چن دا رب  ہے اتے دوجا عوام دا  مندر ہے (اونوں حرم بِلکس وی آکھدے نیں ایں  مارب وچ واقع ہےاتے  ایلمکا کیتے وقف ہویا ہے اتے ایں سائبین دا چن دیوتا ہے۔(۱۵)

جدوں کہ  ‘‘ایلمکا’’ دا ناں ‘‘اِل مُکا’’ ترجمہ کیتا  گیا ہے جیدا مطلب ہے پانی دا دیوتا اتے ااُودا  تعلق سُورج دی دیوی شام نال سی ۔ (۱۶)بھاویں جِیکس ریکمین نیں اپنی کتاب ‘‘لیپینتھان دی اہل عربیہ دُو صد پری اسلامیکا’’ وچ دعویٰ کیتا ہے کہ دوجا دیوتا بحیثیت سُورج دا دیوتا تصور کیتا جاندا ہے۔ اوہ ایس گالھ نال وی متفق ہے کہ بوہت  سارے مفکرین پہلے دیوتا ایلمکا دا احترام بحیثیت اک مرد چن دیوتا دے کردے سان ۔ (۱۷)

جنوبی عرب وچ چن  دیوتا کیتے تصور کیتا جاندا ہے ۔ ایلمکا دا احترام وی اِیس علاقے وچ چن دےرب دے طور تے کیتا جاندا سی  ۔ عرب دی  لسانی تاریخ وچ ‘‘اِل’’ یا ‘‘الہ’’ بطور چن دے محاورے دے ہے۔ (۱۸)

دوجے نوں شار دے ناں توں وی  پُوجیا جاندا سی  ۔ ڈیوڈ ایف گراف نیں اپنی تحریر ‘‘ایکمینڈ دے ویلیاں دے دوران عرب آلے ’’ وچ بیان کیتا ہے شار دا ناں بذاتِ خود چن دیوتا سِن دے عہدےتوں  کڈیا گیا ہے۔ ثانوی طور تے ۱۱۔ تھہری ۔۔ ال ۔۔ شار۔(۱۹) ریکمین شیران نوں وی چن دیوتا دے نال ملاندا ہے۔ (۲۰)

ایں خاص دیوتا جیدی شمال عرب وچ پوجیا جاندا سی اتے اوہ  ا شارد ا ‘ا‘وہ’’ آکھواندا سی ۔ (۲۱) چن دیوتا سِناتے دوجا  دیوتا شمالی عرب وچ پوجے جاندے سان جنوبی عرب اتے اوس دے دور دراز علاقیاں وچ جیڈا کہ نتیجتاً مکہ دی تھاں سی اتے جغرافیہ طور تے اک تکونی مرکزسی  اِیس بیان توں ایں گالھ نظر آندی ہے کہ اللہ آل الہ دا  مساوی ہے اِیس طراں اُودا تعلق عرب دے چن دیوتا دے نال ملانا آسان ہے  ۔

مورے اِیس تعلق دا اک بڑا چنگا خلاصہ پیش کردا ہے:

کی ایں حیرانی دی گالھ نہیں کہ ہلال نوں اسلام دی علامت دے طور تے پیش کیتا جاندا ؟ اتے ایں ہی ہلال ایناں دیاں مسیتاں اتے میناراں تے نظر آندا ہے ؟ اتے ایں ہی ہلال اسلامی قوماں دے جھنڈیاں تے نظر آندا ہے اتے مسلمان روضہ وی آسمان تے مہینے دے ہلال دے دوران رکھدے نیں  ؟ (۲۲)

کُجھ مسلمان قرونِ وسطیٰ تیکر اپنی مسیتاں دے اُوپر ہلال دی علامت نوں  نہیں رکھدے سان  ۔ (۲۳)جے کر ھن اینج ہویا ہے تاں ایں کیوں شروع کیتا گیا ؟ کی ایں محض اتفاق سی ؟ کی ایں محض اتفاق سی ؟ا وہ لوکی جیڈے مافوق والفطرت  دنیا تے یقین رکھدے نیں اوناں کیتے  جو اب واضح ہے ۔ نوے عہد نامے وچ ایس طراں نال  وضاحت ہوندی ہے۔

‘‘رب دے سارے ہتھیار لو تاں جے تساں ابلیس دے منصوبیاں دے  مقابلے وچ قائم رہ سکو۔ کیوں جے سانوں لہو اتے گوشت نال کُشتی نہیں کرنی ہے بلکہ حکومت آلیاں اتے شرارت دیاں اُوناں روحانی فوجاں نال جیڈیاں آسمانی مقاماں وچ نیں  ۔ ایس واسطے تساںرب دے  سارے ہتھیار بھن لو تاں جے بھیڑے دِن وچ مقابلہ کر سکو ا تےکماں نوں انت دیکے  قائم رہ سکو۔’’(افسیوں ۱۳ ۔ ۱۱ : ۶ )

لوک یا قوماں ایناں آسمانی بُری تاثیراں توں اکثر انداز ہوندی نیں ۔ زور آور دیوتا بطور اک فریبی اتے مُکار شیطانی دیوتا دے اُناں ساریاں تے جیڈے اُودے قبضے وچ ہے ۔ حکومت کردا ہے اسلام توں پہلاں دیاں جڑاں ابتدائی چن دیوتا دی بدعت اتے بابلی علمِ فلکیات توں جنم لیندی ہے جینے بوہت ساریاں نوں نفرت اتے فریب دا شکار بنایا ہے ایس شطانیت دے اسلامی پھل بربریت اتے جنگ وجدل دی صورت وچ چودہ سو ورے تیکر ظاہر ہوندے رھے نیں ۔

اسلام دی ایس  فطرت دے سبب توں اسلام کیتے مُکتی دا ذکر مندرجہ ذیل صورت وچ ہے، ‘‘ویکھو اوہ جیڈا دھرم نہیں لیائے اوہ جیڈے صحفیاں وچ ہے اتے بُت پرست نیں اوہ آگ وچ جان گئے۔ اوہ بوہت بھیڑی مخلوق نیں ۔ ’’(قرآن ۹۶:۶ ) اینج ہی تساں جیڈے دھرم لیائے ہو تساں یہودیوں اتے عیسائیاں نوں اپنے بیلی نہ بنانا ویکھو اللہ غلط کام کرن آلے قبیلے دی راہنمائی نہیں کرے گا ۔’’ (قرآن ۵:۵۱)

دوبارہ سورہ ۵:۶۹ وچ ایں حکم آیا ہے کہ اللہ نوں بطور اپنے وڈے دیوتا دے پُوجو۔

ویکھوا وہ جیڈا دھرم لیائے اتے اوہ جیڈے یہودی اتے سائبین اتے مسیحی نیں  اُوناں وچوں جیڈا کوئی اللہ تے دھرم لیاوے اتے اخیر تیکر  قائم رھوے اتے ٹھیک کام کردا رھے تاں اُوناں کیتے کوئی خوف نہیں اتے نہ ہی اُوناں کیتے کوئی پریشانی ہے۔

مُکتی کیتے اللہ تے دھرم لیان کیتے جیڈی گالھ درکار ہے کہ اوہ پہلاں پرانے عہد نامے اتے نوے عہد نامے نوں سمجھن اللہ اک مادیت پرستی دا چن دیوتا ہے جیدی اصلیت آثارِ قدیمہ دے مطابق ابتدائی عرب دی پوجا دے نال اللہ دی درختاں دے وچکار پوجا کیتی جاندی سی جیناں نوں مقدس مزاراں دے طور تے استعمال کیتا جاندا سی ۔ من بھاوندی گالھ ایں ہے کہ اوناں وچ اکثر سخت درخت جیویں اوک دا درخت جیدا عبرانی زبان وچ ترجمہ اللہ کیتا گیا ہے یعنی بدعتی پرستش نوں بائبل وچ منع کیتا گیا ہے اصل وچ مادیت پرستی دیاں روائیتاں دے مطابق اوہ لوک دن وچ پنج واری جُھکدے سان ۔ اتے اوہ آسمانی دے سامنے اپنے آپ نوں جُھکاندے سی اتے ایں ہی روائیتاں محمد دیاں نمازاں وچ ہون آلیاں مشق دیاں جڑاں سی ۔پر اینج دی پوجا نوں یہواہ پیوتر رب نیں منع کیتا ہے اتے ایس نوں بُت پرستی دے شیطانی اثرات آکھیا گیا ہے ۔ جیویں جیوں ابانیاں نیں ترقی کیتی تاں اکھر اتے گرائمر ویلیاں دے نال آپس وچ شامل ہوئیاں ابتدائی عبرانی زبان ابراہام دی زبان سی جیڈا بابل توں آیا اسماعیل اتے عیسو دیاں نسلاں نیں عرب دیاں آبادیاں وچ ویاہ کیتے اتے اینج ہی زباناں دوجیاں زباناں وچ شامل ہوئیاں ۔ اک دوجا تصور جیڈا آل لہ دے مطلب دے بارے وچ ہے ۔ اوہ وی دُرست نہیں ہے کیوں جے بعد وچ اودیاں جکڑاں خاص دیوتا دے نال ملائیاں گئیاں چالدین عبرانی ایل یا اِل دو پہلے حروف نیں جیڈا کہ اکھ ایلوہیم یزراعیل وچ موجود ہے اتے ایناں نوں ہی ہو سکدا  ہے مثالاں دے طور تے رکھیا گیا ہوئے تاں جے ایس معاملے وچ ‘‘آل’’ بلاواسطہ طورتے  اللہ دے طور تے استعمال ہویاہے۔ اتے  ‘‘دی ڈیفینٹ آرٹیکل’’ دے طور تے عربی زبان وچ استعمال کیتا ہے اتے ایں وی ممکن ہو سکدا ہے کہ اکھر حالہ عربی زبان وچ ہلال کیتے استعمال ہویا ہےاتے ایں  اابتدائی عرب دے بدوؤاں لوکاں نیں ابتدائی عبرانی گرائمر دے ڈاھانچے توں اختیار کیتا ہے ۔

مثال دے طور تے عبرانی وچ ایچ دا حرف ڈیفینٹ آرٹیکل کیتے استعمال ہوئے گا اتے بعد وچ عربی وچ ایں آل وچ بدل دیتا گیا جیویں کہ دی ڈیفینٹ آرٹیکل کیتے استعمال ہونداہے۔ ھن جیویں کہ ایں آکھیا جاندا ہے جے کر عبرانی زبان دی ابتدائی شکل دے مطابق اکھر آہالہ ہلال دے  معنی وچ آندا  ہے تاں عربی زبان وچ ایدی حالت ترقی پزیری توں پہلاں دی ہے اتے ڈیفینٹ آرٹیکل دے  بغیر اے اللہ دا مطلب اک  ہلالی چن ہے ۔ ایں اللہ دے ناں نوں واضح کرے گا اتےمِصر اتے عرب دے بوہت سارے چن دیوتا نوں پیش کردے نیں۔

اینج اللہ ہلال چن کیتے استعمال ہوندا ہے اتے اِیسے لئی بوہت سارے اسلامی قوماں دے جھنڈے تے علامت دے طور تے ایس ناں دیاں جڑاں مزاراں اتے آثارِ قدیمہ دی پوجا دے طور تے استعمال ہویا ہے اینج اللہ عبرانی وچ سخت لکڑی یا اوک دے درخت کیتے استعمال ہویا ہے اتے فیر اخیری اینج دا اکھر چن دیوتا دے دے اللہ کیتے جیدی پوجا درختاں دے جُھنڈاں دے وچکار ہوندی سی اینج ہی عبرانی دا آہالہ اتے عربی دے آہالہ وچ اک قریبی تعلق ہو سکدا ہے یہواہ  نیں آثارِقدیمہ دے جھنڈاں دی پرستش توں  منع کیتا اتے توریت وچ آہالہ یا اللہ دی شناخت کروائی۔ آثارِ قدیمہ اِیس ساری معلومات وچ اک اہم کردار ادا کر سکدا ہے اتے اوناں دے متغیرات اتے  تعلقات وچ تعلق قائم کر سکدا ہے ۔ ایں گالھ بوہت واضح ہے کہ عربی زبان نیں ساریاں زباناں دی طراں ترقی کیتی ہے اتے نہ ہی اودیاں جڑاں آدم دی اصلی زبان دے نال ملدیاں نیں جیویں کہ بوہت سارے مسلمان ایدا دعویٰ کر دے نیں ۔ مسلمان جیڈے  عربی زبان نوں انسانی ابتداء دی زبان کیندے نیں ا وہ سائنسی مواد دا  انکار کردے نیں  ۔

مزید ہور اوہ بائبل دے  ابتدائی بابلی ذکر دا وی انکار کردے نیں جیدے مطابق لوکاں دیاں زباناں وچ اختلاف ہو گیا ۔

اسلام اتے مسیحیت دونہویں متضاد دین نیں جے کر اک نوں قبول کیتا جاوے تاں دوجا فُوراً رد ہو جاوے گا ۔ اسلامی تعلیمات نوں حقیقی بائبل دی مسیحی جانکاری وچ شامل نہیں کیتا جا سکدا سی ۔ مسلمان مادیت پرستی دے چن دیوتا دی پوجا کر دے نیں اوناں دے دین دیاں جڑاں یہودیاں دے خُداوند نال نہیں ملدیاں بوہت سارے مسلمان ھن وی یسوع دے رب ہون دا انکار کردے نیں اتے یسوع دے مجسم ہون دے واقعے دا وی کُجھ نا ں نہاد بدلے ہوئے مسلمان سادہ طور تے یسوع نوں اک ہور نبی دے طور تے قبول کر دے نیں اتے اونوں تخلیق دے خُداوند دے طور تے قبول نہیں کردے اک ہور افواہ جیڈی زبانی پھیلی ہوئی ہے اوہ ایں ہے کہ یسوع نیں لوکاں نوں آپی نوں رب ہون دا کہہ کے دھوکا دیتا جدوں اوہ مُڑ آوے گا تاں یسوع ضرور اللہ توں اپنے جھوٹے ہون اتے لوکاں دی غلط راہنمائی کیتے معافی منگے گا ۔ ا وہ اِیس خیال توں نفرت کردے نیں کہ جے کر اک سچا مسیحی یسوع نوں یہواہ خُدا کہندا ہے  یہودی ذہنیت دے مطابق یوحنا رُسول  نیں بیان دیتا کہ ہر آدمی یا روح یسوع دے جِسم اختیار کرنن دا انکار  کردی ہے اوہ مخالفِ مسیح دی روح ہے ۔ یسوع یہواہ ، بچانے آلا رب ہے۔ سوائے یہودی مسیحی دے ، رب دی آتما دا کوئی بندہ نہیں آکھ سکدا کہ یسوع یہواہ نہیں (یعنی خُدا ) ۔ پینٹی کوست دے دن ۳۰۰۰ ایماندار یہودی یسوع دے ناں تے بُلائے گئے کہ اوناں نوں مُکتی دیتی جاوے اتے سارے اک رب نوں منن آلے سان ۔ اوہ کِسے دوجے دیوتا یا پیر بابے نوں نہیں من دے سان کیوں جے ایں جُھوٹے رب سمجھے جاندے سان ۔ اوہ سمجھدے سان کہ یسوع نیں اشارہ کیتا ہے یہواہ بچاندا ہے ۔جیڈا کوئی انکار کردا ہے کہ یسوع جسم وچ حقیقتاً یہواہ سی رب نہیں ہے ! ایں محمد دسدا ہے جیڈا کہ مخالفِ مسیح دی اک قسم دا نبی ہے۔

الرحمٰن

قرآن وچ اک نوں کڈ کے ساری سورتاں دے آغاز وچ اک کلام دا اضافہ کیتا گیا ہے: ‘‘اللہ دے ناں توں ، جیڈا بڑا مہربان اتے رحم کرن آلا ہے’’۔ (۲۴)ایں مقولے قرآندی اک کتاب وچ تالیف کرن توں بعد شامل کیتے گئے ۔ عربی دے  مترادفات (ہم قیمت الفاظ) رحم کرن آلا (الرحمان اتے ہمدرد (الرحیم)کسے  دیوتا کیتے حوالہ جات سان جیناں دی پوجا محمد دی پیدائش توں بوہت پہلاں کیتی جاندی سی ۔ الرحمٰن دیوتا نوں اسلامی چن دیوتا اللہ دین وچ ملا دیتا گیا اتے پورے قرآن وچ چبوت دیتے گئے ۔

مسلمان دلیل دیندے نیں کہ چن دیوتا دا عقیدہ دوم ہڈھراموت(یمن) دے شمال وچ موجود نہیں سی ۔ قیاس دے طور تے جادوئی عمل  نیں مکہ دے دین وچ سرایت نہ کیتی ۔ (۲۵) تاں جے اینوں پچھلے حصے وچ پہلاں ہی جھوٹا ثابت کیتا جا چُکیا ہے ۔ ۔ یقیناً عقیدہ دوم دی جنوبی عرب توں شمالی عرب تیکر پرستش ہوندی سی ۔ اینج ہی ، الرحمٰن ( الرحیم)دا  عقیدہ جنوبی عرب وچ اتے اودے نال نال وسطی عرب عرب الیمامہ وچ یہودی اثر دے  ذریعے بنایا گیا۔

چوتھی اتے پنجویں صدیاں سی۔ای توں کندہ کاریاں جنوبی عرب توں ملی نیں  ‘‘رحمانی’’ عقیدہ دا ثبوت دے رھیاں نیں  ۔ اِیس نوں  قرآن وچ ‘‘حنیفہ’’دی  اصطلاح وچ  برابر تقسیم کیتا گیا ہے۔ (۲۶) اک یہودی بادشاہ بنام دہُو نوواس نیں یمن وچ ‘‘چھیویں صدی دے نصف’’ دے دوران حکومت کیتی ۔ا وہ سارے مشرقِ قریب وچ کئی زباناں وچ بڑے مشہور رہے جیویں : یونانی ، شامی ( ارامی) اتے آڈڈے عربی لہجے ۔ اُودی شہرت دی  وجہ حبشی مسیحیاں دی انتہائی ایذا رسانی سی جیڈے جنوبی عرب وچ  ہوئی۔ا وہ اکثر ‘‘ ہمائریٹوں دی مسیحی کتاب وچ  بطور مسروق مار ڈالنے آلا مشہور رھیا ۔’’ اوہ جھوٹے وعدیاں نال  مسیحیاں دے حوالے کرن کیتے چال چلدا ؛ کہجے کر اوہ  ‘کِسے رحم کرن آلے ’’ (رحمٰن) دی قسم کھان تاں اوناں نوں نقصان نہیں پہنچایا جاوے گا ۔ فیر وی ، اونج ہی اوہ آپی نوں ترک کردے ، اوہ اوناں نوں قتل کر دیندا ۔ (۲۷)

قرآن وچ دیوتا کدے ناں دی  اِرتقاء اتے ااخیری  تالیف دے متعلقہ اپنی دریافتتاں نوں بیان کردا ہے:

۔ ۔ ۔ ۔پہلیْ ابتدائی مکی سورتاں وچ  محمد تقریباً مستقل طور تے اللہ دیوتا دے طور تے نہیں بلکہ کِسے دوجے دا حوالہ دیندا ہے ، جیویں اساں ویکھیا ہے ، بطور مالک یا ، کیوں جے اکثر بولن آلا ہوندا ہے تہاڑا مالک ۔ ایں محفوظ شدہ ایجاد دے طور تے کِسے نوے دیوتا دا ناں نہیں ہے ، کوئی دیوتا جیدی موجودگی مکہ وچ ہے ، سابقہ دے طور تے اوہ گمنام ہے ؛ بلکہ ایں اک لقب ہے کِسے آشنا کیتے اک حوالہ ۔ محم دا آقا کونہ ہے ؟

کئی واری اپنی تبلیغ دے آغاز دے بعد، شاید دو ورے بعد، محمد الرحیم دا ناں استعمال کرنا شروع کردا ہے، ‘‘ رحیم شخصی’’، ااودے رب اتے نمایاں طور تے سورت ۵۶، ۶۸، ۷۸ ، ۸۹ اتے ۹۳ وچ  مالک اتے رحمٰن نال نال  استعمال ہوئے نیں ، اللہ دے ذکر دے نال نہیں۔ مالک ، دے برعکس رحمٰن اک ناں ہے، ہمیش حرفِ تنکیر دے نال استعمال ہویا ہے اتے قرآن وچرب دے کئی دوجے القاب جیڈے کام وچ لیائے گئے بالکل آڈڈے نیں ۔ اتے ایں اک تاریخ دے نال اک ناں ہے ، اوہ تاریخ جیدا مکہ دے نال تعلق نہیں ، اوتھے اسلام توں پہلاں ‘‘ الرحمٰن دا دین غیر مصدقہ رھندا ہے ۔ جتھے رحمٰن دی پرستش یمن وچ سی اتے حتیٰ کہ ہور من بھاوندی ، کیوں جے اودا براہ راست محمد نال تعلق ہے ، عرب دا مرکزی علاقہ جیڈا  الیمامہ کدے ناں توں  مشہور ہے۔ (۲۸)

پیٹرز ننیں زور دیتا ہے کہ کیویں پجا توں زیادہ واری الرحمٰن دا لقب ‘‘ ناں نہاد دوجے مکی عرصے دی سورتاں وچ اتے اکثر حقیقت کیتے واضح حوالہ جیڈا اہل مکہ نیں اودا ناں عجیب پایا ۔  ’’ یا ناقابلِ قبول ایس سورت ۲۱ : ۳۶ ، ۲۵ : ۶۰ ااتے  ۱۳ : ۳۰ دا بطور ثبوت حوالہ دیتا ۔ پیٹرز نیں دعویٰ کیتا ، ‘‘ ہو سکدا ہے کہ کِسے دا خیال ہو ئے کہ محمددا  رحمٰن اتے اوناں دا اپنا اللہ دو امتیازی دیوتا سان ، جیویں اُوناں دے اوہ رھے ہون’’۔ (۲۹) پیٹرز اسلام دے دیوتا دی نشونما نوں بیان کرنا جاری رکھدا ہے:

اساں سورت ۱۷ وچ اک صُلح دی شروعات نوں ویکھ سکدے ہاں یا : ہور دُرست طور تے ، محمد دے حصے وچ اک مراعات ہون کیتے کی ظاہر ہوندا ہے ، دینی نماز وچ اک مسئلہ دے فیصلے کرن دے سیاق و سباق وچ : ‘‘ اللہ دی نماز پڑھ یا الرحمٰن دی نماز پڑھ ، جینوں وی تساں پُکارو ، اودے کیتے بڑے سوھنے ناں رکھنا ۔۔۔ ’’ ایدے بعد ، ایتھے الرحمٰن دا کوئی ہور ذکر نہیں ، نہیں ، کِسے وی قیمت تے نہیں ، جیویں دیوتا دا عجیب ناں ہے ۔ ایدے بعد توں اوہ ناں مکہ دے اللہ دے ناں توں مشہور ہو گیا اتے رحمٰن نوں اودیاں خُوبیاں توں گھٹ کر دیتا گیا ۔ قرآن دی ہر سورت نوں بچان کیتے اودے شروع وچ ایں کلمہ متبرک سمجھ کے محفوظ کر لیا گیا: ‘‘ شروع اللہ کدے ناں توں  ، جیڈا بڑا مہربان (الرحمٰن) ہمدرد (الرحیم) رحم کرن آلا ہے ’’۔ (۳۰) درحقیقت، حدیث اتے قرآن دونہواں نیں  محمد دے الہامی عمل نوں مسلسل قائم رکھیا بس اُوتے بیان کردہ عمل جیڈا دو دیوتاواں دا اک کلام وچ ملا دینا ہے ۔ اپنے قافلے دے دوریاں دے دوران محمد نیں الرحمٰن دا ایں نواں دین اتے اودی تعلیمات سیکھیا ۔

ابنِ اسحاق  نیں ذکر کیتا سی کہ الیمامہ وچ اک شخص نوں الرحمٰن آکھیا جاندا سی ۔(موسلما) لوکاں نوں تعلیم دے رھیا سی ۔ (۳۱) محمد ایس مقرر کردہ نبی دا اک نیک  بال سی  ۔  اوس نیں اخلاقی قوانین دا مجموعہ سکھایا کہ شراب دے ذائقے توں پرہیز کرے ۔ ہر دوجے مہینے وچ روزہ رکھنا ، ویاہ وچ وفاداری ‘‘ اک پُتر دی پیدائش توں بعد ’’ اتے دن وچ تین واری رسمی نمازاں پڑھنا ۔ اوہ مجموعی طور تے یومِ ال آخیر وچ جسم دے جی اُٹھن روزہِ عدالت اتے الیمامہ وچ حجر پر خانہ کعبہ دا اقرار تے زور دینا ۔’’ (۳۲) مزید  ہور  ، موسائلما اتے محمد دونہواں نیں عربی سیرز دے طریقے دی غیر دلچسپ شاعری وچ ویلہ ضائع کیتا اتے اُوناں دونہواں نیں ‘‘ جن یا شیطان نال کِسے تعلق دا انکار کیتا  ۔’’ موسائلما دا دھرم سی کہ ‘‘اوہ’’ ‘‘رب دا اک رسول ہے’’، اتے اودیاں وحیاں اُوپروں آندیاں نیں ، اوہ وسیلہ جیڈا یا تے الرحمٰن توں پہچانیا جاندا ہے یا واضح طور تے اوہ جیڈا آسمان توں آندا ہے ۔’’ (۳۳)

دونہواں نبیاں دی تعلیمات دے وچکار واضح مشاہبات دی وجہ توں سوال پوچھنا چاہی دا ہے ، کون کیدے توں شیواں ورتدا سی ؟ مسلماناں دا دعویٰ ہے کہ ‘‘موسائلما بڑا جھوٹا’’ سی یا ‘‘جھوٹا نبی سی ’’۔ جیس نیں محمد توں چُرایا خاص طور تے طریقہ کار دے معاملات وچ ۔ (۳۴) مسلماناں نیں  دعویٰ کیتا ہے کہ اسود یمن توں سی اتے  موسائلمامہ توں سی اتے طلحہ اسد ملک وچ اُوس نیں نبی دی بیماری دے دوران آپی کیتے نبوت دا دعویٰ کرن دی کوشش  کیتی (۳۵) ایس مسئلے نوں واضح کردے ہوئے پیٹرز اک ہور منطقی خیال دیندا ہے:

ایں تصور کرنا اوکھا ہے کہ موسائلما نیں شروع توں الرحمٰن اُدھار لیا اتے خاص طور تے کامیاب مکہ دا محمد اتے فیر بنو حنیفہ نوں فرضی اللہ دے گرد جمع کرن وچ کامیاب ہو گیا ۔ ایں قبول کرنا زیادہ آسان ہے کہ الرحمٰن دی الیمامہ وچ اک اصلی اتے لمبے عرصے دی تعلیم سی ، جدید ریاض دے آسے پاسے اک دین جیڈا ہو سکدا ہے محمد نیں وی بنایا ہوئے ۔ (۳۶)

الرحمٰن یا الرحیم دین دی یمن وچ بوہت تعلیم دیتی گئی ، محمد دے پیدا ہون توں دو سو ورے قبل ۔ مزید ہور ،  ایں قبول کرن کیتے ایں واجب ہوئے گا کہ ایں دین پہلاں قائم سی ، الیمامہ وچ ایدا مرکز سی اتے دور دور تیکر پھیلدا رھیا ۔ قابلِ منظور چانن وچ ایں انت کڈیا جا سکدا ہے کہ محمد ظاہر ہون آلے ثقافتی اتے دینی مقاصد استعمال کر دا سی۔

سارے ثبوت مسلسل بڑے نتیجہ خیزنیں کہ محمد نیں دین اسلام دے اصول ایجاد نہیں کیتے سان  ۔اوس نیں واضح طور تے پہلاں توں موجود عربی بُت پرست رسماں نوں دوجے قائم شدہ عقائد وچ ملا کے اک نواں دین بنا دیتا ۔ لاپرواہی توں اج مسلمان انھے طریقے توں بغیر غور کیتے ااینج دے دھوکے نوں نظر انداز کر رھے نیں ، بجائے ایدے کہ بڑے چنگے آثاِ قدیمہ دے اتے تاریخی حقائق دی تحریری شہادت دے ۔ بوہت سارے مسیحی اتے یہودیاں دا دھرم ہے کہ اللہ یا اوس دے دوجے فرضی اللہ ، الرحمٰن ( رحم کرن آلا ) اتے یہواہ اک ہور وحی ہے ۔ ایس سبق وچ شامل ذریعہ دے مواد تے غور کردے ہوئے، کوئی اک  ایس قسم دی گول مول گالھ نوں منطقی نہیں بنا سکدا ۔ اللہ ستاریاں دی یعنی نجومی رسم ورواج دی بُت پرست طریقے توں نکلیا ہے اتے دیو تاواں دی پرستش دے وچکار چن دیوتا نوں مرکز بنایا گیا ۔ کِسے تھاں تے تاریخی تجزیاتی طور تے ثبوت دا ذکر نہیں اللہ یہودیاں اتے مسیحیاں دے یہودی رب آل اشارہ ہ کرن ۔

مسیحیاں اتے یہودیاں دے وچکار اتے حالیہ ہلچل دا رُجحان رھیا ہے کہ اسلامی کمیونٹی نوں اطمینان دیتا جاوے ۔ اوس نوی تحریک نوں ‘‘ کر اسلام ’’ دا ناں دیتا گیا ہے اتے مسیحیت اتے اسلام نوں ملان دی اک کوشش ہے ۔ ایس ٹحریک دی نیو نائجریا وچ رکھی گئی ہے اتے عالمی طور تے پھیل گئی ہے ۔ ییل یونیورسٹی دی اک کانفرنس جیڈی جولائی ۲۰۰۸ وچ ہوئی اسلام نوں قبول کرن اتے اطاعت دی اک بوہت اعلیٰ مثال دا آغاز ہے ، ۳۰۰ نمایاں مسیحی راہنماواں نیں اک خط تے ‘‘ ساڑے تے تہاڑے وچکار اک مشترکہ کلمہ ’’ تے دستخط کیتے ۔ ایں خط ‘‘رحم کرن آلے ’’ دے ناں لکھیا گیا، جیڈا اللہ دی طراں دے ہی دیوتا دے آل اشارہ ہے ۔ ایں انجیل دے خادم کیویں دھوکا کھا سکدے نیں جدوں اینج دی اہمیت دے واقعات پیش آندے نیں ؟ مزید ہور قرآن بار بار مسیح دی الوہیت دا انکار کر دا ہے ۔ دوبارہ ایں راہنما کیویں ایناں حقائق نوں نظر انداز کر سکدے نیں اتے ادھم مچانے آلا خُدائی انکار کرسکدے نیں  ؟ حتیٰ کہ اوناں نیں حقیقت دی  غلط تشریح کیتی کہ خط وچ جدوں محمد دا بطور رب دا نبی حوالہ دیتا گیا جب محمد کا بطور خُدا کا نبی حوالہ دیتا گیا نوں وڈا ‘‘پی’’ استعمال کیتا  گیا جیڈا  اشارہ کردا ہے  ک ا ہ ودوجے سارے نبیاں توں اعلیٰ تر  ہے۔ ایں استعمال اسلامی وسیلہ مواد وچ استعمال نہیں کیتا گیا بلکہ حقیقتاً خط دے وڈے حصے وچ ایناں کلیسیائی رہنمائی دے آل کوئی بہانہ نہیں کیتا جا سکدا جدوں قطعی طور تے رب دا انکار کیتا جاندا ہے  ۔جے کر اوہ ایس قسم دی استعمال کیتی گئی زبان توں گمراہ ہو گئے یا دھوکہ کھا گئے تاں اوناں نوں ایس حقیقت  نوں سیاننا چاہی دا اتے اپنی غلطی دا اقرار کرنا چایے دا  ۔بوہت ساریاں  ویب سائیٹس ایس خط دے دستخط کنندگان نوں وکھاندی ہے  ۔ مصنفدا ایں ارمان نہیں کلیسیاء دے اندر خانہ جنگی پیدا کرے بلکہ جدوں مُکتی دے پاروں اینج دے قابلِ غور واقعات ہوندے نیں تاں ضتاں ضروری مسئلہ زیر بحث ہونا چاہی دا ہے  ۔ ایں کلیسیاواں آمنے سامنے آن کیتے وسیع برتری ہے ، اک  لمحے کیتے ، کی پولس رسُول نیں اک واری پطرس نوں اینج نہیں ڈانٹیا سی جدوں پیوتر اتے نا پیوتر دے متعلقہ مسئلہ سی ؟ ایک دفعہ پطرس کو ایسا نہیں ڈانٹا ٹھا جب پاک اور ناپاک کے متعلقہ مسئلہ تھا؟ فوراً مسئلہ ٹھیک کر لیا گیا ، بس ایں کہ ابتدائی کلیسیاء وچ ہور ابتری نہ پائی گئی۔ ااینج ہی ایدے توں پہلاں کئی گمراواں کلیسیاواں وچ ایں اہم مسئلہ بیان کرنا چاہی دا ھے۔

 

مخفف اے

چن دیوتا دے مندراں دی عرب دے قافلیاں دے راہواں تے تھاواں دی نکھیڑ  

پاپ دا صحرا ۔ اک اینج دا علاقہ جیڈا چن دیوتا دے پاپ کیتے وقف ہون دے ناں توں جانیا جاندا ھے۔

اُعور ۔ ابتدائی مندراں وچوں اک جیڈا چن دیوتا کیتے وقف ہویا۔

حاران ۔ چن دیوتا کیتے اک کھدائی کیتا ہویا مندر ۔

لمیا۔ بابل دا اخیری بادشاہ نیبونی ڈس ( ۵۵۵ ۔۵۳۵ ) نیں چن دیوتا کیتے ایس شہر نوں تعمیر کیتا۔

مکہ۔ کعبہ  دے  اندر ۳۶۰ بُت نسب سی اللہ چن دیوتا سی اتے مندر دے سب توں وڈے دیوتا دے طور تے جانیا جاندا سی۔

مارب ۔ الیمکا دا مندر سائبین چن دیوتا دا مندر۔

ہوریدہ ۔ پاپ دے چن دیوتا دا مندر جیڈا  ۱۹۴۴ء وچ جی کیٹن تھامسن نیں کھدوایا۔

مِصر ۔بوہت ساریاں تھاواں اعسترہ کیتے وقف سی جیڈی کہ پاپ دے چن دیوتا دی دھی تصور کیتی جاندی سی۔

 

مخفف بی

اوہ حقائقجیڈے ایس گھل دی شہادت دیندے نیں کہ اللہ چن دیوتا نیں  

۔   ۔ قمری کیلنڈر دا استعمال بطور اسلامی معیار دے استعمال ہونا ۔

۔  ۔ ہلال چن دا زیادہ تر مسیتاں دے اُوتے موجود ہونا ۔

۔  ۔ وڈے دینی تہوار رمضان دے چن دے حساب توں شروع ہونا اتے چن دے حساب توں ختم ہونا ، جیویں کہ اسلام دے ویلیاں توں پہلا ں ہوندا سی۔

۔  ۔ چن دے مندراں دی جغرافیائی دریافتاں اتے عرب دے قافلیاں دے راستیاں تے اُودا مِلنا۔

۔  ۔ اسلام دے وڈے مندر ( کعبہ)  دا چن دیوتاؤاں دے نال مخصوص ہونا خاص طور تے دیوتا اللہ دا ( یعنی چن دیوتا )

۔  ۔ اللہ چن دیوتا اللہ دیاں دھیاں ( الات ، الُعضا اور مینا ) بنیادی طور تے محمد توں پوجا کیتی جاندی سی ۔

۔   ۔ بے شمار زباندانی دے تعلقات جیڈے  عرب دے آڈڈھے چن دیوتا نال مِلدے جُلدے نیں۔

 

نوٹس

تعارف

۱ ۔ میری پیٹ فِشر اتے رابرٹ لیوسٹر ، لیونگ ریلیجنز ( اینگل وڈکلپس : ( پرینسٹس ہال ، ۱۹۹۱ ) ، ۲۹۱ ۔

۲۔ سائٹ لکھنی ہے ( مئی ۲۰۱۱ سے شروع ہوئی )

۳۔ رابرٹ سی ڈیگلس ، ‘‘ چیلنج آف دی مُسل ورلڈ ’’ورلڈ ایونجلیزم ۱۵ ، نمبر ۵۵ ( نومبر سے دسمبر ۱۹۸۸ ) : ۱۵

۴۔ رابرٹ ایمورے دی اسلامک اِنویشن : کنفرنیٹک دی ورلڈز فاسٹس گرائنگ ریلجن ( یوجن ، اُعر : ہاروس ہاؤس پبلشرز ، ۱۹۹۲ ) ، ۵ ۔

۵۔ تخفیف ۵ ۔ ۶ ۶۔ سرل گلاسی ، اسلام دا جامع انسائیکلوپیڈیا ( نیویارک : ہارپر اینڈ روپبلشرز ۱۹۸۹ ) ، ۳۱۳

۷۔ تخفیف ۔ ، ۳۸۵

۸۔ تخفیف ۔ ، ۳۱۳

تخفیف ۔ ، ۲۱۴

پہلا باب

۱۔ گلاسی انسائیکلوپپیڈیا آف اسلام ، ۲۱۴۔

۲۔ ابوالولید محمد الہ ازرقی، ‘‘ اخبار مکہ ’’ فردیند وُسٹن فیلڈ ڈائی خرومینک ڈرستت مکہ والیم نمبر ۱ لِپزگ ( ۱۸۵۸) : ریپ ۔ ( ہِلڈرشم : جارج اُومز ، ۱۹۸۱ ) ، ۱۴۰ توں  ۱۴۴ ؛ ایف ای پیٹرز دے بیان وچ ، حج : مسلماناں دا  مکہ اتے پیوتر تھاواں تے زیارت کرنا۔ ( پِنسٹن : یونیورسٹی پریس ، ۱۹۹۴ ) ۶۳۔

۳۔ تخفیف

۴۔ دمشق دا یوحنا ، ‘‘ آن ہیرسیس ’’ دمشق دے مقدس یوحنا وچ : تحریراں  ، والیم ۳۷ ، دی فادر آف دی چرچ : اک نواں ترجمہ ، ٹرانس ۔فریڈرک ایچ چیز رائے جوزف ڈیفری ایتھ ایل ۔ ( نیویارک : فادرز آف دی چرچ۔ ، ۱۹۵۸ ) ، ۱۵۷

۵۔ گلاسی ، انسائیکلوپیڈیا آف اسلام ۷۷۔

۶۔ تخفیف ۔ ، ۳۲۳

۷۔ تخفیف۔ ، ۳۲۲

۸۔ صیحح لبخاری، حدیث : ( نبی محمد دی آکھی ہوئی اتے کیتی ہوئیاں روائتاں جیڈیاں اُودے بیلیاں نیں بیان کیتیاں۔

( ۱۹۴ سے ۲۵۶ )

ہجری ۔ ( ۸۱۰ سے ۸۷۰ ) عیسوی ۔ ، والیم ۹ ٹرانس ۔ محمود متراجی ( بیروت : دارلحفکر ، ۱۹۹۳ ) ، والیم ۱ ، نمبر ۳۴۹ : ۱۳۰ سے ۱۳۱

۹۔ جی ۔ ای ۔ ون گرون بوم، محمڈن فیسٹیول ( نیویارک ہنسری شمعون ۔ ، ۱۹۵۱ ) ، ۲۳ ۱۰۔ رچرڈ ایف برٹن ، مکہ کیتے اتے ا مدینہ کیتے زیارت دا  شخصی بیان ، والیم ۲ ، ایسبل برٹن ( نیویارک : ڈوور پبلیکیشنز۔ : ۱۹۶۴ ) ، ۱۶۹۔

۱۱۔ تخفیف ۔ ، ۳۲۶

۱۲ ۔ گرونے بوم ، فیسٹیول ۲۳

۱۳۔ گلاسی ، انسائیکلوپیڈیا آف اسلام ، ۲۱۴

۱۴۔ میریسیا الییڈیا، ایڈ ۔  ۔ ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ( نیویارک میکمیلن پبلیشنگ ، سی او ، ۔ ۱۹۸۷ ) ، ۸ : ۲۲۵

۱۵ ۔ گلاسی انسائیکلوپیڈیا آف اسلام ، ۲۱۴

۱۶ ۔ الیسڈیا ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۸ : ۲۲۵

۱۷۔ البخاری ، حدیث ، والیم ۸ ، نمبر ۶۲۲۷ : ۸۳ اور والیم ۴ نمبر ۳۳۲۶ : ۲۲۱

۱۸۔ الیضبات ایلک اور پال ایلک ، ایڈز، مکہ دی بلِسڈ مدینہ دی ریڈینٹ ( نیویارک : کراؤن پبلشرز ۱۹۶۳ )، ۱۶

۱۹۔ تخفیف ۱۶ ۔ ۱۷

۲۰ ۔ تخفیف ، ۱۷

۲۱۔ الطبری ، طبری دی تاریخ ، احسان یا، شاطر اور مترجم فرانز روسنتھل ، والیم ۱، عام تعارف اتے  طوفانِ نوح دی تخلیق توں ( البینی : سٹیٹ یونیورسٹی آف نیویارک پریس ، ۱۹۸۹ ) ۳۰۳

۲۲۔ تخفیف ، ۲۹۳

۲۳۔ تخفیف ، ۳۰۳

۲۴۔ ایف ای پیٹرز ، یہودیت ، مسیحیت اتے اسلام : شاندار پیرائے اتے اُوناں دا تغیر ( پرنسٹن : پرنسٹن یونیورسٹی پریس ۱۹۹۰ ) ۹۰۸

ایلک اینڈ ایلک ، مکہ دی بلسڈ ، ۱۸۔

(۲۶) الطبری، طبری دی  تاریخ

(۲۷) ایلک اینڈ ایلک، مکہ دی بلسڈ ، ۲۲

(۲۸) تخفیف

(۲۹) پیٹرز؛ کلاسیکل ٹیکٹس ، ۹۰۹

(۳۰) تخفیف

(۳۱) تخفیف ۔ ، ۹۱۰

(۳۲) تخفیف ۹۰۸

(۳۳) ایلسڈ ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ۸ : ۲۲۵

(۳۴) گلاسی، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۷۷

(۳۵) پیٹرز ، حج ، ۱۴ (۳۶) تخفیف ، ۱۵

(۳۷) البخاری ، حدیث ، والیم ۲ ، نمبر ۱۶۱۶ : ۲۵۳

(۳۸) تخفیف ۔ ، ۱۶۰۵  : ۲۵۴

(۳۹) تخفیف ۔ ، ۱۶۱۶ ؛ ۲۵۶

(۴۰) تخفیف ۔ ، ۱۶۰۷ : ۲۵۴، ۱۶۱۲ ۔ ۱۳ : ۲۵۵، ۱۶۳۲ : ۲۶۱،

(۴۱) ایف ۔ای پیٹرز،محمد ااتے اسلام دی ابتداء (البانی : سٹیٹ یونورسٹی آف نیویارک پریس ؛ ۱۹۹۴)، ۲۳۶۔

(۴۲) البخاری، حدیث والیم ۲، نمبر ۱۵۹۷ : ۲۵۱

(۴۳) گرونےبوم،فیسٹیول ، ۴۴

(۴۴) تخفیف۔ ، ۲۹

(۴۵) تخفیف ، ۔۴۲ ۔۴۳

(۴۶) تخفیف، ۔ ۴۳

(۴۷) تخفیف ۔ ، ۴۴

باب دوم

(۱) ایلیڈ ، انسدائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۱۴:۵۰

(۲) تخفیف

(۳) تخفیف۔ ، ۴۵

(۴) رابرٹ کھاراکس، ماسٹرز آف دی ورلڈ، ٹرانس، لوول بلئر (نیویارک: برکلے پبلشنگ کورپ۔ ، ۱۹۷۴ ) ، ۵۵

(۵) ایلیڈ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ۱۴:۵۳

(۶) کھاراکس ، ماسٹرز، ۵۵

(۷) ایلیڈ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن، ۱۴:۵۳

(۸) تخفیف

(۹) کھاراکس، ماسٹرز، ۵۶

(۱۰) ایلیسڈ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۱۴:۱۵

(۱۱) کھاراکس ، ملسٹرز، ۵۶

(۱۲) تخفیف

(۱۳) ایلسڈ ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۱۴:۴۶

(۱۴) تخفیف۔، ۱۴:۵۲

(۱۵)تخفیف

(۱۶) تخفیف

(۱۷) تخفیف

(۱۸) تخفیف

(۱۹) تخفیف

(۲۰) کھاراکس، ماسٹرز، ۵۷

(۲۱) ایلک اینڈ ایلک، مکہ دی بلسڈ ، ۲۱۱

(۲۲) البخاری ، حدیث، والیم ۹ ، نمبر ۷۳۳۳ : ۶۸

(۲۳) پیٹرز، اوریجنز ، ۱۶

(۲۴) حشام ابن القالبی، بتوں دی  کتاب ال صنام دا اک ترجمہ، ترجمہ، نبی امین فارس ( پرنسٹن : پرنسٹن یونیورسٹی پریس ۱۹۵۲) ۱۰ ۔ ۱۱

(۲۵) تخفیف۔ ، ۴۰

(۲۶) گرونے بوم، فیسیول ، ۲۳

(۲۷) ابن اضحاق، محمددی حیاتی : اضحاق دی سیرتِ رسول اللہ دا اک ترجمہ ، ترجمہ : گئیول می ( کراچی ، پاکستان : آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، ۱۹۶۷ ) ، ۸۴

(۲۸) تخفیف ۔ ، ۸۵

(۲۹) پیٹرز ، اوریجنز ، ۱۲ ، ۲۷۰

(۳۰) پیٹرز، حج، ۲۱

(۳۱) ابن القالبی ، آئیڈلز، ۲۸(۳۲) پیرز ، اوریجنز ، ۱۵

(۳۳) القالبی ، آٹیٹلز ، ۲۷

(۳۴) تخفیف ۔ ، ۲۸

(۳۵) تخفیف ۔ ، ۴۶

(۳۶) تخفیف ۔ ، ۲۸ ۔ ۲۹

(۳۷) تخفیف ۲۹ ۔ ۳۲

(۳۸) تخفیف

(۳۹) تخفیف ۔ ۳۳

(۴۰) تخفیف ۔ ، ۵۱

(۴۱) تخفیف ، ۔ ۳۳، ۴۲

(۴۲) تخفیف ۔ ، ۳۵ ۔ ۳۶

(۴۳) تخفیف ۔ ، ۳۶ ۔ ۳۷

(۴۴) تخفیف ۔ ، ۳۴

(۴۵) الطبری ، الطبری دی تاریخ ، ایڈ۔ احسان یار شاطر ، ترجمہ ڈبلیو مونٹ گومری واٹ اینڈ ایم وی میکڈونلڈ ، والیم ۔ ۶ ، مکہ وچ  (البانی : سٹیٹ یونیورسٹی آف نیویارک پریس ، ۱۹۸۸) ، ایکس ایکس ایکس ۹، ۴۴

باب سوم

(۱) ابن القالبی ، آیڈلز ، ۱۲

(۲) تخفیف ۔ ، ۱۳

(۳) تخفیف ۔ ، ۳۱

(۴) ایلک اور ایلک ، مکہ دی بلسڈ ، ۳۱ (۵) ابن القالبی ، آئیڈلز ، ۱۴

(۶) تخفیف ، ۱۶ ، ۲۲۔۲۳

(۷) پیٹرز ، اوریجنز ، ۱۲۲

(۸) ابنِاضحاق ، لائف ، ۹۸ ۔ ۹۹

(۹) تخفیف ، ۹۹

(۱۰) تخفیف

(۱۱) البخاری ، حدیث ، والیم : ، نمبر ۳ : ۵ ۔ ۶

(۱۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۹ ، نمبر ۶۹۸۲ : ۴۹ ۔ ۵۰

(۱۳) ابن اضحاق ، لائف ، ۹۹

(۱۴) تخفیف ۔ ، ۹۹ ، ۱۰۳

(۱۵) پیٹرز ، اوریجنز ، ۱۲۳

(۱۶) ابناضحاق ، لائف ، ۲۷۸

(۱۷) مورے، اسلامک اِنویشن، ۱۴۷ ۔ ۱۵۱

(۱۸) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۷ ، نمبر ۵۴۹۹ : ۱۶۱

(۱۹) ابن القالبی ، آئیڈلز ، ۱۶ ۔ ۱۷

(۲۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۸ ، نمبر ۶۳۶۸ ، ۶۳۷۵ ، ۶۳۷۷ : ۱۳۰ ، ۱۳۲ ۔ ۳۳ ؛  والیم ۔ ۱ ، نمبر ۷۴۴ : ۲۴۶

(۲۱) البخاری ، حدیث ، والیم ۸ ، نمبر ۶۳۹۸ ۔ ۹۹ : ۱۳۰ ۔ ۴۰ (۲۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۹ ، نمبر ۔ ۶۹۸۲ : ۵۰

(۲۳) البخاری ، حدیث والیم ۔ ۲ ، نمبر ۱۳۶۳ ۔ ۶۵ : ۱۶۲

(۲۴) تخفیف ، ۱۲۲۸ ۔ ۲۹ ، ۱۲۳۲ :  ۱۱۷ ۔ ۱۹

(۲۵) الطبری ، تاریخ ، والیم ۶ : ۱۰۸

(۲۶) اِلسی لِچڈن سٹر، قرآنی مسائل توں متعلقاً اک تحریر، اسرائیلدی  بنیاد تے اک مطالعہ ۵ ( ۱۹۷۵ ) : ۶۰

(۲۷) الطبری ، تاریخ ، والیم ۶ ، ۱۰۸ ۔ ۰۹

(۲۸) القالبی ، آئیڈلز ، ۱۷

(۲۹) ابناضحاق ، لائف ، ۱۶۶ ۔ ۱۶۷

(۳۲) مونٹگومری واٹ ، مکہ وچ  محمد ( آکسفورڈ کلیرنڈن پریس، ۱۹۵۳) ۱۰۳

(۳۳) ایم ۔ ایم ۔احسان ، ‘‘ سٹینکورسزاینڈدیاورنیٹلیسٹس : نام نہاد شیطانی اایتاں دے  مستند ہون تے تحریر ، ہمدرد اسلامکس ۵ ؛ نمبر ۔ ۱ ( ۱۹۸۲) : ۲۷ ۔ ۳۶

(۳۴) البخاری ، حدیث والیم ، ۲ ، نمبر ۱۵۹۷ : ۲۵۱

چوتھا باب

(۱) گکاسی ، انسائیکلوپیڈیا آف اسلام ، ۷۷

(۲) ایلسڈ ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۱۴: ۵۰

(۳) تخفیف ، ۱۴: ۵۱ (۴) تخفیف ، ۱۴: ۵۰

(۵) تخفیف ، ۸ : ۲۲۵

(۶) مولانا محمد علی ، دی ریلجن آف اسلام ، اسلام  دے  ذرائع ، اصول اتے عمل تے اک جامع بحث ( لاہور ، پاکستان : احمدیہ انجمن اشاعتِ اسلام، ۱۹۸۳ ) ، ۵۲۰

(۷) تخفیف

(۸) جیفری ڈبلیو بروملی، ایڈ۔، دی انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بائبل انسائیکلوپیڈیا والیم ۔ ۱ ، ( گرینڈ ریپڈز : ولیم بی ۔ ایرڈمینز پبلشنگ کو۔ ، ۱۹۷۹ ) ۷۷۱۔

(۹) میرل سی۔ٹینی ، دی زونڈروین پکٹوریل انسائیکلوپیڈیا آف دی بائبل ، والیم ۔ ۱ ، (گرینڈریپڈز وین کروپ ، ۱۹۷۶ ) ۹۷۹۔

(۱۰) پیٹرز ، کلاسیکل ٹیکٹس ، ۲۴۹

(۱۱) دمشقی یوحنا ، اون ہیرسِس ، ۱۵۶

(۱۲) البخاری ، حدیث ، والیم ۷ ، نمبر ۵۹۵۲ : ۲۸۷

(۱۳) دمشقی یوحنا ۔ اون ہیرسیس ، ۱۵۷

(۱۴) تخفیف ، ۱۵۳

(۱۵) تخفیف

(۱۶) ہیروڈوٹس، تواریخ ، ۱ : ۱۳۱

(۱۷) ایلک اینڈ ایلک ، مکہ دی بلسڈ ، ۳۱ ۔ ۳

(۱۸) ایڈورڈ لِپنسکی ، ابتدائی عرب وچ ، بابل وچ اتے یوگرٹ وچ عستارات دیوی اُودے چن چدیوتا اور سورج دیوتا دے نال تعلقات ، اتے ئینتلیہ لوینینسیاپیریوڈیکا این۔ وی (۱۹۷۱) : ۱۰۱

(۱۹) ڈبلیو جے جوبلنگ، ڈیزرٹ ڈی ایٹیز : سم نیو ایپی گرافک ایوڈینس فار دی ڈی ایٹیز وشریز اتے الاٹ فرام دی ایکابا مان ایریا آف ساوتھرن جورڈن، ‘‘ رلیجنس ٹریڈیشن ۷ ۔ ۹ ( ۱۹۸۶ ) : ۲۶

(۲۰) تخفیف ۔ ، ۲۶ ۔ ۷

(۲۱) ایلسڈ ، انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۱ : ۳۶۴

(۲۲) لِیپنسکی ، عستارت ، ۱۰۲

(۲۳) تخفیف ۔ ، ۱۰۳

(۲۴) تخفیف

(۲۵) تخفیف

(۲۶) تخفیف ، ۱۰۴

(۲۷) جوبلنگ ، ‘‘ ڈیزرٹ ڈی ایٹیز، ’’ ۳۳

(۲۸) لِپنسکی ، ستعارت،’’ ۱۰۴

(۲۹) تخفیف ۔ ، ۱۰۵

(۳۰) تخفیف ۔ ، ۱۱۶

(۳۱) مِرسیا ایلسڈ مذہبی تصور دی اک  تاریخ ، ٹرانس۔ ولارڈ آر ٹراسک ، والیم ۱ ، فرام دی سٹون ایج ٹو دی الوسنین مائسٹریز ( شکاگو : یونیورسٹی آف شکاگو پریس ، ۱۹۷۸) ، ۱۵۱۔

(۳۲) لِپنسکی ، ‘‘عستارات ’’۱۱۶ ۔ ۷

(۳۳) تخفیف

(۳۴) تخفیف۔ ، ۱۱۸

(۳۵) تخفیف

(۳۶) جوبلنگ ، ‘‘ ڈیزرٹ ڈی ایٹیز ’’ ۳۳

(۳۷) لِپنسکی ‘‘ عستارت’’، ۱۱۹

(۳۸) جوبلنگ ، ‘‘ ڈیزرٹ ڈی ایٹیز ’’ ۳۳

(۳۹) تخفیف ۔ ، ۳۳ ۔ ۴

(۴۰) ابن اضحاق ، لائف ، ۶۱۶

(۴۱) ایلک ایلک مکہ دی بلسڈ، ۳۸

(۴۲) جوبلنگ ‘‘ ڈیزرٹ ڈی ایٹیز ، ۲۸

(۴۳) جوزف پیٹرک ، اُلعضا ایر رنگز، ‘‘ اسرائیل ایکسپلوریشن جرنل ’’ ۳۴ ، نمبر ۔ ۱ ( ۱۹۸۴ء ) : ۳۹

(۴۴) تخفیف

(۴۵) تخفیف ۔ ، ۴۱

(۴۶) تخفیف ۔ ، ۴۲ ۔ ۳

(۴۷) تخفیف ۔ ، ۴۴

(۴۸) ابن اضحاق ، لائف ، ۳۶

(۴۹) تخفیف ۔ ، ۵۶۵ ۔

(۵۰) ابن القالبی ، آئڈلز ، ۲۱ ۔ ۲

(۵۱) ابن اضحاق ، لائف ، ۸۵ ۔ ۶

پنجواں باب

(۱) واٹ ، مکہ وچ  محمد ، ۲۶ ۔ ۷

(۲) ماوئنٹگومری واٹ ، اسلام توں پہلاں مکہ وچ  ‘‘ اعلیٰ رب تے دھرم ’’ جرنل آف سیمٹیک سٹیڈیز ۱۶ (۱۹۷۱) : ۳۸

(۳) الطبری ، تاریخ ، والیم ۔ ۶ ، ۲ ۔ ۵

(۴) تخفیف ۔ ، ۳۳ سے ۳۵

(۵) پیٹرز ۔ اُوریجنز ، ۱۰۷ ۔

(۶) رابرٹ اے مورے ، کی ‘‘ اللہ ’’ رب دا اک دوجا ناں ھے ؟ ( آسٹن ، ٹیکس ۔: ریسرچ اینڈ ایجوکیشن فاوئنڈیشن ، ۱۹۹۲ء) ، ۷۔

(۷) علی ، رلیجنز آف اسلام ، ۱۵۴

(۸) مورے ، اسلامک اِن ویشن ، ۶۳

(۹) ولیم ایل ۔ ہولا ڈے ، آکونسائز ہیبریو اینڈ ارامک لیکسیون آف دی اولڈ ٹیسٹامنٹ : بیسڈ آن دی فرسٹ ، سیکنڈ ،اینڈٹھرڈ ایڈیشن آف دی کوہیلر بوم گاٹنر لیکسیکن اِن ویٹریز ٹیسٹامینٹی لبروس ( گرینڈ ریپرڈ : ولیم بی ایلڈمین پبلشنگ نوں ۔ ، ۱۹۹۳ء) ، ۱۶۔

(۱۰) عائزق مینڈیلسن ، ایڈ ۔ ، رلیجنز آف دی اِنییایشینٹ نیر ایسٹ : سومیرو ۔ آکارڈین رلیجنز ٹیکس اینڈ یوگارٹک ایپکس ، دی لائبیری آف رلیجن ، والیم ۔ ۴ ( نیویارک : دی لبرل آرٹس پریس ، ۱۹۵۵ ) ، ۱۶۰۔۱۶۳

(۱۱) رابرٹ اے مورے قرونِوسطیٰ دے  جغرافیہ وچ چن دیوتا اللہ ( نیوپورٹ ، پی اے ۔ : ریسرچ اینڈ ایجوکیشن فاوئنڈیشن ، ۱۹۹۴ء ) ، ۸

(۱۲) تخفیف ۔ ، ۴

(۱۳) تخفیف ۔ ، ۶ ۔ ۷

(۱۴) تخفیف ۔ ، ۷ ۔ ۸

(۱۵) الائیڈ انسائیکلوپیڈیا آف رلیجن ، ۱ : ۳۶۴(۱۶) ورنرڈوم ، ‘‘ جنوبی عرب وچ اسلام توں پہلاں دی رسم ، ’’ جرنل آف دی رائل ایشیاءٹک سوسائٹی آف گریٹ بریٹن اینڈ آئرلینڈ این۔ وی ۔ ، نمبر ۔ ۱ (۱۹۸۷ء) : ۱۱۔ (۱۷) جیکس ریکمین ، دی پینتھین ڈی لاربے ڈئیوسد پری اسلامک : اٹیٹ دس پرابلیمس ایت سینٹھسی ، ‘‘ اینالیس ڈیئوموسی گیومیت ۲۰۶ (اپریل جون ۱۹۸۹ء) : ۱۶۳۔

(۱۸) مورے، چن دیوتا اللہ ، ۱۱

(۱۹) ڈیوڈایف۔گراف، ‘‘ الیربیہ ڈیئورنگ ایکا مینڈ ٹائم، ’’ ایکامینڈیسرٹی ۴ ( ۱۹۸۷ء) : ۱۴۰

(۲۰) ریکمین ، پینتھیسی ان ۱۶۳

(۲۱) ایلک ایلک مکہ دی بِلسڈ، ۳۱، ۳۳۔

(۲۸) مورے  چن دیوتا اللہ ۱۴

(۲۳) رابرٹ امورے، دی گریٹ ڈیبیٹ مسیحیت بمقابلہ اسلام۔ ۲ گھنٹے۔ ( نیوپورٹ، پی اے : سچائی دے متلاشی، ۱۹۹۶ء) ، ویڈیو کیسٹ

(۲۴) تخفیف

(۲۵) تخفیف

(۲۶) پیٹرز، اوریجنز ، ۴۸۔۹

(۲۷) تخفیف۔، ۵۲۔۴

(۲۸) تخفیف ۔ ، ۱۵۶ ۔ ۷

(۲۹) تخفیف ۔ ، ۱۵۷

(۳۰) تخفیف

(۳۱) ابن الحضاق ، لائف ، ۱۴۰

(۳۲) پیٹرز، اوریجنز ۱۵۹

(۳۳) تخفیف۔ ، ۲۹۳

(۳۴) اطبری، اطبری دی تاریخ ، ایڈ۔ احسان یار شاطر، ٹرانس اسماعیل دے ۔ پونا والا ، والیم ۔ ۹ ، نبی دے اخیری ورے  (البانی : سٹیٹ یونیورسٹی آف نیو یارک پریس ، ۱۹۰)  ؛ ۵۸ ، ۱۰۶ ۔ ۷ ، ۱۶۴ ، ۱۹۵۔

(۳۵)تخفیف ۔ ، ۱۶۴

(۳۶) پیٹرز ، اوریجنز ، ۱۵۹

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مکہ محمد اور خُدائے مہتاب ایک حقیقی اسلامی نسب سے ایک حقیقی تحقیق – باب بارہ سولہ تک

حصہ ساتواں جہاد

بارہواں سبق

ابتدائی اسلامی سلطنت کی پالیسی

مقدس جنگ کاسے دفاع

یہ قدیم رسوم سے منسوب ہے ، کہ جہاد کے تصور نے لازوال نقش مغربیوں کے ذہنوں میں چھوڑے ہیں تو حقیقت میں جہاد ہے کیا تھامس ہیگس بیان کرتے ہیں کہ جہاد کی اصلاح اسلامی ڈکشنری میں :

‘‘اسلامی عقائد کی انسائکلیوپیڈیا میں دستور رسومات اور رواج کِسی خاص علم کے ساتھ اکٹھے ہیں اور یہ مسلمان مذہب میں ایک تھیالوجیکل اصطلاح ہے: لِٹ ‘‘ایک کوشش’’ یا محنت کرنا ہے ، ایک مذہبی جنگ ہے جو محمد کے مقصد میں غیر ایماندار میں ۔ یہ مذہب میں ایک عہدہ دار کے طور پر فرض ہے۔ یہ قرآن میں ، اور اپنی تعلیم کی روایات میں منظر عام پر ہے اور خاص طور پر اسلام کے ترقی یافتہ مقصد کی تاکید کرتا ہے اور مسلمانوں سے بدی کو رفع کرتا ہے۔ جب ایک کافر ملک پر مسلمان حکمرانوں نے قبضہ کیا ۔ تو اس میں بودوباش کرنے کی تین متبادل پیش کش کی گئیں : (۱) اسلام کا داخلہ ، جس میں فتح کی صورت میں اسلامی ریاست کے اندر شہریوں کو پوری آزادی ہو گی

جزیہ کی ادائگی جس میں اسلام میں غیر ایماندار محفوظ تھے اور اُن کو خاص ٹیکس ادا کرنے کے لیے ان کی رہائش میں تبدیلی دی گئی عرب کے اندر بت پرستی نہیں کرنے دیں گے ۔(۳) تلوار کے ساتھ موت:۔ اُن کے لیے جو ٹول ٹیکس ادا نہیں کریں گے۔(۱)

فہرست میں دوسرے نمبر کا پوائنٹ بت پرستوں کے لیے لوگو نہیں ہوتا تھا۔ مثال کے طور پر ، ہندو ، بدھ مت اور دوسرے ایک خُدا کو نا ماننے والے دوسری آپشنز میں ہے تبدیلی یا موت ، جہاد کی پالیسی کی وجہ سے مشرق کی سرزمین ہر خاص طور پر بے رحم تاریخی اور خونی فتوحات ہوئی ہیں ہیگس ایک صوفی ہے جہاد کا ظاہر تناسب بیان کرتا ہے۔

صوفی لکھاری کہتے ہیں کہ جہاد دو طرح کا ہے: الجہاد الاکبر یا ‘‘ایک بڑی جنگ وجدل’’، جو اُنکی اپنی ہی نفس پرستی کے خلاف ہے؛ اور ایک الجہاد الاصغر ہے ، یا ‘‘ چھوٹی جنگ قجدل ہے ’’ یہ کافروں کے خلاف ہے۔(۲)

دوبارہ بیاہ کرتے ہیں کہ کافروں کی مسلمانوں نے ادا کی ہے یہ اُن کے دشمنوں کی طرف اشارہ کرتی ہے۔

ہیگس اس اصطلاح کو بیان کرتا ہے۔ کافروں کی ریاست میں مختلف قسم کے الفاظ استعمال ہوتے ہیں۔ ۱ ، کافر ایک وہ جو سچائی کو چھپاتا یا اس کا انکار کرتا ہے ؛ ۲ مُشرک ایک وہ جو اللہ کا شریک ٹھہرتا ہے؛ مُلحد: ایک وہ جو سچائی سے پھر جاتا ہے۔ ۴: زندیک و ایک کافر یا ایک زندوننا کا پجاری؛ ۵ منافق ، ایک وہ جو فقہیہ طور پر محمد کے مقصد کو نا مانتا ہو: مُرتد ایک وہ جو اسلام سے منحرف ہے، ۱ دہری ، بے دین (کافر) ۸ ، وسانی ، ایک وہ جو بُت پرست (۳)

بنیادی طور پر ایک کافر کِسی میں بھی شامل ہو جاتا ہے وہ جو اسلامی دستور کو نہیں جانتا۔ جسکا دعویٰ کرتا ہے کہ صرف وہی اللہ کا سچا نبی ہے ، دلچسپی سے ابتدائی مکی سورتیں کِسی بھی جہاد کے لیے اُصول بیان نہیں کرتی۔ جہاد کے قلع کی دیواروں محمد کی خدمت کو متحرک کرنے کے لیے بڑھنا تھا۔ بعد میں ، اُسکے مدینہ میں سالوں کے دوران محمد نے اپنے آپ کو سیاسی حکمران کے طور پر مضبوط بنایا اور دنیا کی فتح کی کامیابی کا نیا الہام قبول کرنا شروع کیا اسے جہاد کی ابتداء تسلیم کیا گیا ؛ افرائیم قریش ؛ اسلام مین اسلامی سلطنت کی پہلی پالیسی ہے ؛ ایک تاریخ ک کا لکھاری لکھتا ہے ؛ کہ پرانے اسلامی معاشرے کے انتخاب کی ایک بھی سرگرمی نہیں تھی ۔ یہ جنگ جو بہت مختصر تھے۔(غزوہ ، یا رضیہ ، یہ عام طور پر جانے جاتے تھے۔ یہ حملہ کرتے تھے ۔ بڑی چالاکی کے ساتھ ، اُنکے اونٹنوں ، گھوڑوں، کھانے پینے کی چیزوں یا اس کی بڑی کمی کو ضبط کرنے کے لیے اشانہ بناتے تھے ، مخالف قبیلے کی عورتوں کو غلام بنا لیتے تھے۔(۴)

زیادہ تر خانہ بدوشوں کے لیے راضیہ خوراک کا وسیلہ نہیں تھا۔بلکہ معاشرتی کوششیں خوشی سے کی جا رہی تھیں اور قبیلے کے باہمی طور پر مدد کرنے کا اقرار تھا اور فوج کے تجربات کی اقرار جیتنا تھا۔ اس لئے یہ بہت زیادہ تھا اس لیے کُچھ مفکر اس کو اس طرح بیان کرتے دوبارہ محمد بھی اسے اپنے مذہب کے سانچے میں عربیوں کی اس مشترکہ مشق پہلے سے خُوش تھا ، محمد نے اپنی ابتدائی خدمت میں جہاد کا حکم نہیں دیا تھا ، جہاد کا تشدد اُن کی فطرت میں بتدریج ترقی پا گیا تھا ، محمد نے قریش کے قبیلے کو تبدیل کرنے کے لیے کوشش کی تھی کہ وہ اُس اللہ کے الہیٰ پیغمبر کے طور پر جانیں۔ لیکن اُنہوں بڑی بے عزتی کے ساتھ محمد کو رد کر دیا تھا ۔ لیکن وہ اکثر اُسے جھوٹا شاعر ، غیب بین ، جادوگر اور شیطان کا قابض کہتے تھے ۔(۵)

اس کے رد کیے جانے پر آخر کار محمد نے اپنے ابتدائی لوگوں کو جہاد لڑنے کا حکم دیا ابن عاشق نے اس آبوہوا کے محور کو دوبارہ شمار کیا ۔

جب قریش اُسکے متعلق باتیں کر رہے تھے اور اللہ کے رسول اُن کی جانب بڑھے اور کالے پتھر کو چُوما تب وہ اُن کے پاس سے گزرا اور اُس نے اُس معبد (خانہ کعبہ) کے گرد چکر لگائے۔

جیسے ہی وہ اُن کے پاس سے گزرا اُنہوں نے اُس کے بارے میں کُچھ ناحق باتیں کہیں ۔ یہ میں اُسکے تاثرات دیکھ سکتا تھا ۔ وہ آگے بڑھا اور دوبارہ پھر اُن کے پاس سے گزرا اور دوسری دفعہ پھر انہوں نے ایسی ہی باتیں کیں ۔ تب وہ تیسری دفعہ اُن کے پاس سے گزرا اور انھیں دوبارہ پھر ایسا ہی کیا ۔ وہ رُک گیا اور فرمایا ‘‘ اے قریش کیا تم مجھے سُنو گے؟ اس کے وسیلہ سے جس کے ہاتھوں میں میری جان ہے میں تم کو ذبح کرونگا۔’’(۶)

بڑی دلچسپ بات ہے ، محمد قریش کو ذبح کرنے کی ثبوت کرنے سے پہلے اُس نے اپنے چاند دیوتا اللہ کو چُوما تھا ۔ کیا محمد اپنے ذاتی بت کے رابطے سے اپنے نقطہ اعتبار سے شیطانی تاثیروں کی آمیزیش پر تکیہ کر رہا تھا۔ کیا اُس نے شیطانی چاند دیوتا اللہ کے لیے روحانی درقازہ کھولا تھا؟ ظاہر تو یہی ہوتا ہے۔

تقریباً ایک سال کے بعد ۶۲۲ء میں ہوا تھا ۔ جب محمد نے اس وحی کا ثبوت دیا جس میں یہ اسلام کے پیروکاروں کے لیے یہ بیان تھا کہ وہ اُن کے خلاف اپنے دفاع کے لیے جنگ کریں جو اُن کو نقصان پہنچانتے ہیں (۷)

ممکن طور پر قرآن کی آیات پر اُس شخص کے خلاف جہاد کا حکم دیتی ہیں وہ جو اسلام کو قبول نہیں کرتا، محمد کی اپنی ذاتی جہاد کی صفت ایک حدیث میں بیان کی گئی ہے ابن عمر سے روایت ہے ۔‘‘اللہ کے رسول نے فرمایا مجھے اللہ نے حکم دیا ہے کہ اُن لوگوں کے خلاف جہاد کرو جب تک وہ اس بات کی تصدیق نہیں کر دیے کہ دنیا میں کوئی خُدا (دیوتا) نہیں ہے۔ سوائے اللہ کے اور محمد اللہ کے رسول ہیں نماز پڑھو اور زکوۃ دو اِس لیے اگر وہ یہ سب کُچھ کرتے ہیں تو اُنکیہ زندگیاں بچ جائیں گی اور اُنکی جائدایں اسلامی قانون کے مطابق ہونگی اور اُنکا شمار اللہ ہی کرے گا۔ (۸)

ایک اور اسی طرح کی حدیث ہے ۔ اُنس بن مُلک بیان کرتے ہیں کہ ‘‘اللہ کے رسول نے فرمایا مجھے حکم ہے کہ میں لوگوں کے خلاف لڑوں جب تک وہ یہ نہیں کہتے ؛ کہ دُنیا میں کوئی خُدا نہین ہے سوائے اللہ کے ؛ اگر وہ یہ کہتے ہیں ؛ اور ہماری طرح ہمارے قبیلے کی طرف منہ کرکے نماز پڑھتے ہیں اور قربانی میں جس طرح ہم قُربانی کرتے ہیں ۔ تو اُن کا خُون اُنکی جائیدادیں ہمارے لئے واجب تعظیم ہیں اور ہم اِن میں کوئی مداخلت نہیں کریں گے سوائے قانون کے اور اُن کا شمار اللہ کے ساتھ ہو گا۔(۹)

 حدیث کی گواہی اس کو بلور کی طرح واضع کر دیتی ہے۔ جو کوئی بھی اسلام کی مخالفت کرے گا وہ محمد کے غضب کا سامنا کرے گا۔نتیجے کے طور اسلامی تاریخ کے مطابق، دیناکی فتح اور مذہب میں تبدیل کرنے کے لیے ہتھیار کا اور تلوار کا استعمال کیا گیا۔حدیث جہاد کی اہمیت کو بیان کرتی ہے ۔ابو حریرہ سے روایت ہے : کہ اللہ کا رسول سے پوچھا گیاکہ ‘‘سب سے بہتر کام کیا ہے؟‘‘آپ نے جواب دیا: ‘‘اللہ اور اُس کے رسول پر ایمان رکھنا ’’ سوال نے پھر پاچھا۔‘‘اگلی نیکی کیا ہے؟ آپ نے جواب دیا۔ اللہ کی خاطر مذہبی جنگ میں حصہ لینا (یعنی جہاد کرنا)’’ (۱۰)

قرآن کے سارے پیراگراف بیان کرتے ہیں اور مسلمانوں کو کافروں کو مارنے کا حکم دیتے ہیں ۔ آئیں ہم اُن کے بارے میں جانیں وہ جو اللہ کی راہ میں لڑتے ہیں۔ وہ جو اس دنیا میں اپنی زندگی دوسروں کے لیے بیچتے ہیں وہ جو اللہ کی راہ میں لڑتے ہیں اللہ کی راہ میں لڑنا یا فاتح ہونا تو وہ ااُسے بڑا وسیع اعزاز دے گا اُن کے لیے جو اللہ کی راہ میں لڑتے ہیں اور وہ جو بتوں کی راہ مین لڑنے کو نہیں جاتے ہیں ۔ اِس لیے جنگ کریں شیطان کے حصہ کو ختم کرنے کے لیے جنگ کریں ۔(قرآن ۴ : ۷۴ ۔ ۷۶)

کیسے کِسی پر قرآن یہ دعویٰ کر سکتا ہے کہ وہ جو اللہ کو نہیں مانتے حقیقت میں وہ شیطان کے خادم ہیں ۔وہ تمام جو محمد سے رضامند نہیں ہیں یا اُس کے مخالف مار دیے گئے تھے۔ یہ سورۃ کی پیروی کرنے کی تشریح بیان کی گئی ہے۔

میں لوگوں کے دِلوں میں خوف بھر دونگا وہ جو محمد کو نہیں جانتے۔

اُن کی گردنوں کو کاٹ دوں گا اُن کی ہر ایک انگلی کو کاٹ دونگا جو اُسکی طرف اُٹھے گی۔کیانکہ یہ اِس لیے ہے کہ وہ اللہ اور اُس کے رُسول کے مخالف ہیں اللہ اُن کو سزا دے گا۔(قرآن ۸ : ۱۲ ۔ ۱۳)

موت کی دھمکی میں آکر بہت سارے محمد کے دشمنوں کو جبراً اسلام میں تبدیل کیا گیا تھا۔

مسلمان تاریخ نگار تیاری ان واقعات کا دوبارہ شمارا کیا ہے اللہ کے رُسول نے خالد بن ولید کو تاجری میں بھیجا کہ وہ اُن کو اسلام کی دعوت دے اس سے پہلے کہ وہ اُن سے جنگ کریں تین دن میں اسلام قبول کر لیں ۔ اگر وہ اُسکو ردِعمل دینا چاہیں(اسلام کو قبول کرنے کے ساتھ ) تو وہ اُن کو بھی قُبول کرے گااگر وہ انکار کریں گے تو وہ اُن کے ساتھ لڑائی کرے گا (۱۱)

بعد میں خالدنے اُن کو محمد کے سامنے پیش کیا اور اللہ کے نبی نے فرمایا: کیا مجھے خالد بن ولید نے یہ نہیں لکھا تھا ۔ کہ تم نے ہتھیار ڈال دیئے تھے لڑائی نہیں کی تھی ۔میں آپ کے سروں کو آپ کے قدموں تلے کر دوں گا۔(۱۲) اگر وہ سچے دِل سے ایمان نہ لا سکیں۔

محمد نے آہستگی سے اُن کے معاہدے کو اور اقرار کو قبول کیا تلوار کے ذریعے سے بشارت دیتا بائبل کی نئے عہدنامے کی تعلیمات سے بہت مختلف ہے۔جب ایتھوپیا کے خواچہ ایک مسیحی مبشر فلپ سے پوچھا گیا آپ اُسے بپتسمے کے ذریعے سے بچا سکتے ہیں ۔ فلپ نے جواب دیا ۔ پس اگر تو پورے دِلوجان سے ایمان لائے۔(اعمال ۸: ۳۷) سچے مسیحی کلام مقدس کی بشارت کرتے وقت کِسی کو دھمکی نہیں دیتے۔

تاریخی طور پر یسوع نے اور ابتدائی کلیسیاء نے تبدیلیکے لیے کِسی کو مجبور نہیں کیا۔ یہ بعد میں کلیسیاء کی تاریخ میں سیاست کی وجہ سے داخل ہوئی اور دولت کی چڑیا کے طور پر کلیسیاء میں شامل ہو گیا تھا۔ غلط کلیسیائی راہنماؤں نے مسیحیت میں تبدیل ہونے کے لیے لوگوں کو مجبور کیا تھا اس کے باوجود اسلام کی مذہبی پالیسی کے محمد نے غلط چاند دیوتا اللہ کو قبول کرنے کے لیے لوگوں کو مجبور کیا ۔قرآن کے اس حکم کو رد نہیں کیا گیا تھا۔ بالآخر دوسری طرف عرب میں محمد کی فتح کی منزل کے لیے وسعت پیدا ہوئی۔ اُس نے ایک ہرکولس کو بھیجا جو ایک بازنطینی کی طاقتور حکمران تھا اور ہمیں لکھا تھا، ‘‘ میں تم کو اسلام کو قبول کرنے کی دعوت دیتا ہوں اگر تم مسلمان بن جاؤ گے تو تم بچ جاؤ گے۔’’ (۱۳) محمد کا یہ آخری اعلان تمام دنیا کے لیے تھا ۔ اس سے مقدس جنگ یا پھر قتلوغارت ہوتی ہے، ‘‘ اور اُن کے ساتھ اتنی اذیت ، جب تک وہ مر نہ جائیں اور مذہب صرف اللہ کا مذہب ہے۔(قرآن ۸:۳۹) اگر پھر بھی جنگ یا قتل کرنا ضروری ہو تو کرو۔ چاند دیوتا اللہ نے محمد کے مقصد وسعت دی ہے اللہ نے پوری دنیا کو اسلام کے مذہب کا مطیع کر دیا ہے۔قرآن واضع طور پر اقرار کرتا ہے کہ وہ جو اسلام کو قبول نہیں کرتا اُن پر تشدد کیا جائے گا یا پھر مار دیا جاے گا۔

صرف اُن لوگوں کے لیے یہ اعزاز ہے وہ جو اللہ کے لیے اور اُس کے رُسول کے خلاف لڑتے ہیں ۔ وہ مار دیے جائیں گے یا پھر مصلوب کیے جائیں گے یا اُن ہاتھ اور پاؤں کاٹ دیے جائیں گے یا زمین سے خارج کر دیے جائیں گے۔(القرآن ۵ : ۳۳)

ایک دوسری سورۃ بیان کرتی ہے۔

جب تُم لوگوں سے جنگ کرتے ہو وہ جو ایمان نہیں رکھتے تو اُن کی گردنوں کو اُڑا دو ۔ جب تک وہ راہ ِ راستہ پر نہیں آجاتے۔ اور تیزی سے اپنے میں مِلا لینا۔ اُسکے بعد اُن پر رحم کرنا یا چھوڑ دینا اور جنگ اس بوجھ کو کم کرتی ہے۔ (قرآن ۴۷ : ۴) اُن کے ساتھ متواتر دولت کے وعدے کی محمد اپنے پیروکاروں کو تحریک دیتا ہے کہ اللہ کا وعدہ ہے کہ جو لوٹ کا مال ہے ۔ تم اپنے قبضے میں کر لو گے (القرآن ۴۸ : ۲۰ ) قرآن قانونی طور پر اجازت دیتا ہے کہ کِسی کی بھی جائیداد وہ جو اسلام کو قبول نہیں کرتا لوٹ لی جائیگی یا چھین لی جائیگی۔ اکثر محمد خفیہاللہ سے لوٹ مار کے مال کے لیے یا غلام لڑکیوں کے لیے حملہ کرتا تھا ۔ کیا محمد چور یا ایک عام ڈاکو تھا ۔ تاریخی ثبوت کے مطابق جواب صاف ہے کہ وہ بے گناہ ہے۔

یہودیوں اور مسیحیوں کے خلاف جہاد

اگرچہ بہت سارے مسلملان اس دعوے کا انکار کرتے ہیں کہ قرآن تمام مذہبی ایمان کے بے دینیوں (کافروں) کو مارنے کا دعویٰ نہیں کرتا۔ اس میں انسانی فطرت کا مطالعہ کرنے والے بھی شامل تھے وہ اپنے مذہب سے برگشتہ ہیں وہ اللہ اور اُسکو حکموں کو نہیں  مانتے وہ جھوٹا کہتے ہیں ۔ قرآن واضع طور پر مسلمانوں کو یہودیوں اور مسیحیوں کو قتل کرنے کے لیے اُکساتا ہے یا کوئی دوسرے مذاہب یا دوسرے مذہبی طور پر ممانعت کرنے والے وہ جو اسلام کے تقاضوں کو رد کرتے ہیں ۔ اُن کو قتل کرنے کا حکم دیتا ہے۔

اُن کے خلاف جنگ کرنا جو اللہ کے دیے گئے احکام پر عمل نہیں کرتے اور نہ آخری دن پر اور وہ اللہ اور اُسکے رُسول کی مخالفت کرتے ہیں (رد کرتے ہیں ) یہ ایک مذہبی سچائی نہیں ہے جب تک وہ جلدی سے اپنا نذرانہ نہیں دیتے ۔ وہ شخص نیچے کر دیا جائیگا۔ (قرآن ۹ : ۲۹ )

بڑے ٹیکسوں کو ادا کرنا ۔ ایسے دکھائی دیتا ہے ، کہ جیسے یہودیوں اور مسیحیوں کو موت سے بچانے کا ذریعہ ہو ۔ کیا اس طرح کا تصور پاک خُدا کرتا ہے یا سادہ طور پر محمد کے لالچ کے وہم کا غلبہ ہے اور نفس پرستی کی خواہش معصوم لوگوں کو قتل کرواتی ہے؟

یہ ساری دُنیا اسلامی ریاست کی پالیسی ہے کہ لوگ بھاری ٹیکس ادا کرنے کے لیے مجبور ہیں۔

یہ نمایاں طور پر دیکھائی دیتا ہے کہ محمد اپنے مذہب کو دوسرے بڑے مذاہب سے بہتر قرار دیتا ہے ۔ جس میں خانہ بدوش شامل ہیں۔ یہودی اور مسیحی فرقے کو بدعت قرار دیتا ہے ۔

وہ جو عرب کی سرزمین پر گُھس گئے تھے ، اُسکی ملی جُلی صحیفوں کی تعلیم جو اُسکی کم عقلی کی وجہ سے تھھی اور بھروسہ کو زبانی منتقل کیا اور مختلف قسم کی رسومات کو اس میں شامل کیا ۔ اس سچائی کو درجِ ذیل سورۃ ثابت کرتی ہے۔

اور ایک یہودی کہتا ہے ، عزرا اللہ کا بیٹا ہے ۔ اور ایک مسیحی کہتا ہے کہ مسیح اللہ کا بیٹا ہے یہ وہ اپنے منہ سے کہہ رہے تھے ، ۔۔۔ اللہ اُن کے خلاف خود ہی لڑے وہ کتنے گُمراہ ہیں ۔ انہوں نے اسے آقا کے طور پر لیا ہے اس کے علاوہ اللہ اُنکا ربی ہے اور اُنکی عبادت ہے اور مسیح مریم کا بیٹا ہے ۔ جبکہ وہ ایک ہی خُدا کی عبادت کرتے تھے (القرآن ۹ : ۳۰ ۔ ۳۱ ) اگر محمد صیحح طور پر جبرائیل فرشتے کو سُن لیتا تو وہ بائبل کے ابتداء کے صحیفوں کے ماضی کے واقعات کو سمجھنے میں کبھی غلطی نہ کرتا ۔

محمد کے مطابق مسیحیوں کا ایمان غلط ہے وہ یسوع کو ایک خُدا کے علاوہ دوسرے خُدا کی تعلیم دیتے ہیں باقی خاص بات یہ ہے کہ مسلمانوں کو مسیحیت کو قبول کرنے سے روکا جائے تاہم حقیقت یہ ہے کہ سچے مسیحی اصل میں ایک خُدا کی ہی عبادت کرتے ہیں وہ جو اپنے آپ کا تین شخصیات کے ظہور کا انکشاف ایک ہی وقت میں کرتا ہے ۔لیکن لغوی طور پر یہ تینوں الگ الگ خُدا نہیں ہیں اس لیے کُچھ مسیحی اور مسلمان اس تصور کو سمجھنے میں غلطی کر جاتے ہیں وہ ہمیشہ سے قائم ہے اور اُسکی ایک پوشیدہ روح لوگاس ہے جس نے بذاتِ خود جسم لیا اور وہ لوگاس ظاہر ہوا یہ وہی لوگاس تھا جس کے بارے میں یوحنا رُسول لکھتا ہے کہ تمام چیزیں اُسکے وسیلہ سے پیدا ہوئیں : ابتداء میں کلام تھا اور کلام خُدا کے ساتھ تھا اور کلام خُدا تھا اور یہی ابتداء میں خُدا کا ساتھ تھا ۔

سب چیزیں اُس کے وسیلہ سے پیدا ہوئیں اور جو کُچھ بھی پیدا ہوا اُس میں سے کوئی چیز بھی اُس کے بغیر پیدا نہیں ہوئی۔ اُس میں زندگی تھی اور وہ زندگی آدمیوں کا نور تھی ۔ (یوحنا ۱ : ۱۔۹ ) اس کے بارے میں خاص فقرہ یہ تھا کہ ‘‘ کلام خُدا تھا ’’ خُدا کی واحدایت کا سمجھنا بہت ضروری ہے یہاں پر تین خُدا نہیں ہیں ۔ بہت سارے دوسرے لوگ ایسا خیال کرتے ہیں اسی طرح نیا عہدنامہ دعویٰ کرتا ہے کہ یسوع خُدا کی پوشیدہ صورت ہے کیونکہ اسی میں سب چیزیں پیدا کیں گئیں آسمان کی ہوں یا زمین کی دیکھی ہوں یا اندیکھی تخت ہوں یا ریاستیں یا حکومتیں یا اختیارات سب چیزیں اُسی کے وسیلہ سے اُسی کے واسطے پیدا ہوتی ہیں وہ سب چیزوں سے پہلے ہے ۔اور اُسی میں سب چیزیں قائم رہتی ہیں۔(کلیسیوں ۱ : ۱۶۔۱۷)

یہ آیات ثابت کرتی ہیں کہ کائنات کو تخلیق کرنے والا اصل میں یسوع ہے۔ خُدا کی الوہیت کی ساری معموری اُس میں سکونت کرتی ہے ، مزید اسکے جب شاگرد فلپس نے یسوع سے کہا کہ وہ اُنہیں باپ کو دیکھائے یسوع نے جواب دیا ‘‘ اے فلپس ! اتنی مدت سے تمہارے ساتھ ہوں کیا تو مجھے نہیں جانتا ؟ جس نے مجھے دیکھا اُس نے باپ کو دیکھا ۔۔۔ کیا یقین نہیں کرتا کہ جس باپ میں میں ہوں اور باپ مجھ میں ہے ۔’’(یوحنا ۱۴ : ۹۔ ۱۱) کائنات کو پیدا کرنے والا ایک ہی ہے اور وہ ایک خُدا ہے ۔ محمد کے الہام اُسکے اپنے ذاتی تجربے پر انحصار کرتے ہیں۔ مسیحیوں کو ایک بدعت قرار دیتا ہے ۔ جو عرب میں رہتے تھے اور وہ اُن کو راہِ راست کے طریقے سے بیان کرتا ہے ۔

قرآن مریم کی اور مقدسوں کے بتوں کی پرستش کو روکتا ہے۔(القرآن ۵ : ۱۱۶ )

ایک دفعہ پھر محمد مسیحیوں کے اس قابلِ قبول ایمان کو قبول کرتا ہے اگرچہ پہلی صدی عیسوی میں اس قسم کی مشق کرنے کا کوئی حصہ نہیں تھا یا بائبل کی بنیاد پر یہودی اور مسیحی ہیں ۔ اور نہ ہی اُنکا مقدس پر عقیدہ ہے

محمد کے دور میں مسیحیوں نے بہت بڑی مصیبت کا سامنا کیا تھا ۔ بہت سارے غلط عقائد اور بہت ساری غلط رسومات کلیسیاء میں شامل ہو گی تھی ۔مان لیا گیا تھا کہ محمد سچا نبی تھا وہ اس بات پر جانا گیا تھا کہ کیا اُسکی تعلیمات کی ابتداء یہودیوں اور مسیحیوں کے صحیفوں کی تعلیمات کے مطابق تھیں اور نہ کہ متبرک ادارے سے لی گئی تھی ۔ بجائے اس کے کہ ان بدعتوں کے ایمان پر یقین کرے۔ اُسے مسیحیت اور اپنے ذاتی خیالات کو نمانہ بنایا تھا اور اُسکا مذہب اس کے مطابق تھا۔ محمد اپنے مرنے کے بستر پر تھا اُسکا چہرہ بار بار پسینے سے صاف کیا جا رہا تھا ، اُسے نفرت بھرے لہجے میں فرمایا کہ ‘‘ اللہ مسیحیوں اور یہودیوں پر لعنت کرے کیونکہ وہ اپنے نبی کی قبر پر جا کر اُسکی پرستش کرتے ہیں، ’’ (۱۴) ایک دفعہ پھر یہ مشق مسیحیوں اور یہودیوں میں سچی ثابت نہیں ہوتی تھی ۔ بائبل مقدس نبیوں اور مقدسوں کی پرستش کرنے سے منع کرتی ہے ۔

لیکن یہودیوں اور مسیحیوں کو یادگاری کے طور پر عبادت کے لیے اُنکی جگہوں پر عمارت بنانا ، منع نہیں کیا تھا۔ اُن کی یادگاری کے لیے جو اُن سے فائق تھے ۔ اُن کے مضبوط ایمان کی رسم ہے کہ وہ خُدا کی عبات کریں کلام مقدس آدم کی پرستش کرنے سے منع کرتا ہے جسکی جبلت میں گناہ شامل ہو گیا تھا ۔ ایسے ہی نبیوں اور مقدسوں ، مقدس مریم کی پرستش یا دوسرے لوگ جو آدم سے پیدا ہوئے ہیں پرستش کرنے سے منع کرتا ہے اسی طرح یہ سچ ہے کہ فرشتوں اور دوسری پیدا کردہ مخلوق کی پرستش کرنا منع ہے ۔ سوائے یسوع مسیح کے جس کی فطرت میں گناہ شامل نہیں تھا ۔ یا وہ صرف عورت کی روحانی فطرت سے تھا ۔ مقدس مریم نے صرف اپنا رحم یسوع مسیح کو دیا تھا اور یسوع مسیح آسمانی شخصیت تھی۔ آسمانی روٹی کی ‘‘طرح’’ (یوحنا ۶ : ۵۸ )

کُچھ لوگ بحث کر سکتے ہیں کہ یسوع نے اپنی اصل آزمائش برداشت کرنے کے لیے گناہ آلودہ فطرت اختیار کی تھی ۔ دوسرے تمام انسانوں کی طرح یقیناً اُس حکم کی انسانیت کے ساتھ پہچان کروائی تھی ۔ تاہم پہلا آدم اس طرح آزمائش میں نہیں پڑا تھا ۔ حتی بھر میں اُسکی گناہ آلودہ فطرت کی وجہ سے آزمائش ہوئی تھی؟ کیا یسوع دوسرا انسان نہیں ہے؟ منطق کے طور پر اُس نے  آزمائش برداشت کیتھی ۔ اگرچہ وہ مکمل انسان تھا ۔ آدم اپنے جسم کی خواہش کی وجہ سے آزمایا گیا تھا ۔ آنکھوں کی خواہش ، زندگی کی شیخی سے ۔ کیا یسوع بھی اسی طرح آزمایا گیا تھا ۔ مزید اس کے یسوع میں بھی انسانی خُدان تھا جو بے عیب تھا ۔ اس کا خون انسانی گناہوں کی قُربانی کے کفارے کے لیے بے عیب تھا ۔ غزوہ خندق کی لڑائی کے بعد ، فرض کریں جبرائیل فرشتہ محمد پر ظاہر ہوا ہوتا تو یقیناً یہودیوں کو سزا مِلی ہوتی۔

حدیث بیان کرتی ہے۔

جب اللہ کے رُسول غزوہ خندق کی لڑائی کے بعد واپس لوٹے ۔ اُس نے اپنے بازو نیچے کیے اور غسل کیا ۔ تب جبرائیل حاضر ہوئے ، اُنکا سر مٹی سے ڈھانپا ہوا تھا ۔ آپ کے پاس آئے اور فرمایا۔ آپ اپنے بازو نیچے کر لیں ! اللہ کا حکم ہے ۔ میں اپنے بازو تب تک نیچے نہیں کروں گا ، اللہ کے رسول نے فرمایا ۔ اب آپ کہاں جا رہے ہیں ؟

جبرائیل نے فرمایا یہی وہ رستہ ہے ، اسی نقطے کے تحت بنی قریش کے قبیلے کی طرف بڑھا جائے تو اللہ کے رُسول قریش کی جانب گئے ۔ (۱۵)

یہ کُچھ مشکوک سا دیکھائی دیتا ہے کہ جبرائیل کا پورا سرمئی سے بھرا ہوا تھا اور وہ صرف بدلہ لینے کو اُکسانے کے لیے ۔

کلامِ مقدس کے مقدس کے مطابق کہ فرشتے صاف و شفاف دیکھائی دیتے تھے ، وہ بھی مکاشفے دینے کے لیے نظر آتے تھے ، یہ تو محمد پر واضع طور پر ظہور تھا وہ صرف کِسی ناپاک روح کا تھا اور قتل کرنے کی کھوج لگارہا تھا۔ جب مسلمانوں کی فوج یہودیوں کے قبیلے بنی قریعنہ کے پاس آئی تو محمد نے اُنکے خلاف لعن طعن شروع کر دی ، انکو حقیر و ذلیل کیا اور اُن پر لعنت کی ۔ رابرٹ سپنسر، ‘‘محمد کی سچائی میں ’’ جو دنیا کے سب سے زیادہ تنگ نظر مذہب ہیں اُسکے بانی ہیں لکھتے ہیں۔

محمد اُنکی اصطلاح بیان کرتا ہے کہ اسلامی جہادیوں کے لیے خاندان کا بنانا ایک محاورہ بن چُکا ہے جب آج یہودیوں کی زبان بولی جا رہی ہے کہ تو اُسکے رستے بھی قرآن کے اندر بنائے گئے تھے ۔ آپ بنرر کے بھائی ہو ۔ خُدا تم کو بے عزت کر چُکا ہے اور خُدا اپنا انتقام تم سے لے گا ۔’’ قرآن میں یہ تین جگہوں پر بیان ہے ۔ (۲ : ۶۲ ۔ ۶۵ ؛ ۵ : ۵۹ ۔ ۶۰ ؛ اور ۷ : ۱۶۶ ) کہ اللہ یہودیوں کو سبت کے دن بندروں اور سوروں میں تبدیل کر دے گا ۔ (۱۶)

یہ دعویٰ یہودیوں کے خلاف نہیں اور یہ ابھی تک مسجدوں کے امام پوری دُنیا میں دُہراتے ہیں ۔ یہودیوں کا فیصلہ بنوں قریعنہ بڑے ہیبت ناک طریقے سے محمد پر جپھٹا تھا، اس خون آلودہ واقعہ کو ابنِ عشق ایک حدیث میں بیان کرتے ہیں کہ تب رُسول مدینہ کی مارکیٹ میں گیا اور اُس کے چوگرد ایک خندق کھودی تب اُس نے اُن کو اُس میں ڈالا ، اور اُن کے سروں کو اُڑا دیا اپنی اپنی خندق میں جیسے اُس نے اُنکو گھان کی روٹیوں کی طرح باہر پھینک دیا تھا وہ تعداد میں ۷۰۰ یا ۶۰۰ تھے ، اگرچہ کُچھ اُن کی زیادہ سے زیادہ تعداد ۸۰۰ یا ۹۰۰ بتاتے ہیں وہ رُسول کے کہنے کے مطابق جتھوں میں تھے ۔ انہوں نے کاپ سے پوچھا کہ وہ کیا سوچتا تھا کہ اُن کے ساتھ کیا کیا جائے؟ اُسے جواب دیا ۔ ‘‘ کیا تم نہیں سمجھو گے ’’؟ کیا تم نہیں دیکھتے ہو کہ جو طلب کرنے والا ہے وہ کبھی نہیں اُکتاتا اور وہ جو چلے جاتے ہیں وہ کبھی لوٹ کر نہیں آتے؟ اللہ کے پاس ، یہ موت تھی ۔ محمد نے یہ اُن کے لیے آخری وقت ٹھہرایا تھا ۔ (۱۷) ایک دوسری حدیث اس کی مزید تصیح کرتی ہے ۔ کہ کیسے کیسے یہودی مرد خندق کے کنارے پر بیٹھے تھے اور کیسے انکار ایک ایک کا سر اور اُن کی لاشیں اس میں پھینکی گئیں تھیں ۔ عورتیں اور بچے غلاموں کی طرح بیچے جاتے تھے ۔ غلاموں کی تجارت کا منافع اور یہودی قبیلے کی ملکیت جنگ کے لوٹ کے مال کے طور پر مسلمانوں میں تقسیم کی گئی تھی ۔ (۱۸)

مختصراً ، جب محمد مدینہ میں داخل ہوا تو یہودیوں نے اُس کے نئے مذہب کی پیروی کرنے سے انکار کیا ، اُس کے نتیجے میں انہوں نے اُن کے ساتھ لڑائی کی ۔ اُس نے جلدی ہی یہودی قبیلے کو ہستی کی انتہا تک جلا وطن کر دیا اور ممکن طور پر اُنکا قتلِ عام کیا ۔ اس کے علاوہ محمد نے بزاتِ خود ان جنگوں میں حصہ لیا تھا ۔ جو اُس نے یہودیوں کے درمیان لڑائی کی تھی۔ یہ یہودی تقریباً ۶۰۰ یا ۹۰۰ مردوں کی تعداد میں تھے ۔ (بنوں قریعنہ ) (۱۹) مزید اس کے کہ تمام یہودیوں کو مدینہ سے جلا وطن کر دیا گیا تھا ان میں یہودیوں کا قبیلہ قینوقہ بھی شامل تھا ۔ عبداللہ بن سلام کا قبیلہ اور یہودیوں کا بنوں ہیرا تھا ( حریرہ ) کا قبیلہ بھی شامل تھا ۔(۲۰)

دفاعی خواہش کی شدت کی وجہ سے اور یہودیوں سے دھوکے کے خلاف ، محمد کو ایک نیا اور مفید الہام ہوا تھا کہ ‘‘اگر تو کسی گروپ کے دغے سے خوف زدہ ہے تو اُن کو واپس پھینک دو، یہ ایک مساوی اصطلاح ہو گی : اللہ دھوکے بازوں سے پیار نہیں کرتا۔’’ (القرآن ۸ : ۵۸ ) اس الہام کو قبول کرنے کے بعد محمد نے یہودی قبیلے بنو قینوقہ سے آگے بڑھ کے بات کی اور فرمایا کہ ان کی جائیدادیں چھین لو ، اور ان کو مدینہ سے بدر کر دو ۔(۲۱)

۶۲۸ء میں محمد نے دوبارہ دس سالہ صُلح کے معاہدے کو توڑ دیا یا ‘‘ صُلح حدیبیہ کو ’’ توڑ دیا ۔ اُسے خُود غرضی سے شر کشی کی جو اُس قریش کے ساتھ صُلح حدیبیہ کیا تھا ۔ اُسے توڑ دیا اور بعد میں اللہ سے ایک نیا الہام چلا اس فیصلے کی منظوری کے لیے اپنا الہام مِلا تھا ۔ مسلمان اس اصول پر تکیہ کرتے ہیں کہ اسلام کا اس میں جو کُچھ بھی فائدہ تھا وہ اچھا تھا ، اور جس سے اسلام منع کرتا تھا وہ بُرا تھا۔(۲۲) محمد کے وقت میں آپریشن کرنے کا طریقہ یہ استعمال ہوا ، یہ صلیبی جنگ کے ذریعے سے تھا اور یہ آج بھی موجود ہے ۔ اُن میں وہ جو اسلامی گروپوں کے ساتھ ملے ہوئے ہیں یا گورنمنٹ ان کا راز ظاہر کرنے کے لیے اُنیں تلاش کرنی ہے اسی اصولوں کے تحت تلاش کرتی ہے اور ان واقعات کو تاریخ میں بیان کیا جانا ہے ۔

اُس نے اپنے ثبوت کے دعوؤں کو عرض کرنے سے دریغ کیا ۔محمد نے یہودیوں اور مسیحیوں سے بد زبانی کو جاری رکھا ، جِس طرح سورۃ میں بیان کیا گیا ہے ۔ قرآن ۹۸ : ۶ کو دیکھو وہ جو صحیفوں کے کو اور بتوں کو نہیں مانتے وہ دوزخ کی آگ میں پھینکے جائیں گے ۔ وہ کائنات کی سب سے بد تر تخلیق ہے۔’’ آپ لوگ جو ایمان رکھتے ہیں ۔ یہودیوں اور مسیحیوں کی دوستی کو قبول نہیں کرتے ۔۔۔ دیکھو اللہ غلط کرنے کے لیے ہدایت نہیں دیتا۔(القرآن ۵ : ۵۱ ) محمد نے یہ کہنا جاری رکھا ، اسلام کی اس تجرد پسند فطرت کو مزید سورۃ ۵:۶۵ میں بیان کیا گیا ہے۔

اگر صحیفے کے لوگ ہی ایمان رکھیں کہ اور برائی کو تو یقیناً ہمیں اُن کے گناہوں کو معاف کر دینا چاہیے ۔ اور یقیناً ہمیں اُن کو خُوبصورت باغ میں بھیج دینا چاہیے۔

محمد خاص طور پر یہودیوں سے نفرت کرتا تھا۔ وہ یہودیوں سے انتقام کے لیے موت کے جرمانے کی ہدایت دیتا تھا عبداللہ بن عُمر ایک حدیث میں روایت بیان کرتے ہیں ۔

میں اللہ کے رسول کو کہتے ہوئے سُنا ۔ کہ یہودی آپ کے ساتھ لڑیں گے اور آپ کو اُن پر فتح ملے گی اس لیے کہ ایک پتھر کہے گا اے مسلمان کہ یہودی میرے پیچھے ہے ؛ اس کو مار دو! (۲۳)

اپنے مرگ کے بستر پر محمد نے حکم دیا کہ تمام یہودیوں اور مسیحیوں کو عرب سے خارج کر دیا جائے سپنسرمحمد کے آخری الفاظ کی مطابقت کا شمار کرتا ہے۔

‘‘ میں یہودیوں اور مسیحیوں کو عرب کے جزیرے خارج کر دونگا ۔’’ اُس نے اپنے ساتھیوں کو بنایا میں کِسی ایک بھی نہیں رہنے دونگا سوائے مسلمانوں کے اُس نے صرف مرگ کے بستر پر ایک حکم دیا تھا ۔ آج سعودی عرب کی سلطنت کے مزدور سرگرمی سے محمد کی خواہشات کو پورا کرنے اور عزت دینے پر پورے غوروفکر سے کام کر رہے ہیں۔ (۲۴)

اسلام کی روایات کے مطابق ۔آخری دِنوں میں مسلمان یہودیوں کے خلاف لڑیں گے مسلمان اُن کو ماریں گے جب تک یہودی اپنے آپ کو اُن پتھروں کے پیچھے نہ چھپا لیں گے یا درختوں کے پیچھے تب پتھر اور درخت کہیں گے : دے مسلمان یا اللہ کے نوکر کہ میرے پیچھے ایک یہودی چُھپا ہوا آجوؤ اور اُسے مار دو۔’’(۲۵)

محمد اور قرآن اور اسلام حد سے زیادہ مسیحیوں اور یہودیوں کے خلاف ہیں (مخالفِ مسیحیت، مخالفِ یہودیت ) جب ایک مسلمان اپنے مذہب کا دعویٰ !دن اور تحمل سے کرتا ہے تو وہ اپنی مقدس تحرورں کو رد کرتے ہیں ۔ سادہ طور پر ریا کاری کرتے ہیں ۔ کُچھ صورتوں میں مسلمان وہ ہے جو قتل وغارت کو نظر اندازی نہیں کرتا ، لیکن وہ اسلامی مومن نہیں ہیں ۔ کیونکہ وہ قرآن کی بنیادی تعلیمات کا انکار کر رہا ہے ۔ مسلمانوں نے اپنے دشمنوں کے ساتھ اللہ کی خاطر دھوکا دینا اور جھوٹ بولنا سیکھا ہے کوئی بھی جو اسلامی شریعت کی مخالفت اُسے بغیر رحم کے تباہ کر دینا چاہیے ۔ یہ ایک سیاسی اور جابرانہ جنگجوؤں کا مذہب ہے اور یہ مذہب اس کی پوری آزادی دیتا ہے۔

تاریخ میں اسلامی فتح

قدیم رسوم کا جہاد

محمد کا مقصد اور چاند دیوتا اللہ نے ہو سکتا ہے قرآن میں ایک آیت شمار کیا ہواور اُن سے تب تک لڑو جب تک ایذارسانی ختم نہ ہو جائے (قرآن ۸: ۳۹ )

بالکل تاریخ میں ، مسلمانوں کو اللہ کے نام میں فتح اور مالِ غنیمت مِلا ہو۔ فارا خان میں ، اسلام اور مذہب امریکہ کو مار رہے ہیں مودی آدم سے روایت ہے کہ ، محمد نے ہمیشہ ہمسایہ ملکوں پر ۲۷ حملوں میں راہنمائی کی اور ان میں ۹ حملوں میں وہ خود لڑے اور ہزاروں کو قتل کیا ۔ وضاحت میں اُس نے اپنے پیروکاروں کو حکم دیا کہ کم سے کم ۴۷ حملے کریں تاکہ ہمسایہ ملکوں کی حکومت ختم ہو جائے۔(۲۶)

۲۵ سالوں میں محمد کے پیروکاروں نے شام کو ، ایران کو ، فلسطین کو اور مِصر کو فتح کر لیا تھا ۔ دو آدمی اس ابتدائی فتح کے ذمہ دار ہیں جو خلیفہ ابو بکر صدیق اور خالد بن ولید تھے ۔ ان دونوں نبی پیغمبر بہت عزت کرتے تھے ۔ اُس کے بعد کُچھ اور اسلامی قتل وغارت کی مثالیں نظر آتی ہیں ۔ ابو بکر نے خالد کو حکم دیا کہ ایراینوں کو فتح کرے۔ اور عراق کی بندر گاہ کو استعمال کرکے اُس نے اعراق کے جنرل حرمیض کو حکم دیا تھا کہ اسلامکو قبول کریں اور خاص ٹیکس کو ادا کریں جو جزیہ کہلاتا ہے ۔ یا اُس نے لڑائی کےانتخاب کے لیے کہا تھا۔ حرمیض نے اس تجویز کو رد کر دیا ۔ اُس نے ایرانیوں کو لوٹا اور ۱۵ جنگی ہتھیار پکڑ لیے گئے ۔ عراق کے بارڈر پر ابلیس کی جنگ کے دوران ۷۰،۰۰۰ لوگوں کو خالد نے مار دیا ،

اس وقت دُنیا کی آبادی میں لغزش کھانے والی تعداد تھی ۔

ایانالتمر ، عراق ، اُن میں ایک قلعے پر محاصرہ کر لیا تھا اس کے بعد خالد نے اُن تمام رہائشیوں کو مارنا شروع کر دیا جہنوں نے اسلام کو قبول کرنے کا انکار کیا تھا ۔ ابو بکر نے شام پر حملہ کرنے کا فیصلہ کیا اور یارمیک کی لڑائی میں ہزاروں لوگوں کو قتل کیا گیا تھا۔(۲۷)

اسلامی سلطنت کی فتح کے پیچھے کونسی قوت عمل کر رہی تھی؟ محمد نے خیال انکو دیا تھا کہ دُنیا کو اسلام کے قدموں تلے لاؤ اور اس مقدس فرمان کو نفع کے مقصد کے لیے متحد کرو۔ محمد نے ہمیشہ سے یہ وعدہ کیا تھا کہ جنگ میں لوٹا ہوا مال (مالِ غنیمت) اُن لوگوں کے لیے ہو گا جہنوں نے اس مقدس جنگ میں حصہ لیا تھا ۔ محمد کے جانشین اور پہلے خلیفہ نے بازنطینی سے لوٹے ہوئے مال کا وعدہ کیا تھا ۔اسی طرح محمد کا داماد چوتھا خلیفہ تھا۔ علی ابن طالب ، ایک خیال سے ورغلایا اس سے پہلے کہ آپ جھوٹے ہوں یہ عراق کی زرخیز سرزمین ہے اور وہ اُنکے بڑے خیمے ہیں۔’’(۲۸)

تیسرا خلیفہ عثمان محمد کا دوسرا داماد ہے اس نے ان جنگوں سے بڑی دولت حاصل کی ہے ۔ کارش اس بات پر تبصرہ کرتے ہیں کہ اُس نے اپنے قریب القتل کے وقت جولائی ۶۵۵ ء میں اُس نے اپنے آپ کو ۱۵۰،۰۰۰ دینار کے قسمت کے جال میں پھنسایا۔ ایک ملین دینار کیش میں تھا اور ریاست کی رقم کی قدر ۲۰۰،۰۰۰ دینار تھی ۔ اُس نے اونٹو اور گھوڑوں بڑے جتھوں سے الگ تھے۔

اس کی قسمت کی دولت کا موازنہ محمد کے کُچھ قریبی ساتھیوں کی جمع کردہ فرضی دولت کے ساتھ تھا ۔ زبیر ابنِ اعوام اپنا کُچھ سرمایہ صرف کیا ۔ جسکی کُچھ رقم ۵۰ ملین درہم اور ۴۰۰،۰۰۰ دینار تھی وہ مدینہ و عراق اور مِصر میں بے شمار جائیداد کا مالک تھا ۔ طلحہ ابنِ عبداللہ ایک اسلام کے ابتدائی تبدیل لوگوں میں سے تھا ۔ جن کے ساتھ محمد نے جنت میں جانے کا وعدہ کیا تھا ۔ کُچھ اختیارات کے مطابق اُس ۲۰۰،۰۰۰ دینار اور ۲۔۲ ملین درہم کیس مین چھوڑے تھے۔ اس کی سلطنت میں ان کی قدر ۳۰ ملین درہم تھی۔ صرف اس کی اکیلے ہی عراق میں سرمایہ کاری تھی ۔ اور جسکی آمدنی ایک ہزار دینار ہر دن کی تھی۔(۲۹)

اسلامی اصولوں کے ساتھ بغداد میں منتقل ہوئی اس سے وسیع تجارت کے رستے کُھلے تھے اور یہ دور دراز سے وہاں پہنچے اور اسلامی معاشیات کی طاقت کو بڑھانے میں تبدیل ہو گی تھی ۔ یہ تمام نئی دولت اُن کے لیے خرچ کا باعث بھی بنی وہ جہنوں نے فتوعات کیں تھیں ۔مثال کے طور پر انہوں نے سونے کو نا بجھنے والی حوس کے طور پر حاصل کیا تھا۔ مسلمانوں کا لوٹا ہوا مال ِ غنیمت ان کے لیے تمام ذرائع تھا ۔

انہوں نے ایرانیوں کی جگہوں سے بہت بڑی رقم لوٹی تھی ۔ اور حتیٰ کہ انہوں نے مصر میں فرعون کے محل پر بھی حملہ کیا تھا ۔ مزید اسکے اسلامی منافع بخش غلام ، کالے مشرقی غلام جہنیں گرفتار کرکے عزیز بچوں کی طرح تجارت کرتے تھے ۔ ہزاروں کی تعداد میں لائے جاتے تھے اور ان کو نمک کے میدانوں ں مزدوروں کے طور پر بصرہ کے قریب کام کرانے پر مجبور کیا جاتا تھا ۔ ان کی کلاس کی طرح حاضری بولی جاتی تھی ۔ اُن خاندانوں سے غریبوں کی طرح برتاؤ کیا جاتا تھا۔ اور اُن کو تھوڑی خُوراک مہیا کی جاتی تھی ۔ حیران کن بات ہے کہ اسلامی پیروکار آج بھی افریقیوں کو مطیع کرتے ہیں اور اُن کو قابو کر کے غلاموں کی طرح تجارت کرتے ہیں ۔ (۳۰)

اسلامی خانہ بدوز لوگوں نے اپنی سلطنت کو وسعت دینا جاری رکھا ہوا ہے ۔ بالکل اس طرح قدیم دنیا کے متعلق جانا جاتا ہے ابتدائی آٹھ صوبوں میں ، اسلامی مملکت کے مرکزی ایشیاءکو فتح کر لیا تھا اور بڑا علاقہ انڈیا برصیغر ، مغربی چین کی ریاست ، اور بازنطینوں کے دارلخلافہ قسطنطنیہ پر قابض ہو گئے تھے اور شمالی ایفریقہ اور سپین پر بھی حملہ کر دیا تھا ۔ (۳۱) وضاحت میں جنوبی اٹلی او میڈیٹریرین کا جزیرہ (کورسیکا ، سائپرس ، سریٹ ، رہوڈیس ، مالٹا  اور سارڈینیہ ) اسلامی فوجوں نے فتح کر لیے تھے ۔

کارش محمد نے پیروکاروں کی تابعداری کا ایک بڑا دلچسپ تاریخی بیان کیا ہے ان پیروکاروں کو محمد پوری دنیا کو اللہ کے لیے محکوم بنانے کے لیے بُلاتا ہے۔

‘‘میں نے تمام مردوں کو اُس وقت لڑنے کا حککم دیا تھا ۔ جب تک وہ یہ نہ کہیں کہ دنیا میں کوئی خُدا نہیں ہے سوائے اللہ کے ۔۔۔ (نبی پاک )

محمد کا ظطبہ الوادع، مارچ ۶۳۲

‘‘ میں سمندر پار اُنکی سر زمین پر اُنکا تاقب کروں گا جب تک زمین کی سطح پر کوئی بھی شخص باقی نہ رہے جو اللہ کو نہ جانتا ہو ۔

صِلاح دین جنوری ۱۱۸۹ ء

‘‘ ہم پوری دُنیا میں اپنا انقلاب لائیں گے ۔۔۔ جب تک یہ آواز نہ آئے کہ دُنیا میں کوئی خُدا نہیں ہے سوائے اللہ کے ، اور محمد اللہ کے رُسول ہیں ۔ اور یہ گونج پوری دُنیا میں سُنائی دے گی ۔۔۔ عطااللہ کھومینی ۱۹۷۹ء۔‘‘ میں نے لوگوں کو حکمدیا کہ وہ اُس وقت لڑیں جب تک وہ یہ نہ کہہ دیں کہ دُنیا میں اللہ کے سواکوئی خُدا نہیں ہیں اور محمد اُس کے نبی ہیں۔’’

 اسامہ بن لاددبن نومبر ۲۰۰۱ (۳۲)

قستیطنطینہ کی جنگ

اسلامی لوگوں کے کرشن کے بتوں کو اُکھاڑا علاوہ ازاں مشرقی مسیحیوں کی حد بندی کی اور ہر اُس شخص کو ذبح کر دیا جاتا تھا وہ جو اللہ کو نہیں جانتا تھا ۔ ۷۰۵ ء میں مسلمانوں نے آرمیتی معزز مسیحیوں کو چرچ میں بند کر دیا تھا اور اُنکو جلا دیا اور وہ مر گئے ۔

اِن اسلامی حملوں کے دوران بہت سارے مسیحیوں اور یہودیوں کے خلاف قتلِ عام ہوا۔(۳۳)

بہت سارے تاریخ نگار قسطنطنیہ کے خلاف محصروں کی فتح پر (۶۷۸۔۶۷۴ اور ۷۱۷ ۔ ۷۱۸ ) ہو ئی ہوئی عزت دیتے ہیں اور اُسے تاریخ میں ایک بڑے تبدیل ہونے والے نقطے کے طور پر بیان کیا گیا ہے ، بازنطینی کے دارلخلافہ قسطنطنیہ کے طاقتور مسیحیوں نے اُس کے چوگرد بڑی مضبوطی سے قلعہ بندی کی تھی ۔ اُسکا دروازہ یورپ تھا اور ان کا آخری مقابلہ مشرقی اسلامی فوج کے خلاف تھا۔ (۳۴)

خلیفہ ماویہ نے باز نطینی فوج کو مِصر ، شام کو اور جتنے شمالی افریقہ کے ساتھ مُلک تھے شکست دی ۔ خلیفہ بہت بھاری آرمی ۵۰،۰۰۰ اسلامی جہادی بازنطینی کے دِل قسطنطنیہ میں لایا تھا ۔

یہ صرف ٹیکنالوجی کے فائدہ کی بالادستی کو بہتر بنانے کے لیے لایا تھا طاقتور قلعہ بندی اور ایک راز نفرت انگیز ہتھیار ہے ، جِس نے بازنطینی اسلامی محاصرے پر قابض ہونے کے لیے قابل ہوئے تھے ۔

خُدا کے فوجی دستہ میں رونڈی سٹارک قسطنطینہ کی دیواروں کے متعلق بیان کرتے ہیں :

کہ یہ دیواریں عام نہیں تھیں ؛ انہوں نے ان پر حیران کُن انجیئنرنگ کا کام کیا ہوا تھا ، بابر کی دیواروں کے ساتھ بڑے ستون کا بھاری برکم کام کیا گیا تھا اور عالیشان فیصل اور اُس کے اندر کی جانب مضبوط دیوار تھی ۔ اس کی چالیس فُٹ اونچائی اور ۱۵ فٹ موٹائی اسکی مزید تفصیل بڑی فصیل اور بڑے ستون ہیں ۔ اگر یہ کافی نہیں تھا ۔ ساحل کی جانب بڑی خندق تھی بیشک دوسری تینوں اطراف سے حملہ آور صرف کشتی کے ذریعے ہی دیواروں تک پہنچ سکتے تھے ۔ (۳۵)

بازنطینی اسلام کے سامنے کے حملے کو روکنے کے قابل ہو گے تھے ، تاہم مسلمانوں نے بحری رستہ بند کرکے شہریوں کو بھوک سے مارنے کی کوشش کی تھی ۔ اتفاقی طور پر واقعہ ہونے والے وقت میں شامی انجینئرنگ فنِ تعمیر کا ماہر جسکا نام ہیلی اوپلوس کا کالنیکوس تھا ۔ اُس نے اپنی سر زمین پر مسلمانوں سے ایذارسائی برداشت کی تھی اور وہ قسطنطینہ میں رہتا تھا ۔ اُسے یونانی آگ کی ایجاد کا اعزاز دیا گیا تھا ۔ تاہم قدیم عبارت کی بنیاد پر کیمیائی ٹیکنالوجی کو چلانے کا ٓغاز حقیقت تھا یا پھر اسکندریہ کی لائبریری سے پرانی مصری داستانوں کے علم کو محفوظ کیا گیا تھا ۔

یونانی آگ موجودہ پٹرول کی جیلی کی مشابہت رکھتی تھی ۔ یہ بہت زیادہ اشتعال پذیری تھی اور یہ پانی سے بجھ نہیں سکتی تھی ۔ بازنطینوں نے اُسے منجنیق کے ذریعے سے روکنے کی کوشش کی یا پھر پمپ جیسی اشیاء کا استعمال کیا تھا ۔ منجنیق اس اٹ کے شیشے میں چھپے ہوئے مادے کو پھینک سکتی تھی ۔ یا اس برت کو ۴۰۰۔ ۵۰۰ گز تک پھینک سکتی تھی اس کے بعد اس شعلے کے دھماکے کا پھیلاؤ ۷۵ فٹ کے احاطے میں ہو سکتا تھا اور اس سے دشمن کے جہازوں کا نقصان قابلِ غور حصے تاہم منجنیق کو جہازوں سے چلانا شکل تھا ۔ اس لیے یونانیوں نے ااگ کو پھینکنے کے لیے پمپ جیسی چیز کو ایجاد کیا اور یہ پانی کے دریا کو روک سکتی تھی پرانے جنگی جہازوں کی غلیل میں نلی کے ذریعے لگائی جاتی تھی اور یہ پانی نما دریا کو روک سکتی تھی ۔ باز نطینوں نے اس ٹیکنالوجی کے ہتھیار سے مسلمانوں کے جہازوں کے اوپر بار بار پھینک کر انہیں تباہ کر دیا تھا ۔

۷۱۷ ء میں قسطنطینہ کے خلاف ۱۸۰۰ جنگی جہازوں کے ذریعے آگے بھاری برکم حادثات کے لیے تھے ، باز نطینوں نے بوسپوریس پر مسلمان نبوی کو دھوکے سے مارا اور بعد میں یونانی آگ کے ساتھ اُنکو مارا ، اُنکے زیادہ تر جہاز تباہ ہو گئے تھے اگلی بہار میں مسلمانوں نے نئی نبوی کے ساتھ کوشش کی یونانی آگ کے اسلحے سے بازنطینوں کی چڑھائی سے وہ دوبارہ مغلوب ہو گے تھے ۔(۳۶) بالکن کے ذریعے اسلام کے یقینی حملوں سے یورپ کو بچانے کے لیے قسطنطینہ کی مشہور اور فیصلہ کن جنگیں تھیں ۔

سیاحوں کی جنگ

اُن کی دُنیا پر قبضہ کرنے کی شدید جستجو تھی ، اسمای جنگ میں انہوں نے اپنی مشینوں کو مغ؟رم پر سامنے سے حملہ کرنے کے لیے یورپ کے دل کی سرزمین پر لگایا۔ مسلمان حملہ آور عبدالرحمٰن کو کی کی راہنمائی میں انہوں نے شمالی سپین کو فرانس میں دھکیل دیا ۔

اس طریقے سے مسلمانوں نے مسیحیوں کی بہت ساری فوج کو ذبح کیا ، گرجا گھروں کو جلا دیا اُنکو لوٹا گیا اور انکو غارت کیا گیا ۔ وہ سینٹ مارٹن کے دورے کے دوران لوٹنے والے تھے ، لیکن پہلے انہوں نے لوٹ مار اور محاصرے اور فتح کی خُوشی کو منانا بہتر سمجھا اسی اثناء میں چارلس مارٹل اور اُسکے مشہور امیر و وینگین اس سے ملے وہ بہادری سے مستحکم طور پر آگے بڑھے عبدالرحمٰن کی فوج پر چڑھائی کر دی

مارٹل غیر معمولی لمبا اور طاقتور تھا۔

اسکی نہایت اعلی ٰفتوعات الیماتائی ، باعیئرین ، اور فرانس کے خلاف تھیں اور جرمنوں نے اُسے کارولنجین ملک کو فتح کرنے کی حماقت دی تھی ۔ وہ درحقیقت شمال مشرقی گال کا حکمران تھا جس نے فرانس کی سلطنت کو مستحکم کیا۔

بعد میں اسکا نام فرانس پڑ گیا وہ آرمی کا چہرہ اور صاف دِل شخص تھا اُس نے اسلامی فوج پر ۷۳۲ میں چڑھائی کی ، چارلس مارٹن کی فوج اور عبدالرحمٰن الغفاکی کی فوج میدانِ جنگ میں خطرناک طریقے سے سات دِن تک لڑتے رہے تھے جو سیاحوں اور پوٹیرس کے درمیان ہوئی تھی ۔ جو تقریباً ۱۵۰ میل پیرس کے جنوب میں واقعہ ہے ۔ اس جنگ کے دوران میں تاریخ نگاروں نے اندازہ لگایا تھا کہ ہر جگہ پر مسلمان ۳۰،۰۰۰ سے بڑھ کر ۳۰۰،۰۰۰ تک مارے گئے تھے ۔

مسلمان خطرناک طریقے سے اس حادثے سے دوچار ہوئے تھے عبدالرحمٰن بھی مارا گیا تھا ۔ مارٹل کی اس عظیم فتح سے ایک عنوان مشہور ہوا ‘‘دی ہیمیر’’ جو اُس کے نام سے منسلک تھا ۔ممکن ہے کہ یہواہ میکاہیس کی طرف اشارہ ہو رہا ہو ۔

‘‘دی ہیمیر’’ مشہور میکاہسین سے پھر گئے تھے ۔ممکن طور پر چارلس مارٹل مقدس رومن سلطنت کا طاقتور شہنشاہ گرینڈ فادر بن گیا ۔ بہت سارے تاریخ نگار اس بات کا دعویٰ کرتے ہیں کہ اس فتح نے یورپ کو اسلامی فتح سے مکمل طور پر بچایا تھا شاید یہ اس جنگ کی سب سے اہم فتح تھی ۔ ۷۳۵ میں اسلامی فوجوں نے دوبارہ گاؤں پر حملہ کر دیا ۔ لیکن مارٹل اور اس کے بہادروں نے اُن کو شکست دی بلکہ اُسی فوج کے ساتھ اور مسلمان دوبارہ کبھی حملہ نہیں کریں گے اور وہ جنوبی یورپ سے دور بھگا دیے گئے ہیں۔ (۳۷) نفرت کے ساتھ ان حملوں میں خلل ڈالا گیا ، اسلامی مملکت کی فوجیں لگاتار تعداد میں بڑھتی گئیں اور دوسرے علاقوں میں پھیلتی گئی تھی ۔ محمد کا فرمان رد نہیں کیا گیا تھا ۔ اسلامی حکومت کا جزبہ تھا کہ پوری دنیا پر قبضہ کرنا تھا۔

الحاکم (مہندی)

اسلامی شعیہ سے روایت ہے کہ وہ مِصر میںچھے خلیفوں پر یقین کرتے ہیں ، طارق الحاکم مرا نہیں تھا اور وہ بارہویں امام کے طور پر دوبارہ واپس آئیگا یا مہدی آخری دِنوں میں واپس آئیگا وہ سات سال حکومت کرے گا ۔ مسیحیت میں اسلام کا مہندی اصل میں مخالف ِ مسیح ہے ۔ تمام مسلمان آخری وقت پر ایمان رکھتے ہیں ۔ مسلمانوں کا دُنیا کا راہنما مہدی کہلاتا ہے لیکن ہر فرقہ اُس کے ظاہر ہونے کی تشریحات خُود ہی تبدیل کر رہا ہے ۔ ۹۹۶ ء میں (الحاکم بارہ سال کی عمر میں مِصر کا خلیفہ بن گیا تھا اور اُس نے حکومت کی جب تک ۳۶ سال کی عمر کا اختتام نہ ہوا تھا ۔ اُسکی حکمرانی کا کردار بے رحم ایزا رسائی اور تباہی تھا ۔ سٹارک حاکم کی عجیب حکمرانی کو اختصار کے ساتھ بیان کرتا ہے ۔ اُس نے حکم دیا کہ کیرو میں تمام کتوں کو مار دیا جائے کہ انگور نہ بڑھیں یا کھائیں نہ جائیں ( اور نہ ہی شیراب بنانے کے لیے محفوظ کیے جائیں ) نہ کوئی عورت اپنے گھر باہر نکلیں اور موچی عورتوں کے جوتے بنانا ترک کر دے ۔ حاکم بھی قانون سے باہر چیزیں کھاتا تھا ۔ پنیر اور واٹر کرس کھاتا تھا کوئی چھلکے کے بغیر مچھلی کھاتا تھا ۔ اچانک اُس نے تقاضہ کیا کہ شخص رات کے وقت کام کرے اور دن کے وقت سوئے اس وقت یہ اُس کے دوسروں سے بہتر گھنٹے تھے ۔ اُس نے اپنے اُستاد کو قتل کر دیا اور قریب قریب اُس کے تمام وزیر اور بڑی تعداد میں اُس کے سرکاری آفیسر ، شاعر اور طبیب اور اُس کے بہت زیادہ رشتہ دار اکثر کو اُس نے بزاتں خود مار دیا تھا ۔ اُس نے اپنی جگہ میں غلام عورتوں کے ہاتھوں کو کاٹ دیا تھا ، اُس نے بیان کیا ہے کہ وہ عورت کے پبلک میں غُسل کرنے کے خلاف ہے اور اُس نے ایک دم سے ایک دیوار میں داخل ہونے کا رستہ بنایا تاکہ تمام عورتیں اس کے اندر ہی رہیں ۔(۳۸)

سٹارک اِن ایذا رسائیوں کی تفصیل بیان کرتے ہیں ۔

حاکم نے تمام مسیحیوں کو عبور کیا کہ وہ اپنے گلوں کے چوگرد چار پونڈ کا کراس (صلیب) پہنیں اور یہودی مساوی وزن کا ایک کالف (بچھڑا) پہنیں (عبادت کے لیے ندامت کے طور پر سونے کا بچھڑا )

آخر کار ، حاکم نے مسجدوں میں عبادت کے دوران اللہ کے لیے اپنا نام متبادل قائم کیا ۔۔۔ حاکم تمام مسیحی گرجا گھروں کو جلانے اور قبضے میں لینے کا حکم دیا ۔( ممکنا طور پر ، تیس ہزار چرچوں کو جلایا گیا اور لوٹا گیا ) یہ ایک لمبی فہرست تھی ۔یروشلم میں مقدس مزاروں کے گرجا گھروں کو مکمل طور پر تباہ کر دیا تھا۔ اُن تمام مزدوروں کے اندر باہر کیا ہے کھوج لگائی گئی ۔

حاکم پہاڑوں کے سفر کے دوران غائب ہو گیا تھا ۔ جہاں وہ اکثر عِلم نجوم سے تر ہو جاتا تھا ۔ اُسکا گدھا اپنی پیٹھ پر فون کے ساتھ واپس مُڑ جاتا تھا ۔ بہت سارے ایمان رکھتے تھے کہ اُس نے کوئی قتل کیا تھا ۔ ۱۰۲۷ ء میں اگلے حکمران کے باز نطینوں کو دوبارہ گرجا گھر کے مقدس مزار تعمیر کرنے کی اجازت دی تھی ۔ لیکن اُن میں بہت سارے بہت زیادہ تباہ ہو چکے تھے وہ تعمیر کے قابل نہیں تھے ۔ (۴۰)

یہ خبر اُن کے لیے انتہائی حماقت انگیز تھیں اور مقدس جگہوں کے بے حُرمتی یورپ میں رہنے والوں کو غُصہ دلا رہی تھی اور یہ لگاتار اُن کے لیے لعنت کے طور پر پروان چڑھ رہی تھیں ، یہ مقدس مقاموں کی واپسی کی رپورٹ میں درج ہے ۔ یہ ایک دلچسپ نوٹ ہے کہ امام مہدی کا رویہ مخالفِ مسیح کے لوگوں میں شمار کیا گیا ہے وہ جہنوں نے مقدس جگہوں کی بے حُرمتی کی تھی ، ایذا رسائیوں کا بھاری ادارہ جو اپنے رتبے میں خُدا سے بڑھ کر ہے۔ اور بڑا یہ ایک بڑے آدمی کے شابہہ ہے جو آخری دِنوں کو بڑی چالاکی کے ساتھ پورا کرنے کے لیے کھڑا ہو گا لیکن ایک بڑے رُتبے کے ساتھ اسلامی قتلِ عام بِلا تخیف جا رہی تھا ۔ ابتدائی گیارہ صدیوں کے دوران ۱۰۳۲۔ ۱۰۳۳ میں چھ ہزار یہودیوں مراکو میں ذبح کیا گیا اور یہ کم سے کم ان میں بہت سے چھوٹے بم کککے ساتھ مرے تھے۔ (۴۱)

نارمن اٹلی کی آزادی اور سیسلی باشندے

۱۰۳۸ ء میں جارج مینکس ایک مشہور باز نطینی جنرل تھا جس نے باقاعدہ طور پر اپنے شکر کی راہنمائی کی تھی ، لومبرڈز ، اور ایک عارضی طور پر خُود غرضی ، جس میں ایک نارمن بہادر بھی شامل تھا ، جہنوں نے پوری جنوبی اٹلی کو رہائی دی ، اور سیسلبوں کو مسلمانوں سے رہائی دی تھی ۔ نارمنوں کی آرزو تھی یا ‘‘ شمالی لوگ ’’ بہت طاقتور جنگ جو تھی ، وہ جہنوں نے فرانس کے شمالی علاقے میں رہائش کی تھی ، اور یہ نارمنڈے کی سلطنت کی بنیاد بنی تھی۔ اُن کے حملے مکمل طور پر کامیاب ہوئے ۔ اُس وقت جب تک مینکس پر کنٹرول کرنے کا فیصلہ کیا تھا اور اُنکے اعزازات کا بھی بیان کیا تھا ۔ ایک سرکش نے بازنطینی آرمی کے درمیان پھوٹ ڈال دی تھی ، اور مسلمانوں نے سیسلبوں پر دوبارہ قبضہ کر لیا تھا۔

۱۰۴۱ ء میں ، نارمن نے خُداوند کی لڑائی میں جِس کی راینمائی طاقتور سورما ولیم آف بائیوئیلی نے کی ۔ (آئرن آرمی) اُس نے فیصلہ کیا کہ اُنکے لیے سیسلی پر قبضہ کرنا ہے ، وہ اُن پر قابض ہو کر قلعہ بندی کرنے کے قابل ہو گے تھے اور انہوں نے حِلفی کی بنیاد کو بنایا ۔ باز نطینوں نے مقالے کے لیے اور اُنکو عزت کرنے کے لیے اپنی آرمی کو نارمن کے خلاف جنگ کرنے کے لیے بھیجا تھا ۔ اگرچہ وہ بہت بڑی تعداد میں تھے ، نارمنوں نے اُن کے بڑی بہادری اور طاقت سے لڑائی کی اور اُن بہادری سے باز نطینوں کو وقت بہ وقت مارا ۔ نتیجے کے طور پر دوبارہ شکست ہوئی اور باز نطینی دوبارہ کبھی بھی اٹلی میں کُھلے عام نارمنوں کے ساتھ لڑائی نہیں کریں گے ۔

۱۰۵۹ ء اور ۱۰۷۱ ء کے درمیان نارمن ، رابرٹ گِسکارڈ نے جنوبی اٹلی میں نارمن سلطنت کی بنیاد رکھی ۔ اور سیسلی میں مسلمانوں کو اُکھاڑ دیا گیا ۔ اِسی طرح باز نطینی اور مسلمان دوبارہ کبھی بھی اُن پر دہشت گردحملہ نہیں کریں گے

۱۰۹۸ ء میں رابرٹ گِسکارڈ کا بڑا بیٹا ، بوہمینڈ نے انطاکیہ کے شہر کی قلعہ بندی کے خلاف فتح کے لیے صلیبی جنگجو فوجوں کی راہنمائی کی ۔ نارمن اور ناروے کے بحری باشندوں نے مسیحی سر زمین کی آزادی میں ایک دائرے کا کردار اسلامی فوجوں کے خلاف ادا کیا تھا ۔ گیارہویں اور بارہویں صدی کے دوران جس میں مقدس زمین پر صلیبی جنگیں بھی شامل تھیں ۔(۴۲)

اِل سیڈ

سپین میں مسیحی فوجوں نے وشِگو تھیک تولیڈو کی سابق سلطنت پر مسلمانوں نے ۱۰۸۵ پر قبضہ کرنے کا دوبارہ دعویٰ کیا تھا ۔ ٹولیڈو عربیوں میں گِر چُکا تھا اور آٹھویں صدی میں بِیر بِیر مسلمانوں نے اور لمبے عرصے تک مضبوط اسلامی کنٹرول کو بنائے رکھا تھا اور ان میں سے ایک شاہی گھرانے امیر مسلمان تھا ۔(۴۳)

جب بادشاہ اُلفونوسو آف لیون ، کیسٹل نے تولیڈو پر قبضہ حاصل کیا تھا ۔ اسلامی اختللاقیات میں یہ بہت طاقتور تھا ۔

۱۰۹۲ ء سے ۱۰۹۸ ء تک مسلمانوں نے ابیریا پنسلیویا  میں بہت سنجیدہ نقصان اُٹھایا تھا ۔ سپین میں بہت سارے مشہور مسیحی سورما تھے روڈاِگوڈیذ دی وائیویر ، ویسے تو وہ اِل سیڈ کے نام سے جانا جاتا ہے ۔ ایک چار لٹن ہیسٹین کہلاتا ہے ۔ اُس نے ۱۹۶۱ ء میں اِل سیڑ کی فلم میں روڈ اگو ڈیز کا کردار ادا کیا تھا ۔ اِل سیڈ کے عنوان کا ترجمہ ‘‘آقا’’ یا مالک کے طور پر کیا گیا ہے اور اعزاز کے طور پر اُس کے عنوان کو کیمپیڈر یا چمپیئن کے طور پر دیا گیا تھا ، بادشاہ نے جنگوں میں بڑے نقصان کی ذمہداری اپنے اوپر کی اور حکم دیا اور اکثر اُسکی تجویز لڑائی کے لیے بہادر سومار تھے اور ایک چمپیئن سومار پوری فوج کی مخالف کرتا ہے ، فتح کرنے والے شہر میں یا شہروں میں لڑائی کرنے کا دعویٰ کریں گے ۔ روڈاگوڈیز فوجوں میں ملٹری کا محافظ روح انسان تھا ۔ خواہ وہ اکیلا ہی لڑائی کرے یا بڑی آرمی کی راہنمائی کرے ۔ اُسکو کبھی بھی شکست نہیں ہوےئ تھی ۔

اِل سیڈ اپنے مخالف لڑنے والوں کے خلاف ایک عقل مند فاتح تھا اور آزادی حاصل کرنے کے لیے اور والنیسا کے شہر کے قلعوں کی حفاظت کرنے کے طریقے کو بہت سارے مسیحی سورماؤں نے تحریک پائی اور انہوں طریقے کو اتنا پسند کیا ۔

بھارت

ان میں ایک عظیم جینو سائیڈز نے تاریخ کو جاری رکھا اور تابعداری بھی اُس مین شامل تھی ۔ہندوستان برصغیر کی آبادی کے دسویں حصے کو تباہ و برباد کر دیا تھا انسانیت کے خلاف جرم کو مسلمانوں نے لغوی طور پر محمد کی تابعداری میں اُس کے اُس حکم کی پیروی کی کہ اللہ کی خاطر ساری دنیا کو مطیح بنانا ہے ۔ تاریخ نگار کے ایس ۔ لال نے جا ئز ہ لیا کہ ۱۰۰۰ اور ۱۵۲۵ سالوں کے درمیان آٹھ میلین لوگ اسلام کے نام کی خاطر مارے گئے ہیں وہ یہ بھی شمار کرتا ہے کہ دو ملین لوگ محمود غزنوی کے حملوں میں مارے گئے تھے ۔ جِس نے سلطنت پر قبضہ کیا ہوا تھا ۔ پاکستان و افغانستان ، ایران اور شمالی مشرقی ہندوستان پر یہ علاقے اسلامی جہاد کی فتح میں موت کے حادثات کا شکار تھے۔

سلجوق ترکیوں کا مشہور حملہ آور

صلیبی جنگ میں :مقدس زمین کے لیے جنگ کی مستند تاریخ تھا مِس ایسبریج نے مشرقسے ایک نئے اسلامی خوف کا بیان کیا :

دیگر ڈرامائی ردوبدل جیسا کہ ترکیوں کی آمد نے گیارہویں صدی میں اسلامی دُنیا کو پیدل کرکے رکھ دیا ۔

۱۰۴۰ کے قریب یہ بے گھر قبائلی لوگ مرکزی ایشیاء سے (یاد رکھنے کی بات ہے کہ یہ لوگ اپنے جنگجو کردار کی وجہ سے جانے جاتے تھے ) وسط ایشیاء میں آنا شروع ہو گئے ۔ سلجوق ایک شاہی قبیلہ تھا ۔ (روس سے لیکر آرل کے سمندر تک ) ۔۔۔ تُرکی مہاجروں کے حملہ آور دستے پیلے ہوئے تھے ۔ ۱۰۵۵ سے سلجوق قائد جنگ نگرہورل بیگ تھا جیسے بغداد میں سلطان کے طور پر فائز کیا گیا تھا سُنی اسلام پر اس کی حکمرانی کا دعویٰ کر سکتا تھا۔ (۴۴)

نگر ہورل بیگ مسلمان فوجوں نے مسیحی آرمنیاکی سلطنت پر حملہ کرکے اُن پر اجارہ داری قائم کی تھی ۔ انہوں آرذڈن شہر کو لوٹ لیا تھا ۔ لوگوں کو ذبح کرایا تھا ۔ عورتوں کی عزت لوٹی گئی تھی اور بچوں کو غلام کے طور پر چھین کرتے گئے تھے ۔

مزید اُس کے آرمنیا کے باہر کے کُچھ شہروں میں خونریزی اطمینان کے ساتھ عام کی گئی تھی ۔ لاشوں کے بہت بڑے انبار لگا دیے گئے تھے انہوں نے تمام گلیوں کو لاشوں سے روک دیا گیا تھا ۔ ممکنہ طور پر یہ واقعات بازنطینوں کی طرف ردِعمل ظاہر کرتے ہیں ترکی فوجوں باز نطینوں کے خلاف لڑائی کو جاری رکھا تھا اور مسیحی مشرقی سلطنتیں صدیوں کے لیے مصیبت میں آگئیں ہوں گی ۔

اِٹسائز بن اووق کی راہنمائی میں ترکیوں نے دان پر قابض ہونے وسعت کو جاری رکھا اور مقدس سرزمینوں پر حملے کرنے جاری رکھے ۔ ۱۰۷۴ میں انہوں بہت ساری زمین پر قبضہ کر لیا تھا ۔ ۱۰۷۵ء میں انہوں نے دمشق پر قبضہ کر لیا تھا ۔میں انہوں نے یروشلم پر قبضہ کر لیا تھا ۔ ایٹسائز نے وعدہ کیا کہ یروشلم کے رہائشیوں کو حفاظت دی جائے گی ۔لیکن جب دروازے کھوئے گئے تھے ، ہزاروں لوگوں کو ذبح کیا گیا تھا ترکیوں نے شہریوں کو رملہ ، غزوہ ، تائر اور جافہ باہر نکلا دیا تھا ۔ (۴۵)

اور درمیان میں قتل و غارت ، مسیحی مقدس مقامات کو ایذارسان کیا گیا تھا ۔ وہ جو باہر نکال دیے گئے ۔یہ بڑی دہشتناک قبر تھی اِس بڑی حماقت کا ارتکاب مسلمان ترکی خانہ بدوشوں نے کیا تھا ۔

اسی اثنا ء میں سلجوق نے اپنے آپ کو روم کا سلطنت مقرر کیا (روم ، نئے روم قسطنطنیہ کی طرف اشارہ کر رہا ہے ) اور اسی سال نیسیا میں بھی سلطان مقرر ہوا ۔(۴۶) اِس لیے ترکیوں نے اپنے دارلخلافہ اصلی قسطینطنیہ کے قریب اس کو مرکز بنایا ہو گا ۔جنگ جاری تھی کیا مسیحیوں کی چھوٹی سی سلطنت بازباقی رہ گئی تھی ۔ دنیا پر اسلامی حکمرانی کو تاریخ نگار ثابت کرتے ہیں اور دنیا پر قبضہ اس بات کو ثابت نہیں کر سکتا اور نہ ہی نظر انداز کرنا چاہیے۔ بہت سارے اس سبق میں حوالہ جات صرف خدمت کے طور پر جھلک دیتے ہیں ۔ یا تاریخ کے اُن واقعات کی جھلکیاں لوگوں کو دیکھاتا ہے اور زمین محمد کی عزت میں برباد کی گئیں تھیں ۔ بے رحم اسلامی ایجیڈے کو قبول کرنا ۔ دنیا کی فتوعات کے لیے یہ صدیاں گیارہویں صدی کے آخر تک راہنمائی کرتیں ہیں ۔ بقائے حیات کے لیے ذہن ایک جگہ پر قائم ہے وہ جو آزادی کے لیے صلیبی جنگ میں جانے کے لیے چُنے گئے تھے ۔ اسلامی حکمرانی کے طریقے سے ایک مسیحی مقدس سرزمین کو کنٹرول کرتا ہے ۔

 

 

 

سبق تیرہ

صلیبی جنگوں کا ردِ عمل

صلیبی جنگیں۔ تعریف بمقابلہ فرضی داستان

جب لفظ صلیبی جنگ گفتگو میں شامل کیا گیا تھا ، بہت سارے پھٹ جانے والے خیالات آتے تھے ، ذہنی تصاویر کھل کر سامنے آئیں بد قسمتی سے بہت ساری فرضی داستانوں کی موجودہ سمجھ صلیبی جنگوں کے بارے میں گھوم رہی تھیں ۔ یہ سبق ایسے غلط تصورات کو واضع طور پر تاریخ کی صلیبی جنگوں کے بارے میں بیان کرنے  کی خواہش کرتا ہے۔

حقیقی اصطلاح ‘‘صلیبی جنگ’’استعمال نہیں ہوئی تھی یا پوپ ارمن دوئم نے اُسکا جواب نہیں دیا تھا ، جب اُس نے اُسکو پہلی صلیبی جنگ کہا تھا۔ ایس بریچ مختصر طور پر تاریخ کی تعریف کرتا ہے عام طور پر ہم عصر اصطلاح صلیبی جنگ ہی ہے ۔ ( پہلی صلیبی جنگ ) آسان کہہ سکتے ہیں ۔ یہ ایک سفر ہے یا سیروسیاحت ( مقدس مقامات ) ابھی تک گیارہویں صدی ختم نہیں ہوئی تھی اس سے خاص اصطلاح میں صلیب کے نشان جیسے لفظ میں ترقی ہوئی ۔صلیبی جنگجوؤں کے لیے اور ممکن طور پر فرانس کی اصطلاح کروسیڈ کو تسلیم کیا گیا تھا ، جسکا ترجمعہ ‘‘ صلیب کے راستے کے طور پر کیا گیا تھا ۔ ( ۱ ) تاریخ میں بہت سی صلیبی جنگیں ہوئیں ۔تاہم تاریخدان عام طور پر یہ خیال پیش کرتے ہیں کہ صلیبی جنگیں وہ سات بڑی فوجی مہم ہیں جو کہ مغربی یورپ سے شروع ہوئیں تاکہ مقدس زمین کو اسلامی حکمرانی سے آزاد کرائیں۔ پہلی صلیبی جنگ کے لیے پوپ اربن دوئم نے ۱۰۹۵ میں بلایا اور یہ جنگ ۱۰۹۹ میں شروع ہوئی ۔ ساتویں صلیبی جنگ ۱۲۵۰ میں اپنے انجام کو پہنچی اور آخری صلیبی جنگ ۱۲۹۱ میں شہروں کو مسلمانوں کے حوالہ کیا گیا ۔( ۲ )

تحریک صلیبی جنگ میں یورپ کا ہر ملک اور ہر طبقہ شامل تھا حقیقت میں زندگی کے ہر شعبہ سے تعلق رکھنے والے لوگ جیسے کہ کلیسیاءسیاست، ادب ، معاشی اور معاشرتی بڑی تعداد میں شامل تھے ۔( ۳ )

اسلام کا صلیبی جنگوں کے بارے نظریہ

      ۱۹ء صدی سے قبل مسلمانوں نے صلیبی جنگوں کے لیے معمولی دلچسپی کا اظہار کیا زیادہ تر اسلامی تاریخدانوں نے انہیں بطور بے توجہی اور مُردہ دلی لیا اِن میں سے بہت سے عالموں نے حقیر تُرکیوں کو نکالنے کے لیے رعایت کرنے کو ترجیح دی اور اُنہیں آگے مصر میں بڑھنے سے روکا ۔ تاہم ایک بہت طاقتور اسلامی شہنشاہ عثمان جو ‘‘ یورپ کا بیمار آدمی ’’ کے لقب سے جانا جاتا تھا۔ طاقت کی زوال پزیری اور تاثیر، ناراضگی کی وجہ مغرب کے خلاف مسلمانوں میں بڑھ رہی تھی ، مزید اسرائیل کی قوم کی ریاست کے طور پر بڑھتا گیا جسکا حکم دیا گیا تھا ۔ اگرچہ سب سے اہم حصہ اسلامی نصاب صلیبی جنگوں کے خلاف پیدا ہوا اور یہ صلیبی جنگیں گیارھویں صدی میں ایجاد ہوئیں ۔( ۴ )

( صلیبی جنگوں کیلئے قوت رفتار۔‘‘ جاڑنے والی مکرو چیز ’’ )

موجودہ دور میں ایک مشہور  لائن خیال جانی کہ پوپ اور بادشاہ کے لیے ہتھیار کے طور پر استعمال ہوتی ہیں نئی سرزمین پر اُس کی طاقت کو بڑھانے کے لیے اورمسلمانوں کو مسیحیت میں تبدیل کرنے کے لیے استعمال ہوتی ہیں ۔جس وقت ستمبر ۱۱، ۲۰۰۱ میں حملہ ہوا تو  بہت سارے شہریوں نے اور دنیا نے لیڈروں نے مسلمانوں سے صلیبی جنگوں سے معافی مانگی تھی کیا یہ وجوہات تاریخ سے تصدیق کر سکتی ہیں یا یہ منطق ہے؟ یا مسلمانوں کو چاہیے بلکہ سابق مسیحیوں کی سرزمین پر مسلمانوں کی خُونریزی سے مسلمانوں کو معافی مانگینی چاہیے ۔ دنیا پر اُنکی فتح کے لیے خُونریزی پر معافی مانگنی چاہیے؟ ۔اسلامی ملٹری کا یورپ کے حملوں کا اتحاد اور بے حرمتی بھی اور مقدس سرزمین پر قبضہ کرکے حکمران یہ دو ابتدائی وجوہات تھیں جو ملٹری کے منصوبے کا ردِعمل کہلاتی ہیں ۔ اسلامی حملے مقدس سرزمین پر ۶۳۹ میں شروع ہوئے تھے جب خلیفہ عمر نے سفورنیس کو حکم دیا تھا جو  یروشلم چرچ کا بشپ تھا وہ ایک یادگار مسجد یروشلم میں بنانے جا رہا تھا (چٹان پر گنبد) اس جگہ پر یہودیوں کی پرانی ہیکل تھی محمد نے اس پر بنانے کا حکم دیا تھا۔ سفورنیس اس صدمے سے ٹوٹ گیا تھا ۔

حقیقت میں اس تباہی کے بارے میں دانی ایل نبی نے نبوت کی تھی اور اب یہ مقدس جگہ میں کھڑے ہیں عمر نے اسی بوڑھے مسیحی بشپ سفورنیس کو قید میں مزدور کے طور پر کام کروایا اور سفورنیس تھوڑے عرصے کے بعد مر گیا تھا۔ مسلمانوں نے دونوں پر فتح پائی اور مقدس شہر یروشلم کو تباہوبرباد کر دیا تھا ۔ ( ۵ ) سفورنیس مختلف مسیحی یہودیوں کی طرف اشارہ کر رہا ہے کلام کی آیات بیان کرتی ہیں کہ جب مسجد بننے کا حکم دیا گیا تھا ‘‘ جاڑنے والی مکروہ چیزیں’’ پہلے دانی ایل ۱۲: ۱۱۔۱۲ میں بیان کرتا ہے۔ اس وقتسے روزانہ قربانیاں دی گئیں اور جاڑنے والی مکروہ چیزیں اُس پر رکھی گئی ۔ ۱۲۹۰ دن پورے ہو گئے تھے مبارک ہے وہ جو ۱۳۳۵ دنوں کا انتظار کرتا ہے۔

دوسری مرقس ۱۳: ۱۴ میں بیان مِلتا ہے ۔

‘‘ پس جب تم اُس جاڑنے والی مکروہ چیز اسکی جگہ کھڑی ہوئی دیکھو جہاں اسکا کھڑا ہونا روا  نہیں ( پڑھنے والا سمجھ لے) اُس وقت جو یہودیہ میں ہوں وہ پہاڑوں پر بھاک جائیں’’

تیسری لوقا ۲۱ : ۲۰ میں بیان ملتا ہے

‘‘ پھر جب تم یروشلم کو فوجوں میں گِھرا ہوا دیکھو تو جان لینا کہ اُسکا اجڑ جانا نزدیک ہے۔’’

‘‘ جاڑنے والی مکرو چیز ’’ یسوع مسیح کے بعد کے واقعات کا بیان کرتی ہے ۔مختلف مفکر اسکی تھیوری کے ‘‘ چٹان پر گنبد ’’ کے بارے میں بیان کرتے ہیں کہ یہ جاڑ دینے والی مکروہ چیز تھی ۔ جسطرح بشپ سفورنیس کا ایمان تھا۔ یہ تفصیل یروشلم کی تباہی کے وقت کو تاریخی طور پر اور اسکی تباہی اثرات کو بیان کرتی ہے۔

پہلی تباہی کی ہر ۷۰ سال سے طِطس نے یروشلم پر قبضہ طکیا ہوا تھا اور اسکی جگہیں ویران کر دی تھیں۔ یہ ایک اندازہ لگایا گیا کہ ۵۔۱ ملین یہودی یروشلم میں اور یروشلم کے قریبی علاقوں میں قتل کیے گئے تھے دوسری تباہی کی ہر ۱۳۲ ۔ ۱۳۵ میں وقوع پزیر ہوئی تھی ۔ وہاں پر دوسرے ۶۰۰۰۰۰ سے ۷۵۰،۰۰۰ ۔ یہودیوں کو ذبح کیا گ یا بارکو کوبہ کی روگردانی کے دوران اس قتلوغارت کے باوجود بھی یہودی اور مسیحی لگاتار پسے ہوئے تھے اور دوبارہ اُن کو یروشلم میں رواں ہونا پڑا تھا۔ تاہم ۶۳۹ میں ایک آخری تباہی ہوئی ۔

تیسری تباہی کے ہر یروشلم میں وقوع پزیر ہو جب اسلامی فوجوں نے حضرت عمر کی راہنمائی میں یروشلم پر قبضہ کیا۔ (۶)

اسلامی جمعہ کے بعد ۶۳۷ میں یروشلم پر قبضہ ہو گیا تھا اور مکمل طور پر سرکاری ڈھلوان بن چکا تھا اور نفرت کے ساتھ مقدس ہیکل کی جگہ مسجد بنا دی گئی تھی غور کریں کہ اصلی زبان کو حقارت کی نظر سے دیکھا جاتا تھا اور اسکو قائم گیا ، جاری کیا گیا ۔

اگرچہ ایسا نہیں ہونا چاہیے تھا ۔ یہ تمام بیانات اکھٹے لسانیات کی تعلیم کو بڑھانے کے لیے دلائل پیش کرتے ہیں ۔ یا بنیاد کی اُس جگہ کو جہاں پر اسکا کوئی تعلق نہیں بناتا۔ مزید برآں شٹان پر مسجد کا گنبد اللہ کی بے حرمتی کی فہرست میں شامل ہوتا ہے قرآن بیان کرتا ہے ۔ قرآن ۱۹ : ۳۵ یہ موزوں نہیں ہے۔( اسے اللہ کی شان ) کہ اللہ کو ایک بیٹا پیدا کرنا چاہیے۔

یروشلم بہت سارے موقعوں پر فوجوں میں گِرا رہا تھا ؛ ۷۰ ، ۱۳۲ ، ۶۳۹، ۱۰۹۹، ۱۱۸۷ ، ۱۹۴۸، اور ۱۹۶۷ تک فوجوں کے قبضوں میں رہا ۔ ۶۳۹ اور ۱۹۴۸ کے دوران یروشلم خاص طور پر اسلامی حکمرانوں کے قبضے میں رہا سوائے کُچھ خاص اوقات کے واقعات کے دوران صلیبی جنگوں سے مسیحیوں نے دوبارہ قبضہ کر لیا تھا ۔ دانی ایل کے حساب کے دنوں سے ایک سال حساب کے مطابق مِلتا ہے ۔ تاریخوں کی ان چابیوں میں ایک بڑا دلچسپ تعلق ملتا ہے ، ۱۲۶۰ سال تھے ۔ ( دانی ایل میں ان کا شمار ) اس سے حقیقی طور پر چٹان کا گنبد ۶۸۸ میں بنیاد بنا تھا ( تاریخ کا دورانیہ ۶۸۸۔ ۶۹۱ ) اور سرکاری طور پر اسرائیل کی ریاست کو ۱۹۴۸ میں بحال کیا گیا یہ ۱۲۹۰ دنوں یا سالوں کی دانی ایل کی تیس سالوں کی نبوت کا وقت پورا ہوتا ہے ۔ یہ دیکھائی دے گا کہ قابض لوگ ( اور ممکن ہے کہ مقدس مقام کو اللہ کے گنبد کی عمارت کے لیے مخصوص کیا گیا تھا ‘ وہ دوسرے تیس سالوں کی شمار کرتے ہونگے ۔ بائبل میں کُچھ دوسرے ، غیر اور تاریخیں دی گئیں ہیں ۔ جو نیا شمار کی جاتی تھیں ۔ ۶۸۸، ۱۹۴۸ اور ۱۹۶۷ کی تاریخوں کا مفہوم موزواں دیکھائی دیتا    ہے ۔

۶۸۸ اور ۱۹۴۸ کے درمیان یروشلم ایک تباشدہ زمین تھی ۔۱۸۶۷ میں مارک تائیوان نے اس مقدس شہر کو وزٹ کے دوران اپنے تاثرات دیئے ۔

( اے ) تباہ شدہ مُلک جس کی زمین کافی زرخیز ہے لیکن اب یہ پوری طور سے جڑی بوٹیس پیدا کر رہی تھی اور بڑی کشادگی سے خاموش اور ماتم میں ہے ۔  ۔۔۔۔یہاں پر تباہی ہے اور نہ ہی کوئی فضل کا تصور کر سکتا ہے۔ زندگی کی شانوشوکت اور اعمال کے ساتھ ۔۔۔۔۔ ہم نے پورےمجمع میں کِسی ایک انسان کو بھی نہیں دیکھا تھا ۔۔۔ وہاں بڑی مشکل سے ایک درخت تھا وہاں پر ہر طرف جھاڑیاں تھیں ، حتیٰ کہ زیتون کا کٹلس ناقص زمین کے دونوں خاص دوست ہیں زیادہ تر ملک کا اندر صحرا ہی تھا ۔ (۷)

تاریخی موقعوں اور تاریخی نبوت میں نفرت انگیز اسلامی نظام بڑا حیران کن دیکھائی دے رہا تھا ایک مفروضے کا تجزیہ کرنا باقی ہے کہ کُچھ بےوفا اعتبار کرتے ہیں اور بائبل کی ادبی سائنز پر سوچ وبچار کرتے ہیں ۔

ابتدائی گیارھویں صدی کے بعد میں ، حاکم ، مہدی ایک خاکے کی طرح ہے ، مزید مسیحیوں اور یہودیوں نے جگہوں کو سمجھ لیا تھا اور یروشلم کے شہریوں کے خلاف قابلِ نفرت قدم اُٹھائے گئے تھے یہ لعنتیں اسلامی گروہوں کے ہاتھوں لگاتار گیارہویں صدی کے مسیحیوں کے مقدس مقاموں اور مقدس زمینوں کی مخالف ہو رہی تھیں۔ مسیحیوں کے مقدس مقامات کی پہلی گواہی یورپ میں معزز لوگوں کی حماقتیں ہیں ۔ گیارہویں صدی کے دوران ، چرچ کو مرتب کرنا اور پرہزگاری پورے یورپ میں پھیل گئی تھی اور تمام فرقوں کو یہ پرہیز گاری چھو گئی تھی ، ان میں بہادر جنگجو بھی شامل تھے ،

ایس بریچ مقدس سرزمین کی شہرت اور اسکے تحفظ کی اہمیت کو صلیبی جنگوں کی تحریک کے طور پر قبول کرتے ہیں

گیارہویں صدی کے اختتام سے آگے کو صلیبی جنگوں کا گزارا ہوا دورانیہ مشرقی میڈ ٹرینین کے مسلمانوں کے خلاف صاف اور واضع ہے یہ ایک بڑی گالی نہیں تھی ۔ ان صلیبی جنگوں کا مقصد پہلے پہل اسلام کو جڑ سے نکالنا تھا یا مسلمانوں کو مسیحی ایمان میں تبدیل کرنا تھا بلکہ اسلام کا انجام یہ تھا کہ مقدس سرزمین پر قبضہ کرنا اور مقدس شہر یروشلم پر ۔  ( ۸ ) بہت سارے سوال ہیں ایک محمد اور اس کے پیروکاروں کا تمام فلسطین اور یروشلم پر قبضہ کرنے کا کوئی حق تھا ۔؟ جواب بالکل واضع ہونا چاہیے۔ محمد عربی دہشت گردوں میں رہتا تھا اور یروشلم پر دعویٰ کرتا صرف اسکا ایک خیال تھا وہاں اسکا مطلب یہ تھا کہ جنت کی طرف یروشلم سے بڑھنا تھا ۔ تاہم کوئی بھی ایسا گواہ نہیں ملا تھا جو محمد نے ذاتی خواب پر تکیہ کرتا ہو ۔ مزید برآں محمد اس بات کا دعویٰ کرتا ہے وہ سرائیل کے نبیوں کی لائین میں آخری نبی ہیں ، کیا یہ حقیقت ہو سکتی ہے ؟ درحقیقت نہیں ۔ محمد کا قرآن غلطیوں سے بھرا پڑا ہے اور یہ کہانیوں کی غلط بیان کرتا ہے حالانکہ اسکا اصل عبرانی متن میں کوئی وجود نہیں ہے۔

وضاحت میں مسلمان دعویٰ کرتے ہیں کہ محمد نبیوں کا سردار ہے ۔ اگر یہ حقیقت تھی تو کیسے اس نے کوئی بھی فوق الفطرت معجزہ نہیں کیا تھا ۔یا پھر شفائیہ قوت جیسے پیچھلے عبرانی نبی کرتے تھے ؟۔ اس کا جواب صاف اور واضع نظر آتا ہے وہ ایک دغاباز تھا اور آسان یہ کہ وہ ہمیشہ بدعتی عقائد کو بیان کرنے والا تھا ۔ جو عقائد عرب کے صحراؤں میں گھوم رہے تھے ۔ مسلمانوں کا قانونی طور پر یروشلم پر کوئی دعویٰ نہیں ہے یا مقدس سرزمین مذہبی وجوہات کی بنیاد ہے ۔ صرف یہودی اور مسیحیوں کے صیحیح نبی رہ رہے تھے اور انہوں نے ان جگہوں پر خدمت کی تھی

( صلیبی جنگوں کیلئے قوت ۔ بازنطینوں کی محاصرے میں مدد )

وضاحت میں یہ کہ مقدس سرزمین کی آزادی خواہش تھی ، یورپ کے خلاف اسلامی مداخلت اور اسلامی مداخلت کے خلاف دفاع کے کے لیے جنگ کرنا ، قانونی وجہ تھی ۔ بازنطینوں کی مسیحی مملکت کے تمام صوبے دس برس کے لیے حملوں کے قبضے میں رہتے تھے ۔ جس میں یروشلم کھو گیا تھا اور اب اُسے ہیبتناک مدد کی ضرورت تھی ۔ ترکی کے مسلمان قسطنطینیہ کے ایک سو میل تک اندر گُھسے ہوئے تھے ۔ باز نطینی شہنشاہ الیگزیس کامنیس نے ایک خط کو خاص اپیل کے ساتھ جلدی کاؤنٹ آف فلینڈرز کو بھیجا جس میں حملہ کرنے والوں کی مدد لینے کے لیے درخواست کی گئی تھی ۔ ۱۰۹۵ مارچ میں پوپ نے یہ خط پیپاسینزا کونسل میں پہلے پیش کیا روایت بیان کرتی ہے کہ فرانس کی سرزمین پر اُسکی واپسی تھی؛ پوپ اربن دوئم ریمنڈ سینٹ گلیز کے ساتھ ملے تھے آزادی کی مہم میں فوج کے راہنما کے طور پر کاؤنٹ آف ٹاولکیس نے ممکن طور پر کردار ادا کیا ۔

پوپ اربن دوئم نے بعد میں کلر سوفٹ پر ایک کونسل بلائی ۔ فرانس نے شہنشاہ الیگزیس کا خط پڑھا ۔ اس کو دوبارہ قتل کی جغرافیہ تفصیل کا خط میں شمار کیا جس میں بیان کیا گیا تھا کہ ترکی کے مسلمانوں نے مسیحیوں پر تشدد، مقدس مقاموں کی بے حرمتی ، تباہی ، مقدس جگہوں کی تباہی کی ، اس کے بعد جلد ہی ۲۷ نومبر ۱۰۹۵ میں پوپ دوئم اربن دوئم نے کلر مونٹ شہر کے باہر چراگاہ میں ایک پلیٹ فارم قائم کیا اور اُس نے اپنی طاقتور آواز کے ساتھ شہریوں کے بڑے ہجوم کے ساتھ خطاب کیا جس میں کسان دہیاتی ، معزز، اہل کلیسیاء کے لوگ بھی شامل ہیں اُسکی تقریر نے ہمیشہ کے لیے تاریخ کو بدل دیا تھا۔سٹارک پوپ اربن دوئم کی تقریر کا بیان جیسا کرتا ہے اور سب نے بازو  اُٹھا کر کہنا شروع کر دیا۔ ‘‘ انہوں نے مذبحوں کو تباہ کر دیا ، اس کے بعد انہوں نے ناپاکی سے مذبحوں کو گندہ کر دیا ہے ، وہ مسیحیوں کا ختنہ کرتے ہیں اور وہ ختنے کے خُون کو مذبحوں پر انڈیلتے ہیں یا انہوں نے اس خُون کو بپتسمہ کے بڑے حوض میں انڈیل دیا ہے ۔ جب انہوں نے موت کی بنیاد پر لوگوں پر تشدد کی خواہش کی ، انہوں نے اُنکی نافوں میں سوراخ کر دیے جب انہوں نے بے رحمی کے ساتھ باہر کو کھینچا تو انتڑیاں باہر ننکل آئیں۔ لکڑی کے ساتھ انہوں نے مسیحیوں کو باندھ دیا اور تب انہوں نے اُن کو کوڑوں کے ساتھ مارا انہوں مصیبت زدہ کے چوگرد راہنمائی کی جب تک جسم کے اعضاء باہر نکل نہ آئے تھے اور شکار ذدہ لوگوں کی غدودیں مثانے باہر نکل کر زمین پر گر گئے تھے ۔ میں عورتوں کی قابلِ نفرت بے حرمتی کے بارے میں کیا کہوں نگا؟ اس سے بدتر بولنے سے بہتر ہے کہ خاموش روہوں اس لیے وہ جو انتقام کی مزدوری کر رہے ہیں یہ وہ غلط کر رہے ہیں اور اس علاقے کے عہدداروں کو قابو کر رہے ہیں ۔ اگرچہ یہ آفت تم  پر نہیں آتی ہے اگر آپ فاتح ہیں تو آپ جلال ہونگے اور آپ اُس جگہ پر ہونگے جہاں پر یسوع مسیح ہے اور خُدا آپ کو کبھی نہیں بُھولے گا اور وہ آپ کو مقدس دستے کے طور پر پاتا ہے ۔۔۔۔دوزخ کے سپاہیوں زندہ خُدا کے سپاہی بن جاؤ۔ (۹)

خُدا کی مرضی یہی ہے چلاؤ، خُدا کی مرضی ہی ہے لوگوں نے اپنے کپڑے اور جوتے پھاڑے اور صلیبوں کو بنانا شروع کر دیا اور اُن کو اپنی چھاتیوں پر سی لیا اگلے سال وہ صلیبی جنگ کرنے کے لیے تمام رضامند تھے ۔

یہ قابلِ غور نہیں تھی کہ پوپ نے کہیں بھی اپنی تقریر میں مسلمانوں کی تبدیلی کی بلاہٹ کے لیے کوئی حوالہ نہیں دیا تھا ۔ یہ نو آبادکاری جذبات تھے ۔ اُس نے سادہ طور پر مقدس سرزمین کے ابتدائی مسیحیوں کی آزادی کے لیے کہا تھا ۔ ویمنڈ گلیز کے سینٹ نے اپنے مقصد کو دہرایا اس بات کا دعویٰ کرتے ہوئے کہ مقدس مقامات کی خاطر غیر ملکی لوگوں سے جنگ کرنے جا رہا ہے اور وحیشی قوم کو شکست دے گا ۔ ایسا نہ ہو کہ مقدس یروشلم کے اسیر ہو جائے یسوع مسیح کا مقدس کے مزاروں کو خراب کر رہے ہیں۔ ( ۱۰ )

فرضی خزانے کی تلاش کی جستجو

 ایک اور داستان دعویٰ کرتی ہے کہ صلیبی جنگیں چھوٹے بیٹوں کو جائیدادوں سے عاق کرنے کے لیے لڑی گئیں تھیں دولت اور امیری خواہش تسکین نہیں دے سکتی تھی ۔ جو اُن کے لیے جمع کی جاتی ہے جو اس پر قابض ہوتے ہیں یہ بالکل حیران کن بات ہے کہ کیسے ایسی کہانیاں کِسی ثقافت میں زور پکڑ سکتی ہیں جبکہ تاریخی طور پر اس کی کوئی بنیاد نہیں ہے ۔ حقیقت میں بہت ساری صلیبی جنگیں بالخصوص تھوڑے سے خاندانوں کے گہرے تعلقات کی بنا پر ہوئی ہیں ، صلیبی جنگ کرنا ایک ذاتی طور پر قُربانی کا روپے پیسے کا وسیع ذریعے کا تقاضا کرتا ہے ۔ ہر کوئی اپنے خاندانوں کو گھروں میں مہیا کرتا تھا ۔ یا مشرق کی طرف لمبے سفر کے مقصد کے لیے تیار کرتا تھا ۔ یہ اندازہ لگایا گیا کہ ہر صلیبی مجاھد کو اس سفر کو کرنے کے لیے چار یا پانچ دفعہ سالانہ تنخواہوں کو اٹھا کرنا تھا ۔ بہت سارے لوگوں نے اپنے سفر کے سرمائے کے لیے اپنی جائیدادوں کو بیچ دیا تھا اور اپنی ذاتی استعمال کی چیزوں کو بھی اُن میں سے صلیبی جنگ کا راہنما بیولین کے گارڈفرائے نے مُلک کا وارڈن فرانس کے بادشاہ فلپس کو بیچ دیا تھا اور اُسے اپنے مُلک بیولین کے قابلِ عزت بشپ کو فرضی ضمانت کے طور پر دیا ۔(۱۱) ایک اور دوسرا جنگی راہنما نارمنڈے کا رابرٹ نے اپنی ڈیوک کی ریاست میں اپنے بھائی کو ضمانت کے طور پر پیش کیا۔ (۱۲)ٌ

مشرق میں بہادری کے ساتھ مرنے والوں کی شرح فیصد بہت زیادہ تھی اور رہن کی ہوئی چیزوں کی ضبطی بھی کثیر تعداد میں تھی ، صلیبی جنگجوؤں کے خاندانوں نے اس مقصد میں حصہ کے لیے بہت بڑی مالی قیمت چاہنی تھی ۔ فی الحقیقت مال ومتاع کو رکھنا آسان تھا۔ کیوں دس سے پندرہ فیصد بہادر لوگوں نے پوپ کی پکار پر اپنے آپ کو پیش کیا تھا اور صلیبی جنگوں میں حصہ لیا تھا؟ جواب بالکل  واضع ہے ؛ بعوض اس کے انہوں نے زیادہ تر اپنے مال ومتاع کو پیش کیا تھا اور اس جستجو میں حصہ لینے کے لیے انہوں نے اپنی زندگیوں کو خطرے میں ڈالا تھا ۔

سلطنت کی صلیبی جنگ ۔ وسعت اور وقت کا نقشہ

پہلی صلیبی جنگ (۱۱۰۲)

پہلی صلیبی جنگ بہت بڑے لوگوں کے گروہ کو عارضی طور پر جمع کرتی ہے ۔ ایس بریچ بیان کرتے ہیں ۔ ۶۰،۰۰۰ اور ۱۰۰،۰۰۰ کے درمیان یونانی مسیحی پہلی صلیبی جنگ میں مارے گئے تھے ۔ جس میں ۷۰۰۰ سے ۱۰،۰۰۰ بہادری کے ساتھ لڑتے ہوئے مرے تھے ۔ شاید ۳۵۰۰۰ سے ۵۰۰۰۰ سپاہ سالاروں کا دستہ تھا اور باقی دس ہزار نمبر جنگ جو تھے جن میں عورتیں اور بچے شامل تھے تو لازم کیا ہے یہ کہ صلیبی جنگ کے لیے کہا جانا ظاہری طور پر ایک قاعدے کے خلاف تھا اس پیمانے قرونِوسطیٰ کی کمر توڑ دی تھیھ ۔ حھکومت اس وقت کی حکومت میں فوج ایک سائز میں اکھٹا نہیں کیا گیا تھا ۔ یہ بہادروں کی آمرانہ طرفداری تھی کہ یہ درمیانی عمروں کے جنگجو مقرر ہوئے تھے ۔ (۱۳ )

یہ مشکل کام صلیبی جنگ کے ‘‘شہزادے’’ کے طور پر جانا جاتا تھا ۔ اُس وقت دو میجر پہلی صلیبی جنگ میں شامل ہوئے تھے اُن کے نام نارمنز اور فرینکس تھے اور جن کو پانچ راہنماؤں کی راہنمائی میں شامل کیا گیا تھا: (۱) ۔ ہاگ ، ورمنڈس کا شمار ( ۱۰۵۳ ۔ ۱۱۰۱ ) میں ہوا فرانس کے بادشاہ ہنری کا بیٹا تھا اور شہزادی سکینڈائیوین ، کیوکی آن ؛ (۲) گارڈ فرائے بیولین (۱۰۶۰ ۔ ۱۱۰۰ ) ڈیوک ریاست کی عمر لورین ( اور اسکی ماں ) یہ ایک چارلی میحبین کا براہ ِراست ظہور تھا ۔ گارڈ فرائے اپنے بھائی ایسوئیس سوئم کے ہمراہ تھا اور بیولوگوں کا بالڈنون ( جو بعد میں بالڈون یروشلم کا بادشاہ بن گیا تھا ) ؛  ( ۳ ) ٹرائنٹو کا بوہیمنڈ ( ۱۰۵۸ ۔ ۱۱۱۱ ) ، رابرٹ گیوس کارڈ کا بیٹا تھا ۔ جہنوں نے اکٹھے جنوبی اٹلی میں نارمن سلطنت کو قائم کیا سیسلیوں پر بازنطینوں اور مسلمانوں نے حکومت کی ۔ بوہیمنڈ نے نارمن بہادروں کی بڑی فوج کو پختہ طریقے سے راہنمائی کی تھی ۔ ( ۴ ) ٹویولوئیس کے ریمنڈ ( ۱۰۴۱ ۔ ۱۱۰۵ ) جنگ میں شامل تھے جو سینٹ روغنڑے کے نام سے جانے جاتے تھے ، گیلز اور جو بوڑھے جنگ جو راہنما ۳۰ پچپن سال کی عمر کے تھے انہوں نے بھی صلیبی جنگ میں شراکت کی تھی، ؛ ( ۵ ) نارمنڈے کا رابرٹ ڈیوک نے ( ۱۰۵۱ ۔ ۱۱۳۴ ) شمولیت کی ، ولیم کا بڑا بیٹا فاتح ہوا تھا ۔ البرٹ انگلینڈ ، سکاٹلینڈ اور نارمنڈے سے بہادر نارمنوں کو لایا تھا ۔ یہ پانچ عارضی فوجیں بروقت دسمبر ۱۰۹۶ اور مئی ۱۰۹۷ کے درمیان لڑنے کے لیے قسطنطینہ میں پہنچی تھیں ۔( ۱۴ )

بھاری اور باتربیت فوجوں کے بہادر بازنطینی سلطنت کے شہنشاہ الیگزیئس پر فخر کرتے تھے وہ اُن کے لیے بالکل حیران کُن شخصیت کے طور پر تھا۔ وہ زرخرید اور غلاموں کو خریدنے میں پہل کرنے والا تھا ۔ لیکن اب اُسے ہزاروں مقرر جنگجوؤں کا مقابلہ کرنا تھا جو اُن کی اپنی آزاد مرضی سے فوج کی مہم میں مرکزی نگا بن کر آ رہے تھے۔

لاطینی بازنطینوں کی دور افتادی پر یقین کرتے تھے اور الیگزنیس کی ان ہیبتناک اور خطرناک صلیبی جنگجوں کی سوچوں پر اعتماد نہیں کرتے تھے الیگزنیس کی پہلی صلیبی جنگجوؤں کے طور پر لڑنے والی فوج تھی جس نے اُس کی وفاداری کا حلف اُٹھایا تھا اور سرزمین بازنطینوں سے بھر گئی تھی، اسکے بعد جلد ہی اُس نے اعلان کیا کہ وہ اپنی فوج کو اُن کے ساتھ مقدس سرزمین پر نہیں بھیجے گا وہ صرف ایک چھوٹا عارضی دستہ وسطیایشیاء کی بازنطینوں کی سرزمین پر قابض ہونے کے لیے مدد کرنے کو بھیجے گا ۔ نتیجے کے طور پر شہنشاہ کے دھوکے دہی کے مختلف واقعات کی وجہ سے صلیبی جنگجوؤں نے الیگزنیس پر کسی بھی قسم کے الزام پر ممکنہ طور پر انکار کر دیا ہو گا ۔(۱۵) بوہمینڈ کی راہنمائی میں صلیبی جنگجوؤں کو نیسیا ڈورے لہیوم اور انطاکیہ میں بھیجا گیا تھا انہوں نے ترکیوں ، عرب ، عرب کے خانہ بدوشوں کے خلاف آرمی کو اکٹھا کیا اور لڑائی کی اور فتوعات کے ساتھ واپس آئے اور انہوں نے خطرناک لمبے سفر کو پہاڑوں کے پار اور سورج کی گرمی میں بے رحم صحرا کو برداشت کیا۔ انطاکیہ میں گُھس کر انہوں نے شہر کے قعلے کو خوفناک بنا دیا اور ایک وقت میں پری میٹر پر ترکی کی آرمی کو تباہ برباد کرکے شکست دی ۔ بڑی ہوشیاری کے ساتھ اور بوہمینڈ نے جنگی ترکیب کے ساتھ آخر کار انطاکیہ پر قبضہ کر لیا تھا ۔ جون ۱۰۹۸ میں ، نارمن شہزادہ بوہمینڈ نے صلیبی جنگ کے تمام کمانڈروں کے حکموں کو قبول کر لیا تھا ۔ زیر نہ ہونے والے فرق کے خلاف اسکی اپنی فوجی طاقت کی وجہ سے قبول کیا تھا ۔ بوہمینڈ کو انطاکیہ کے لوگوں نے ہیرو کے طور پر قبول کیا اور اُس نے انطاکیہ پر اپنے کنٹرول کو قائم رکھا جب تک یروشلم میں دوسرے جنگ کر رہے تھے ۔(۱۶)

یروشلم کا شہر پوری دنیا کے لیے ایک بڑی قلعہبندی کے طور پر قبول کیا جاتا تھا جیسے ہی صلیبی جنگ جو یروشلم شہر کے قریب پہنچے تھے اُن کی تعداد کم ہو ۱۳۰۰ بہادر جوان رہ گئے تھے اور ۱۰۰دس ہزار فوج کے سپاہسالار شاید صرف دو تہائی آرمی کے برابر تھے جہنوں نے نیسیا پر دو سال تک حملہ کیا تھا جیسے انطاکیہ کے ساتھ صلیبی جنگ جو فوجیں یروشلم پر قابض ہو گئیں تھیں اور وہ یروشلم میں اتفاقی طور پر واقع ہونے والے حالات کی مدد کرنے کے ساتھ اُس پر قابض ہو گئے تھے ۔ بروقت جینوز کے بحری جہازوں کی خوراک اور ضروری تعمیری سامان کے ساتھ بروقت پہنچ ، تعمیری کاموں کے لیے مشینری یہ سب کُچھ جنگ جو کو فتح حاصل کرنے کے قابل بناتی ہے ۔(۱۷) ۱۵ جولائی ۱۰۹۹ کو یروشلم پر قبضہ کر لیا گیا تھا اور بنیادی طور پر یروشلم ایک سلطنت بن گئی تھی ممکنہ طور پر یروشلم کی سلطنت کو فرانس کے لفظ آؤٹیر مئیر کے طور پر جانا گیا تھا ۔ یہ سلطنت ویسے ہی علاقے پر پھیلی ہوئی تھی جس طرح پرانے فلسطین کا علاقہ تھا ۔

گارڈ فرائے یروشلم کے خلاف فتح حاصل کرنے کے لیے راہنمائی کی تھی اورع اسکا دفاع کیا تھا جب مصر کی فوج نے اُسکے خلاف حملہ کیا تھا ۔ انہوں نے کوشش کی کہ وہ دوبارہ اس پر قابض ہو جائیں ۔ ( ۱۸ )

سٹارک گارڈ فرائے کے بارے میں بیان کرتا ہے:

گارڈ فرائے اس سرزمین پر بادشاہ کا تاج پہننے سے انکار کر دیا تھا کیونکہ وہاں پر سونے کا تاج نہیں پہن سکتا تھا ۔ جہاں پر کانٹوں کا تاج پہننا تھا۔’’

اس سے پہلے کہ وہ مقدس مزار کا دفاع کرنے والے کے طور پر خطاب حاصل کرتا اُس نے انکار کر دیا ۔

سٹارک مسیحیوں کی نئی سلطنت کے بننے کا بارے میں بیان کرتا ہے،

مزید اس کے کہ یروشلم کی سلطنت میں وہاں پر سلطنت کے تین دوسرے جھوٹے جنگجو بھی تھے یہ ایڈیسہ کے علاقے کے تھے ۔۔۔ اور انطاکیہ کے حکمران تھے۔جو پورے انطاکیہ کے شہر کو گھیرے ہوئے تھے جو اب موجودہ ترکی ہے ؛ اور ٹریبولی کا علاقہ ، انطاکیہ کے جنوب کی طرف واقع ہے اور لینبیز کاسٹل میں بھی جو شہر کا نام پھیلے ہوئے تھے انطاکیہ اس علاقے کا بہت بڑا شہر تھا ۔ جس میں تقریباً چالیس ہزار رہائشی تھے ۔ ایڈسیہ میں تقریباً ۲۴ ہزار لوگ تھے ۔ ڈٹریپولی میں تقریباً آٹھ ہزار : یروشلم اکیلے میں تقریباً آٹھ ہزار لوگ رہتے تھے ۔ (۱۹)

یہ حیرانکن تاریخ تھی کہ صلیبی جنگ جوؤں نے سلطنت کو اسلامی فوجوں سے دوبارہ واپس جلدہ نہیں لیا تھا ۔ سلطنت کی بنیاد رکھنے کے بعد بھاری تعداد میں صلیبی جنگ جو یورپ واپس لوٹے تھے اور وہاں پر صرف تین سو بہادروں کو چھوڑا تھا اور بہت سارے فوجی سپاہسالاروں نے سلطنت کو ریاستوں کے قلعوں کی فوج کو کنٹرول کیا ۔ دوبارہ فتوعات کو سہارا اسلامی سلطنت میں پُر شور تفرقے کی وجہ سے چلا تھا اور جو صلیبی جنگجوؤں کے سامنے اکٹھے نہ ہو سکے۔ پہلی صلیبی جنگ کا وقت بھی قابل غور تھا ، دونوں سلطنتوں کو بچانے کے لیے مسیحی فوجوں کی طرفداری بہت اہم تھی۔

سلطنت کا دفاع ۔ بحری ڈاکیوں سے مدد

ایک سال کے بعد گارڈ فرائے کلر گیا تھا اور تین دنوں کے بعد اُسے یروشلم لے جایا گیا ۔ اُس کے بعد اُسے بھائی بالڈون نے کرسمس کے دن کا ۱۱۰۰ میں بادشاہ کا تاج پہنا حقیقت میں بالڈون سلطنت کے بانی نے سلطنت کو وسعت دینے کو بڑی اہمیت دی ۔ ابتدائی فتوعات میں سلطنت کو وسعت اور دفاع کو بڑھایا ۔ ناروے کے پاکیزہ لوگوں نے اور مسیحی مجاہدین نے سختی سے رسد کی ضرورت کو مہیا کرنے میں معنی خیز کردار ادا کیا اور فوج کو باہم مدد پہنچانے میں اہم کردار ادا کیا ۔ شروع میں پہلے مسیحی بادشاہ یورپ سے بھیجا گیا تھا اس کی ایک مثال کا شمار کرتے ہیں ۔ یہ بادشاہ سیگرڈ تھا ۔ ناروے کے یاتری (مقدس، حاجی ) اس مقدس سر زمین میں آزادی کی بہادری کے کارناموں کی ناقابلِ بیان کہانیاں لے کر واپس لوٹے تھے ۔ یہ تحریک بالڈون کی مدد کے مقصد میں تبدیل ہو گی ۔ یروشلم کا نیا بادشاہ تھا ۔

بادشاہ سیگرڈ کو مقدس سرزمین کی ڈاکیوؤں کی فوج کی راہنمائی کے لیے منقتہ طور پر چنا گیا تھا ۔ ۱۱۰۷ میں بادشاہ سیگرڈ ۶۰ بحری جہاز اور پانچ ہزار مسیحی بحری جنگ جو ( بحری ڈاکوں ) کو لیکر مقدس سرزمین کی طرف روانی ہوا ۔ اس سفر کے دوران انہوں نے سات اہم جنگیں لڑیں ۔ ان میں کُچھ بتپرست بحری ڈاکیوں کے خلاف تھیں اور دوسرے وقت میں اسلامی فوجوں کے خلاف لڑیں ۔ سیگرڈ بذاتِ خود جنگ میں فیصلہ کُن فتح کے ساتھ لڑا۔ اُس نے سیسلی میں اسے بند بھی کر دیا تھا اور اس نے نارمن راہنماؤں کے ساتھ مضبوط باہمی تعلق بنائے تھے ، جنکا شمار روجر دوم نے کیا ہے ۔

اسکے بعد فلسطین ۱۱۱۰ میں پہنچے، سیگرڈ بالڈون کے مِلا جس نے اسکا استقبال بڑے اچھے طریقے سے کیا ۔ انہوں نے اکٹھے دریائے یردن میں جھڑی ڈالی او وہیں پر سِگرڈ نے بپتسمہ لینا پسند کیا تھا اور دوسرے عام مقدس کاموں کی مشق بھی کی تھی اور سِگرڈیت جڑ سے لیکر موسم سرما کے آغاز تک یروشلم میں ہی ٹھہرا رہا ۔ قدیم ناروے کے لٹریچر ، ہیمسکرائنگلہ: میں ناروے کے بادشاہوں کی تواریخ درج ہے۔ ستوری سٹیورلسن ریکارڈ کرتے ہیں:۔

بادشاہ بالڈون نے بڑی شانوشوکت کے ساتھ بادشاہ سِگرڈ اور اسکے تمام لوگوں کی دعوت کی اور اُسے بڑی مقدس یادگاریں دیں بالڈون کے اور کلیسیاء کے بزرگوں کے حکم سے مقدس صلیب سے لکڑی ایک چپٹی نکالی گئی اور اس مقدس یادگار کے ساتھ اُن دونوں نے حلف اُٹھایا یہ جو لکڑی تھی مقدس صلیب کی تھی ۔ جس پر خُدا نے بذاتِ خود بڑی تکلیف اُٹھائی تھی اور تب یہ مقدس یادگار بادشاہ سِگرڈ کو دی گئی اس صورت میں وہ اور اُس کے بارہ مرد اور بھی تھے ۔ اس بات کی قسم کھانی چاہیے کہ وہ مسیحیت کو اپنی پوری طاقت کے ساتھ پھیلائے ۔

اگر ممکن ہو تو اس لکڑی کلو ناروے میں آرچ بشپ کی سیٹ پر نصب کرے اور اس مقدس صلیب کو وہاں لے گئے وہاں پر جہاں مقدس بادشاہ اولاف رہتا تھا ۔۔۔ اس کے بعد بادشاہ سِگرڈ اپنی مزروعہ زمین کی طرف لوٹنے کے لیے واپس بحری جہاز پر گیا تب بادشاہ بالڈون شام میں کفاروں کے قبضہ سیڈاؤن کو جانے کی تیاری کی ۔ اُس کی وسعت پر بادشاہ سِگرڈ نے اس کا ساتھ دیا۔ اُس کے بعد بادشاہ نے کُچھ وقت کے لیے اُس گاؤں کو محاصرے میں لے لیا تھا ۔ اُس کے بعد انہوں نے اپنے ہتھیار ڈال دیے تب بادشاہوں نے اس پر قبضہ کر لیا تھا۔ (۲۰)

سیٹورنسن نے فرنگیوں کے تسسل کی ایک پرانی نظم کو ریکارڈ کیا ۔ جو اُس واقعہ کی روح کی عکس مندی کرتی ہے۔

اینارسکلاسن نے بھی اس کے بارے میں بیان کیا ہے

‘‘ باروے کا کا بادشاہ ہکلاڈز کہتا ہے۔

کافروں کا قصبہ سیڈاؤن ہے

خطرناک شور کے ساتھ انجن چل رہا ہے

دیواریں اور پتھروں کی چھتیں تباہ ہو چُکیں ہیں

قصبوں کی دیواروں کی بربادی قریب ہے یہ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔

ناروے کے باشندے ان سیاہ دیواروں پر چڑھ گئے ہیں

وہ بزرگ جہنوں نے اُن کے غارت کرنے کے اعلان کو پڑھا۔

جھوٹوں کے قصبے کو اپنی مرضی سے جیت لیا۔(۲۱)

اگرچہ بڑی بہادری کے ساتھ اُن کے خلاف زبردست لڑائی سے بڑی فتوعات حاصل ہوئیں اور وہاں پر بہت جانوں کا نقصان بھی ہوا تھا۔ جس طرح ماضی میں بیان کیا گیا تھا ۔ قرونِ وسطیٰ کے مفکر ایس بریچ نے دعویٰ کیا کہ از صلیبی جنگوں پر ۱۰۰،۰۰۰ زندگیاں اُٹھائی گئیں وہ جوان صلیبی جنگوں میں مریں تھیں ۔ہو سکتا ہے یہ تعداد بہت زیادہ ہو۔ صلیبی جنگوں کے تاریخ نگار، رونڈی سٹارک ۱۳۰،۰۰۰ کا حوالہ دیتے ہیں جو مقدس سرزمین کے لیے بندی ہوئیں تھیں اور ۸۸ فیصد یروشلم کو حاصل کرنے کے وقت ضائع ہو گئیں تھیں سٹارک مزید لکھتے ہیں یہ اُس وقت تک نہیں ہوا تھا جب تک یورپ کے اعلیٰ درجے کے بیٹے پہلی جنگِ عظیم کے دوران خندق میں ذبح نہیں ہوئے تھے۔ اس لیے یورپ نے ساری راہنمائی کی نس کو کھو دیا تھا جو پہلی صلیبی جنگ میں اُس جگہ پر بڑے تھے ۔ اُن میں وہ جو اُس دوران مشرق میں چلے گئے تھے اپنے اچھے وقت میں۔(۲۲)

پہلی صلیبی جنگ لڑنے والوں کی قربانیاں بہت حد مہنگی تھیں اور زیادہ تر زندگیاں اُنکی مقدس سرزمین کی آزادی کو حاصل کرنے کے لیے ضائع ہو گئیں تھیں ۔

سلطنت کا دفاع ۔ بیت المقدس کی حفاظت کرنے والے سورما اور رفائے عامہ کی جماعت

وضاحت میں بحری ڈاکو صلیبی جنگجوؤں اور فوج کو حکم جاری کیا کہ مقدس مقامات بنائیں جائیں اور اُس کا دفاع کیا جائے اور اُن کا جو اس سلطنت میں رہ رہے تھے ، اولیت کے مطابق ۱۱۱۹ میں ہیوہیگس دی پینس نے تیس قرینکش سے یروشلم میں راہنمائی بالڈون دوئم کے دورِ حکومت کے شروع میں ہوا تھا ۔ جس نے سلطنت پر حکومت کرنے کے لیے تین سال کے لیے حلف اُٹھایا اور مقدس حکم کو پورا کیا ان جنگ جوؤں کی خاص مہارت پر غور کریں ۔ بالڈون نے حکم دیا کہ وہ مقدس وعدوں کو حکم کو ترک کر دیں کہ وہ مقدس مقامات کو بچانے کے لیے اُسکی مدد کریں اُن کو جگہ کا نام دیا گیا اور سلیمان بادشاہ کے گھر کا بھی (سلیمان کی ہیکل کی نوعیت پر بھروسہ کرنا ) اور اُن کے نئے گھر کا بھی پتہ دیا۔

۱۱۲۵ ہیوہیگس دی پینس نے یورپ میں نئی تقویت کی تلاش میں یروشلم کو چھوڑا اور اُس نے صلیبی جنگجوؤں کے احکام کو حکم کے طور پر قانوناً مستحکم پایا۔ پینس یورپ میں صاحبِ اختیار آدمی حمایت کو حاصل کرنے کے قابل ہو گیا تھا ۔ اس کا نام برنارڈ آف کِلوویکس تھا ۔ برنارڈ اپنے دورے کے بہت معزز اور قابل ِ عزت تھیالوجی کے ماہر تھے اور اُس نے آرچ بشپوں ، بادشاہوں اور پوپوں کو بغیر کسی تعلق اور خوف کے اُن کو رد کیا ، وہ بذاتِ خود ایک بہادر آدمی تھا اور اُس کے حکم دینے کی ساخت آرمی کی طرح تھی ، برنارڈ ابتدائی طور پر زبردست بہادری کی وکالت کرتا تھا اور بہت سارے تجویز کرتے تھے کہ اُسکی خدمت کرنے کا انداز پرانے سر گلہاڈ کی طرح ہے ۔ برنارڈ نے قانون وقواعد کو لکھا جو ۷۲ آرٹیکل پر مشتمل تھا ۔ جس میں قواعد کی فہرست کو بھی شامل کیا تھا ۔ دُعائیں ، پرستش ، پاکیزگی، تقامیل اور لباس کے کوڈ بھی شامل تھے بہادروں کا لباس باحیا ہو ، جس پر چاندی کی کڑھائی کی گئی ہو یا اُن کے بازوں پر سونا نہ جڑا ہو اور وہ سفید پوشاک پہنے گئے۔ مشہور سرخ صلیب اُنکی چھاتیوں پر بعد میں شامل کی گئی تھی ۔ ۱۱۲۸ میں ایک چرچ کونسل ٹورس میں ہوئی جہاں یہ قانونی طور پر حکم جاری کیا گیا جس میں مسیح کے غریب بہادروں کے طور پر حکم جاری کرنے کی اور سلیمان کی ہیکل کی تصدیق کی گئی تھی ۔ ( جو بعد میں بیت المقدس کے بہادر دفاع کرنے والے کہلائے ، بیت المقدس کے دفاع کرنے والوں میں صرف اُن کو اجازت تھی جو بالغ اور پکے بہادر تھے۔ (۲۳)

۱۰۷۰ کے قریب ( ایک ہسپتال میں جو بعد میں سینٹ جان کے نام جانا گیا )

ایک نرس جو بیمار تھی جو یروشلم کے مقدس مقامات میں زخمی ہوئی تھی ۔ممکنہ طور پر لیڈرشپ نے یروشلم کے مقدس مقامات کی حفاظت شروع کر دی تھی اور جس میں تقریباً ۴۵ قلعے گریژن تھے ، یہ جنگ جو کالے چوغے پہنے ہوئے تھے اور اُن کے چھاتیوں پر سفید صلیبیں تھیں ۔ ۱۱۲۰ کے دوران وہ بیت المقدس کے دفاع کرنے والے کے پاس حریف آئے ہونگے اور اس وقت انہوں نے بہت ساری جنگوں میں حصہ لیا تھا ۔ سٹارک ان بہادروں کے بارے میں بیان کرتے ہیں ؛

قانونی طور پر سینٹ جان کے حکم کے طور پر جانا جاتا ہے۔

بہادر رفائےعامہ کی جماعت بیتالمقدس کے دفاع کرنے والوں کی اصطلاح برابر ہے اور اُنکی لڑائی کی قابلیت برابر ہیں اور حادثات جو انہوں نے برداشت کیے تھے بالکل برابر تھے جب وہ مقدس سرزمین کو چلا رہے تھے اور رفائےعامہ کی جماعت یورپ میں نہیں آئی تھی لیکن صرف اوڈس نے مسلمانوں کے ساتھ لڑائی کو جاری رکھا تھا ۔

اوریب لوڈس وہاں پر تھے ، وہ مالٹا پر قابض ہو گئے تھے انہوں نے مسلمانوں کے حملوں کو دوبارہ پسپا کیا ۔۔جھگڑا بہت زیادہ تعداد میں تھا ۴۰ ہزار اور چھے سے زیادہ جنگجوؤں کے درمیان ہوا تھا۔ فیالحقیقت اب مالٹا کے جنگجوؤں کے طور پر جانے جاتے تھے ، رفائےعامہ کی حمایت وہاں پر موجود تھی۔

( ۲۴ )

موجودہ تاریخ کی ترمیم میں رحجان

کیا صلاحدین ایک روشن خیال اور صابر مسلمان تھے؟

بارہویں سبق کے ابتداء میں ہم نے با اصول اور پوری دنیا کو اُس کے لیے محکوم بنانے کی دھمکی کے حکم کو بیان کیا تھا اور محمد کے کھڑے ہونے کے انداز کے طور پر آغاز ہی تھا۔ ۱۱۸۹ میں صلاحالدین نے  اس کے لے علاوہ حالیہ میں ۱۹۷۹ میں کھومیانی اور نومبر ۲۰۰۱ میں اُسامہ بن لادن منظر عام پر تھا ۔ ( دو مہنے کے بعد ۹ ۔ ۱۱ کے واقعات ) یہ طنزیہ طور پر تھا ، تاہم صلاحدین نے آسمان کی بادشاہی کی سکاٹ کے جنگ نامہ کی رہائی کی تصویر کشی کی ہے وہ بڑے روشن خیال مسلمان راہنما تھے انہوں نے رحم اور صبر کے ساتھ اس جنگ کو ختم کیا

اُن کے لیے جہنوں نے صلیبی جنگجو کی وحشیانہ تصویر کی تائید کی اور انہوں نے مسلمانوں کی پیاری سرزمین کے اندر امن اور صبر میں مداخلت کی تھی ۔ یہ طفلم گھر کو چلانے کے لیے ہٹ ہوئی تھی ۔ ریڈی سکاٹ کی ٹیم نے امریکہ میں مسلمان کے ساتھ تعلقات ( سی اے آئی آر ) کی کونسل کا انتظام کیا تھا اور دوسرے گروپوں نے اس خیال کی حمایت کی اوٹ میں مخالف احساسات سے پرہیز کیا تھا۔ ہالی وڈ نگار دلال سیاست کو درست کرنے کے لیے اکررہائی تھامس کبھی کبھار صحیح تاریخ کا نقشہ کھینچنا تھا۔

ریڈلی سکاٹ ناقابلِ بیان طریقے سے اس حیران کن فلم کا بیان کرتا ہے لیکن یہ بد قسمتی ہے کہ وہ اس حوالے کا انتخاب کرتا ہے کہ یہ اسلامی دباؤ کا نمانہ ہے ۔ یہ انٹریمبنٹ کے مقصد کے لیے جنگ نامے کو تاریخی طور پر حیس بنانا ایک مسئلہ ہے ۔ لیکن ایک دوسرا مسئلہ ہے جب تاریخ ہو جاتی ہے تو اس سوچ کو ماننا الٹ ہو جاتا ہے جس طرح یسعیاہ نبی دعویٰ کرتا ہے ۔ یسعیاہ ۵ : ۲۰ ‘‘ اُن پر افسوس جو بدی کو نیکی اور نیکی کو بدی کہتے ہیں اور نور کی جگہ تاریکی کو اور تاریکی کی جگہ نور کو دیتے ہیں اور شیرینی کے بدلے تلخی اور تلخی کے بدلے شیرینی رکھتے ہیں ۔ ’’ بہت ساری برطانیہ کی اکیڑمیاں اس فلم پر الزام لگاتی ہیں کہ یہ مکمل طور پر تاریخ کی سچائی پر لاگت ہے اور یہ مسلمان معاشرے کی طمانیت کرتی ہیں ۔ دوسرے تاریخ نگاروں کی بحث کا یہ ایک صدری عکس ہے۔

پروفیسر یونتھن ریلے سمتھ، صلیبی جنگجو کی مختصر تاریخ کا ایک مصنف ہے اور وہ دنیا کے تاریخ نگاروں کے دور کی راہنمائی کرنا ہے ۔ وہ فلم کو ‘‘ کوڑا کرکٹ’’ کہتا ہے وہ تفصیل بیان کرتا ہے کہ یہ تمام درست تاریخ نہیں ہے یہ مسلمانوں اور اُن کی تہذیب کی باطل دلیل پیش کرتے ہیں اور صلیبی جنگ تمام بے رحم اور وحشی تھے ۔ حقیقت میں کرنے کے لیے کُچھ نہیں تھا ؛ اوہ اور مسلمانوں کا مقابلہ یہودیوں اور مسیحیوں سے نہیں تھا ، یہ بالکل بے معنی بات ہے۔(۲۵)

مزیداس کے ریلے سمتھ نے کہا کہ فلم مکمل طور پر سر والٹر سکاٹ کی کتاب ‘‘ دی تالسمین ، جس کی اشاعت ۱۸۲۵ میں ہوئی تھی ۔ یہ روحانی طرز کی تحریر تھی اس میں صلیبی جنگجوؤں کی ۔۔۔۔۔دیکھائی گئی ۔ اس پر بھروسہ کرنی تھی ۔ اب مکمل طور پر اس کی بدنامی تاریخ نگار اکیڈمیوں کو جاتی ہے ۔ سپینز دوسرے تاریخ نگاروں کا شمار کرتا ہے۔

پروفیسر یونتھن فلپ ‘‘قسطنطینہ کو بچانے کے لیے ، چوتھی صلیبی جنگ کا ’’ مصنف ہے اس نے بھی فلم کی تصویر کو بھی ختم کیا ۔ وہ تاریخی سچائی کو بیان کرنا ہے اور اس نے اس موضوع کی یعنی صلیبی سورماؤں اور بیت المقدس کے محافظوں کے طور پر تصویر کھینچتی ہے ، بیتالمقدس کے محافظ ‘‘باڈیذ ’’ کے طور پر صرف مسلمانوں کے ظاہری تناسب سے سہارا دے رہے تھے اور ‘‘ باڈیذ ’’ یہظاہر کرنے کا کوئی غلط رستہ ہے یہ واقعی کوئی غلط رستہ ہے انکو مسلمانوں سے بڑی دھمکیاں چلی ہیں اور بہت سارے آخر تک مار دئے گئے تھے ۔ کیونکہ انکی شمشیرزنی کی صلاحیت صرف مقدس سرزمین کا تحفظ تھا۔ (۲۶ )

صلاح الدین کون تھا؟ وہ کرد کا باشندہ تھا اور شاہرُخ کا بھتیجا تھا، اُس نے ۱۱۶۹ میں مصر کو فتح کیا تھا ۔ اُس نے اُس شام پر فتح مند حکمرانی کی تھی ۔ نورالدین جس نے صلیبی سلطنتوں کے سورماؤں کے خلاف بہت دفعہ مہم جوئی بھی کی تھی اور صلاحالدین نے اسے فتح کیا تھا۔ ( ۲۷ ) صلاح الدین نے ۴۵ سال کی عمر میں الہ الدین کی بیوہ سے شادی کی اور تخت کو چھین لیا تھا اور ایک ہی حکمرانی کے ساتھ اس کو مصر اور شام میں لے گئے ۔ صلاح الدین دونوں بہت ساری صلیبی جنگجوؤں کے خلاف لڑائیاں جیتی اور ہاری بھی ہیں ، صلاح الدین نے اپنا عمل محمد کی بے درد جنگوجدل کے مطابق عمل کیا تھا ۔ ہیٹن کی لڑائی جولائی ۱۱۸۷ میں ہوئی ۔ اُسے بذاتِ خود آگے بڑھ کر رفائے عامہ کی جماعت اور بیت المقدس کے محافظوں کے طور پر حصہ لیا تھا اور تب اسکی فوج ختم ہو گئی تھی جو باقی بچنے والے بہادر تھے انہی پر تکیہ کیا تھا ۔ ( ۲۸ )

کُچھ لوگوں کا خیال ہے کہ یروشلم کو فتح کرنے کے بعد صلاح الدین کے کام رحم کرنے والے کام تھے ۔ یہ غلط تھا اسکی ذاتی طور پر خواہش تھی کہ وہ مکمل طور پر مسیحیوں کو جہاں سے نکال دے ۔ مگر اسکا موزوں ذریعہ دولت حاصل کرنا تھا ۔ صلاح الدین نے بازنطینی شہنشاہ کے صلح نامہ پر مہر کر دی تھی اگرچہ یہ قانون کی پابندی کی آمیزش کرنا تھا ۔ یہ بہت زیادہ ممکن تھا ۔ وہ سات ہزار یروشلم میں رہائشیوں سے اور ۳۰ ہزار بسنت کے رہائشیوں کو آزاد کرنے پر راضی ہو گیا تھا ۔

اور دوسرے شہر کے آدھے لوگ مارکیٹ میں غلاموں کی طرح بیچ دیئے گئے تھے ۔ اس لیے صلاح الدین کا ایک رحم کا نمونہ یروشلم کو لوٹا ہے اور شہر کے آدھے لوگوں نے غلاموں کی طرح مارکیٹ میں بھیجنا تھا۔

جبکہ دوسرے نمونے خاص طور پر اسلامی بدلے اور تیزی سے جنگ و جدل محمد کے مسلمانوں نے کردار کے نمونے کی خاص درسگاہ تھی ۔ وہ کِس قسم کا روشن خیال اور رحم دل ہیرو تھا۔؟ صرف وہ جو اسلام کو رفع کرنے کی خواہش کرتے ہیں اور اسلام کی سچائی کو انوکھی اور غلط تصویر میں ایک اسلام کے ہیرو کے طور پر پیش کرتے ہیں ۔ اس کے علاوہ بذاتِ خود اکثر کُتب خانوں ، کتابوں اور علم کی تباہی میں شامل تھا ۔ اسلام کے ابتدائی سالوں میں سکندریہ کو فتح کرنے کے بعد مسلمان کمانڈر نے خلیفہ عمر سے پوچھا کہ دمشق کی عظیم لائبریری کے بارے میں کیا کرنا چاہیے ۔ جس میں سینکڑوں ہزاروں طومار پڑے ہوئے ہیں ۔ سپنسر ان واقعات کا دوبارہ شمار کرنا ہے ۔

عمر کو کہا گیا کہ اس کا جواب دے، ‘‘ کہ جو کُچھ اس پر لکِھا گیا کیا اس کے ساتھ خُدا کی کتاب (قرآن  ) متفق ہے، اگر یہ متفق نہین ہے تو ان کی ضرورت نہیں ہے ۔ اس لیے اِن کو ضائع کر دیا جائے ’’ اس طرح سے ان چار ہزار عام طوماروں کو شہر کے ایندھن کے طور پہ استعمال کیا گیا اور اس جلائے جانے میں چھ مہنے لگے۔ ( ۲۹  )

اِسی طرح صلاح الدین نے قاہروؓں میں لائبریریکو بند کر دیا گیا اور کتابوں کو ترک کر دیا۔ ( ۳۰ )

اسلام سائنسی اور بیصرت کے لیے ایک عظیم ذخیرہ ہے؟

ایک اور مشہور عقیدہ جو سالوں سے گردش کرتا رہا ہے کہ مسلمانوں نے فن، موسیقی، ثقافت، تعمیر، سائنس اور ٹیکنالوجی میں بہت ترقی کی ہے تاہم اِن دعوٰوں کو چیلنج نہیں کیا گیا ۔ سب سے پہلی بات حدیث میں ایک بڑی فہرست ذکر کرتی ہے اور ایک مفصل وضاحت بیان کرتی ہے کہ محمد نے پُرزور طریقے سے فنون، تصاویر، موسیقی، موسیقاروں خاص آلات یہاں تک کہ پالتو جانوروں جیسے کہ کتے اُن کی مخالفت کی تھی ۔ اسلامی قانون کے مطابق ثقافت ایک لعنت تھی اور مسلمانوں کے لیے ممنوع تھی کیوں محمد کے ڈینمارک میں کارٹونوں کے فنکاری کے ڈرامے پر یہ غُل گپاڑا تھا؟ یہ مادہ سی بات ہے کہ یہ اسلامی فلسفہ قانون کے مطابق اور محمد کے نقطہ نظر کے مطابق ایک لعنت تھی۔

تقریباً تمام اسلامی ثقافت اور سائنس کی ترقی براہ راست یہودی ، مذہبی ثقافت سے لی گئی جو اُس زمین میں بستے تھے جو لوگوں نے فتح کی ۔ اسلامی تعمیر کی کمزور داستان جو مسجدوں کے نمونوں کی صورت مں ہے ۔ وہ مشرقی رومی سلطنت کے مضبوط مسی

ھی ڈھانچوں سے لی گئی ۔ چٹان کا مشہور گنبد مشرقی رومی سلطنت کے دستکاروں اور معماروں نے پیش کیا اور یہ کلیسیاء کے پاک حصہ سے مشابہت رکھتا ہے ۔ بہت سے مشہور مساجد مسیحیوں کے گرجا گھروں سے اضافی میناروں اور کُچھ اندرونی ڈئیزان کی تبدیلیوں کے ساتھ بنائی گئی ہیں ابتدائی سائنسی کتاب جو عربی میں لکھی گئی وہ شام کے مسیحی کاہن جو اسکندریہ میں بہتا تھا اُس نے طِب پر لکھی ۔ یہ کتاب فارسی یہودی فزیشن کی کتاب کا عربی میں ترجمہ ہے۔ ( ۳۱ ) اسٹاک اسلامی ادویات کی بنیاد کا خلاصہ کرتا ہے:

‘‘ مسلمان ’’ یا ‘‘ عرب ’’ ادویات درحقیقت مسیحی دوائی کی حقیقی شکل ہے۔  یہاں تک کہ بڑے بڑے مسلمان اور عرب کے ڈاکٹر بھی عظیم نسٹورین میڈیکل سنٹر جو شام میں نسی بس میں تربیت پا چکے ہیں نہ صرف ادویات بلکہ ترقی یافتہ تعلیم کا ایک مکمل سلسلہ بھی نِسی بس میں دوسرے سیکھنے کے ادارے بھی نسٹورین نے قائم کیے جن میں سے ایک جنڈیشر پُر ہے جو کہ سائنس کی تاریخ میں اعلیٰ مقام رکھتا ہے ۔ جارج سرمُون نے ( ۱۸۸۴ ء ۔۔۔ ۱۹۵۶ ء ) میں اِس کو اُس وقت کا سب سے بڑا دانش کا مرکز کہا ۔ اِس طرح سے نسٹورینس نے جلد ہی عرب میں اپنی ایک ساکھ قائم کی جس میں اُس نے بہترین اکاونئنٹ ماہر تعمیر، فلکیات دان، بنکر، ڈاکٹر، تاجر فلاسفر ، سائنس دان ، بتالہ نویس اور اساتزہ پیش کیے ۔ درحقیقت نوی صدی کی ابتداء میں تقریباً تمام پڑھے لکھے مفکرین جو اسلامی علاقوں میں تھے وہ نسٹورین مسیحی تھے ۔( ۳۲ )

 مشہور عربی عدد شماری کرنے والوں نے زیرو کا تصور ایجاد کیاجِس کو مسلمانوں نے اپنی ایجاد کے طور پہ بنا لیا ۔

اگرچہ یہ حقیقت میں اسلام سے پہلے ہندوستان میں ایک ہندو کی ایجاد تھی یہاں تک کہ مار ما ڈیوک پکٹیل جو کہ قرارن کا ایک مشہور مترجم تھا اور جس نے اسلام قبول کر لیا اُس نے اِس بات کو تسلیم کیا کہ جدید اسلامی ثقافت مقامی فاتح لوگوں میں سے ہو کر آئی ہے ۔ اسلامی نیو بحری فوج بھی اسی سے بنی ہے اور بذہنٹائن اور دستے بھی اِسی سے بنے کیونکہ عرب والوں کو سمندری سفر کا کوئی علم نہ تھا۔ ( ۳۳ ) یہ مثالیں مسلمانوں کے اُدھار لئے گئے کلچر تہذیب کی سطح کو  کریدتی ہے اور یہ کریدنے کا کام اِس مقامی سر ذمین میں رہنے والے لوگوں نے کیا۔

جہادوں کا خلاصہ

جہادوں کا آغاز ۱۰۹۵ میں ہوا اور ساتواں جہاد ۱۲۵۰ تک رہا آخری جہادی شہر اور علاقے ۱۲۹۱میں مجبوراً اسلام قبول کر گئے۔ پہلے جہاد ( ۱۰۹۸ء سے ۱۰۹۹ ء ) کو ایک بہت کامیاب جہاد قرار دیا گیا جس میں یروشلم کو دوبارہ فلسطین میں بطور ایک مسیحی مضبوط علاقے کے قائم کیا گیا ۔

دوسرا جہاد ( ۱۱۴۶ء سے ۱۱۴۸ ء ) میں مکمل ہوا یہ جہاد ناکام قرار دیا گیا کیونکہ ۱۱۴۴ءمیں ابتدائی مسلمانوں نے اِس میں کامییابی پائی ۔ تیسرا جہاد ۱۱۸۸ ء سے ۱۱۹۲ ء میں پوپ گریگری ہشتم نے صلاح و دینکی فتح کے جواب میں ہیٹن میں ۱۱۸۷ ء میں اُن جہادی جو یروشلم میں تھے اُن کے خلاف کیا ۔ یورپ کی بہت ساری مشہور شخصیات اِس مزن میں شامل تھیں جن میں انگلینڈ کے شیردل بادشاہ رچڑڈ سے اور فرانس کے بادشاہ فلپ اور شہنشاہ فریڈرک بار با رُوسا اُنہوں نے یروشلم تو نہ لیا لیکن وہ اِس قابل ہوگئے کہ وہ ساحل لیوینٹ کے ساتھ ساتھ کی جہادی زمین پر قبضہ کر لیں ۔ چوتھا جہاد ( ۱۲۰۱ ء سے ۱۲۰۴ ء)میں کونسٹنٹ ٹائن کی جنگ میں تبدیل ہوگیا اورلاطینی بادشاہت کے قیام پر ختم ہو گیا اس عرصے کے دوران بہت سارے ادرونی شاہی خفیہ راز بھی سامنے آئے جہنوں نے سابقہ بیذینٹائن لڑایئوں کو جہادوں میں اکٹھا کر دیا اور یہ سب دارلخلافہ بیذینٹان کا نتیجہ بنے ۔ پانچواں جہاد (۱۲۱۸ ء سے ۱۲۲۱ء ) میں ہوا ۔ چھٹا جہاد (۱۲۲۸ ء سے ۱۲۲۹ ء) میں ہوا اور ساتواں جہاد ۱۲۴۸ء سے ۱۲۵۰ء میں ہوا جس کا مرکز بنیادی طور پہ مِصر تھا اور اِس کا زیادہ تر حصہ ناکامیوں کا ہے ۔ ساتویں جہاد کے دوران کٹر مذہبی بادشاہ لویس نہم نے اس مہم کی راہنمائی کی ۔جہادی کُچھ عشرے تک دباؤ ڈالتے رہے لیکن آخرکار اِن کی قوتیں ۱۲۹۱ء میں بٹنی شروع ہو گئی ۔ ( ۳۴ )

 کُچھ لوگ دعویٰ کرتے ہیں کہ جہاد ناکام ہوئے کیونکہ اِس کے بعد بادشاہتیں نہیں رہیں لیکن یہ نتیجہ مندرجہ ذیل حقائق کے سبب سے ناکام ہے جیسا کہ پچھلے باب میں ذکر کیا گیا ہے کہ کونسٹنٹ ٹائمپل اور ٹورذ کی لڑائیاں مسلمان سپین کے فاتحین مشرقی وسطیٰ اور شمالی افریقہ کے فاتحین کے قصے مشہور ہیں ۔ اسلامی گِدی نشینوں نے ویانہ کی اور ورنا کی اور قصاؤ  کی بڑی بڑی لڑایئوں میں یورپ کو بھی فتح کرنے کی کوشش کی ۔ لیکن یہ بائلون کے گاڈفربے بوہی مونڈ کے ٹرائنٹو شیردل بادشاہ رچرڈ بادشاہ لوئیس نہم اور بہت سے دوسرے ہیروز نے ایسا نہ ہونے دیا۔ اسلامی فوج کو یورپ میں سے نکال دیا گیا اگرچہ یہ اُن کے بُہت سارے حصوں پر اختیار لے چُکی تھی۔ ( ۳۵ ) درحقیقت یورپ میں اچانک اسلامی حملوں میں اِن جہادوں کے عرصے کے دوران بہت سے لوگ ختم کر دیئے گئے ۔ اس بات پر بھی بحث کی جا سکتی ہے کہ مغربی لاطین نے بیذینٹائن شہنشاہ کی درخواست جو اُس نے مدد کے لیے کیاُس کو نظرانداز کر دیا گیا ۔ اسلامی فوجوں کو کونسٹنٹ تائمپل سے نکال گیا اور یورپ کے بڑے حصے میں دھکیل دیا گیا ۔جہادیوں نے سفر کا انتخاب کیا اور ایشیاء مائنر سے لیکر بیذینٹائن تک بہت سارے علاقوں کو بحال کیا جبکہ فلسطین میں اپنا تسلط قائم کیا۔

جہاد اور بائبل کا ‘ حیوان ’

گدی نشینیوں کی باشاہت کی وُسعت

بارھویں صدی کے ابتدائی حصے کے دوران بسیار خور منگولوں نے ایک لاکھ خانہبدوش جنگ جوئیوں کے ساتھ خود کو مغرب کی طرف دھکیل دیا اور اُن کی راہنمائی جن جیس خان ( جو کہ ایک بینالاقوامی حکمران تھا ) نے کی جین جیس خال ۱۲۲۷ ء میں مر گیا لیکن اپنی وسیع سلطنت چار بیٹوں کے درمیان تقسیم کر دی ۔ یہ نئی بادشاہتیں گولڈن منگولی بادشاہتیں کہلائیں جس کا زیادہ تر حصہ روس، یوکرائن، جنوبی پولینڈ، بلغاریہ، اور ہنگری سے لیکر ساحل ایڈرئیٹک تک قائم ہوئیں۔ ( ۳۶ ) ( ۱۲۹۴ ء سے ۱۳۰۴ ء ) میں غزنی سلطنت کے دوران منگول حکمرانوں نے اسلام قبول کیا اور دوسری اسلامی قوتوں کے خلاف جس میں سلجک ترک شامل تھے اور یہ وہ لوگ تھے جہنوں نے اِنسٹولیا کے بہت سارے حصے میں حکومت کی تھی ۔ منگولوں کے حملے سے بچ کر ترکوں نے مغربی انسٹولیا کے علاقے کے پہاڑوں کی طرف ہجرت کی اور اس بات نے دنیا کی تاریخ میں ایک بہت اہم نقطہ گدی نشین شہنشائیوں کے مستقبل کے لیے ثابت کیا کراش اِن اسلامی جہادوں کے بارے میں بیان کرتا  ہے :

اس معاشرے پر غزا کے فوجیوں کا اختیار تھا اور یہ ابتدائی دنوں کے اسلامی لوگوں کی یاد دلاتے ہیں جہنوں نے جہاد سے محبت کو فروغ دیا اور اس کی ہتھیائی ہوئی چیزوں علاقے اور ساخت کو دنیا کی بے قیام مذہبی وبسگی کو ضائع کر دیا ۔ غزنیوں کے دستوں جو کہ مذہب کے جہادی تھے سارے ملک میں اُسے فروغ دیا وہ ہتھیائی ہوئی چیزوں پر زندہ  رہتے تھے جو اُنھوں نے بیذینٹائن کے لوگوں کے ساتھ مسلسل لڑائی کے ذریعے سے حاصل کی تھیں ۔ ان میں زیادہ تر ترک منافع خور تھے۔ ( ۳۷ )

سوگٹ سے ایک ترک علاقی جو مغربی انسٹولیا میں ہے وہ عثمان کی خلیج کے نام سے مشہور ہوا ۔ ( ۱۲۵۸ ء سے ۱۳۲۶ ء اور یہی گِدی نشین کہلائے۔ ۱۳۰۱ء میں گدی نشین جِس کے ترجمے کا مطلب ہڈی توڑنے والے کیا گیا اُنھوں نے بہت شہرت حاصل کی کیونکہ اُنھوں نے جنوبی کونسٹنٹ ٹائمپل کی زبردست بیذینٹائن قوت کو شکست دی ۔ گدی نشین نے اُنھیں بیذینٹائن کے علاقے تک دھکیلا اور گدی نشینوں کے سردار نے اپنے بیٹے اُوریان کو فوجی طاقت میں چھوڑا اور اُس نے اپنی بادشاہت کو پھیلا لیا ۔ اُوریان نے بیذینٹائن کی قوتوں کو جو انسٹولیا میں تھی علامتی طور پہ نظرانداز کر دیا اور جنوب مشرقی یورپ میں چڑھائی کی ۔ اُوریان کے بیٹے مُراد نے ( ۱۳۶۱ ء سے ۱۳۸۹ء ) تک اسلامی وسعت کو جاری رکھا اور جنوبی کونسٹنٹ ٹائمپل تک لے گیا اور پھر بلغاریہ اور سربیا کی زمینوں تک اگلے دو عشروں کے لیے مُراد نے اپنے علاقوں کو اختیارکے لیے مسلسل وُسعت دی ۔ ( ۳۸ )

مُراد نے جینی سریز  لوگوں کو دریافت کیا جینی.سریز ابتداء میں جوان باکن لڑکے تھے جن کی عمریں عام طور پہ دس سے بارہ سال تھی اور اِن کو ۸ اور ۲۰ کے درمیان کے لڑکے بھی تصور کیا جاتا تھا ۔ تُرکی منتظمین اس سلطنت میں سکائٹ ہوتے تھے اور مسیحی خاندانوں سے اُمیدوار لڑکوں کو قبضے میں لیا جاتا تھا اور اُنھیں عثمانی سلطنت کے لیے مضبوط جہادی جنگ جُو بنایا جاتا تھا ۔ یورپ کے بعد ابتدائی روم میں پہلی منظم فوج بنائی گئی ۔ سپنسر اس کے بارے میں بیان کرتا ہے:

جینی سریز عثمانی سلطنت کے سب سے زیادہ خطرناک جنگ جو تھے جو مسیحیت کے خلاف تھے اور اِن فوجوں کے اندر جو لڑکے تھے وہ مختلف علاقوں سے جمع کئیے گئے تھے ۔ مسیحی باپ مجبور تھے کہ وہ اپنے بیٹوں کو اس میں بھیجتے اور مسلمانوں نے مضبوط ترین اور ذہین ترین لڑکوں کو لے لیا تھا جو دوبارہ کبھی بھی اُس وقت تک اپنے گھروں میں نہ آئے جب تک کہ وہ اُس علاقے کی مسلمان فوج کا حصہ نہ بن گئے۔ ( ۳۹ )

یہ جوان لڑکے مکمل طور پر اسلامی خیموں کے نیچے اُن کے زیرسایہ تعلیم پاتے اور اُن پر شدید نظم وضبط لاگو کیا جاتا تھا ۔ جینیسریز ہر بڑی عثمانی جنگ لڑیں گئے اور وہ جہادی سربرائیوں کے خلاف بھی محاصرہ کریں گئے۔ ( ۱۵۲۲ء )

اسلامی عثمانی حملہ آوروں نے مزید ( ۱۳۸۵ء) میں صوفیہ کی فتح کے ساتھ وُسعت پائی اور بعد میں مزید دو سالوں  میں سیلونیکا کی بندرگاہ کو بھی فتح کیا۔

 ( ۴۰ ) ۱۳۸۹ء میں مُراد نے اپنی فوجوں کو مسیحیوں کے خلاف کسوو کی لڈائی میں لایا ۔ سپنسر اِس کے بارے میں لکھتا  ہے ۔

جنگ سے پہلے کی رات میں عظیم وزیر نے قرآن کھولا اور اُس سے فوجیوں کو اُکسایا اُس کی آنکھیں اُس آیت پر گئیں جس میں لکھا ہے ۔ ‘‘  اےنبی منافقوں اور بے ایمانوں کے ساتھ لڑ۔’’ اُس وزیر نے کہا کہ یہ مسیحی کتے بے ایمان اور منافق ہیں۔

ہم اِن کے ساتھ لڑتےت ہیں ۔ وہ اِن کے ساتھ لڑا اور ایک بڑی فوج اِن کے خلاف پھیل گئی اور ۱۵ جون کے دن سربیوں کے خلاف یومِسوگ منایا۔

( ۴۱ )

بِضد نے ۱۳۸۹ء سے لیکر ۱۴۰۲ء تک اپنی سلطنت کو بڑھایا اور ستمبر ۱۳۹۶ء کو ایک منظم جہاد میں جو کہ نیکو پوُلس کے شہر میں بلغاریہ کے قریب ہوا شکست دی۔ اِن فوجی دستوں کے جوتوں کی بڑھتی ہوئی آواز نے ترکی کرنلوں کو جو بلقان کے علاقے میں نئے نئے آباد ہوئے تھے ہلا کر رکھ دیا۔ ( ۴۲ ) یورپ کی اسلامی اختیار نے خود کو جلد رونما کیا۔

خوش قسمتی سے یورپ کے لیے جیس خاں کے منگول ورثاء یورپ میں آئے جو تمرلین یو تمُوری کہلائے۔ ( ۱۳۳۶ء سے ۱۴۰۵ء ) تیُموری لوگوں کا یہ فرقہ اسلامی فرقے نقشبند سوفی فرقے سے تعلق رکھتا تھا اور یہ ترکی جہادی فوجوں کے خلاف بہت سے اسلامی علاقوں میں لڑے ۔ تموریوں نے ۱۴۰۲ء میں ترکوں کو انقرہ میں شکست دی اور پھر اپنی توجہ چین کی طرف کر لی۔ اِس صورتحال میں عثمانی سلطنت کمزور پڑ گئی۔ یورپ کے لیے یہ وقفہ مختصر ہوا کیونکہ ۱۴۰۵ء میں تموری سلطنت اُس کی بادشاہ کی وفات کے بعد الگ ہو گئی۔ عثمانیوں نے اپنے کھوئے ہوئے علاقوں کو دوبارہ لے لیا۔ محمود دوم نے بیذینٹائن کے دارلخلافہ کو جیتنے کی کوشش کی اور دوبارہ بیذینٹائن کے شہنشاہ نے لاطینی کلیسیاء کو اسلامی جہادیوں کے خلاف فوجی مدد کے لیے کیا، شہنشاہ جون ہشتم آرتھوڈوکس اور کاتھولک کلیسیاؤں کو فلورین کی کونسل میں اکٹھا کرنے پر اپنے شہنشاہت کے دفاع کی اُمید پر متفق ہو گیا، پوپ ایگنس ہشتم پولینڈ ہنگری اور والکیا سے ایک فوج کو بھینے پر رضامند ہو گیا۔

ورنا ہنگری کی مشہور لڑائی ( ۱۴۴۴ء ) میں مُراد نے تیس ہزار جہادیوں کی ایک فوج کو شکست دی۔ ( ۴۳ )

ورنا کے مقام پر شکست کے بعد ابھی زیادہ دیر نہیں گذری کہ عثمانی دستے نے اپنے بہت لمبے عرصے کے انٹظار کیے ہوئے مقاصد کو ۲۹ مئی ۱۴۵۳ء میں حاصل کر لیا۔  محمود دوم نے اپنا سفید گھوڑا کونسٹنٹ ٹائمپل میں دوڑایا تاکہ اِس قابل فخر شہر کو اپنی سلطنت کے نئے دارلخلافہ کے طور پہ لے سکے اور جیت کے ٹائٹل کے ساتھ فاتح کا ٹائٹل لکھ سکے یہ مغرب کے لیے ایک بڑی شکست تھی اِس شہر کے لیے یہ ہمیشہ عظیم یورپ کی دیوار کا ٹائٹل لگتا تھا ۔ محمود کی بادشاہت کے تحت عثمانیوں نے یونان ، سربیہ، بلقان کے ایک بہت بڑے حصے اور کرائیمن پینی سولہ کو بھی فتح کیا روس مرکزی ایشیاء اور یورپ کے درمیان اہم تجارت کے راستے اب عثمانی حکومت کے تحت تھے ۔( ۴۴ ) اِن حکمرانوں کے تحت اسلامی عثمانی سلطنت فلسطین ، مصر ، عرب، عراق، شمالی افریقہ ہنگری کے بہت بڑے حصول اور جنوبی اٹلی تک پھیلتی چلی گئی ۔

 ۱۵۲۹ء میں ترک ویانہ کے دروازوں تک تھے ۔ عثمان کی حکومت میں عظیم بادشاہ سلیمان ۱۵۲۰ء سے ۱۵۶۶ء تک اسلام کا گھر تھا اس نے دوبارہ ایک ہی سلطنت الہی خلافت میں بدل دیا۔ کرش اِن واقعات کے بارے میں بیان کرتا ہے:

جلد ہی عثمانی سلطنت بلندترین مقام تک پہنچ گئی ۔

ایسے مقام تک جِس نے پہلے کبھی بھی اتنا عروج نہیں پایا تھا ماضی کی مسلمان سلطنتوں کو دبا دینے والے پریشر سے پستی کے عمل کا سامنا بھی تھا اُن کے درمیان تنظیمی ابتری بھی تھی اور ہر طرح کے سالوں سال رہنے والے مسائل بھی تھے جس کے سبب سے وہ آفتوں کا شکار رہے معشیت آہستہ ہستہ پستی چلی گئی لیکن اب اِس نے بہتر ہونا شروع کیا لیکن جنگوں پر بہت زیادہ روپیہ پیسہ خرچ کرنے کی وجہ سے عثمانی حکومت تجارت کے خسارے میں چلی گئی ۔ جس کے سبب سے ناصرف خام مال اور مقامی صنعتیں متاثر ہوئیں بلکہ سونے اور چاندی کا کاروبار بھی بہت زیادہ انحصار میں چلا گیا۔ ( ۴۵ )

 ایک سلطنت کے یہ کردار پستی میں چلے گئے اور پھر تاریخ میں یہی ہوتا رہا۔ سلطنت اور ریاستیں دھوکہ دیتی رہیں ایسا دھوکہ جو اِس سے پہلے کبھی نہیں ہوا کیونکہ اُنھوں نے ایک ایسا منصوبہ باندھا کہ وہ کِسی بھی مسئلے کو حل کرنے میں بچے عثمانی سلطنت نے اپنی جنگوں کی وسعت کو جاری رکھا ۱۶۸۳ء میں ترکوں نے ویانہ کو لینے کی کوشش کی لیکن اُن کا سامنا ایک اور بڑے گروہ سے ہو گیا ۔ پاک رومی سلطنت اور پالش لیتھینن کومن ویلتھ یعنی ( ہولی لیگ ) سے تاریخ دانوں نے ۸۰۰۰۰ سے ۸۴۰۰۰ مغربی گروہ کے جنگجوؤں کا تخمینہ لگایا ہے جِس کی راہنمائی پالش بادشاہ جانتھری، جانسن سوم، صوبیسکی کر رہا تھا یہ جنگ میں ایک لاکھ تیس ہزار سے لیکر ایک لاکھ پچاس ہزار عثمانی ترکوں کے خلاف تھے اِن میں ایک بڑا گروہ آلیڈ جینسری کا بھی تھا۔ ویانہ کی لرائی میں تاریخ کا سب سے بڑا گھوڑوں کے دستوں کا گروہ بھی شامل تھا ۔ یورپین اتحاد نے اپنی فتح کو ثابت کیا اور وہ مغربی تہذیب کے ہیرو کہلائے آخرکار عثمانی سلطنت مزید گِر گئی اور اُس کو ایک بُرے استعارے یعنی ‘‘ یورپ کے بیمار آدمی ’’ کا نام دیا گیا ۔ آہستہ آہستہ مزید بربادی پہلی جنگِ عظیم تک جاری رہی اور اسلامی عثمانی خلافت ۳ مارچ ۱۹۲۴ء کو آئنی طور پر برپا ہو گئی اور مکاشفے کی کتاب میں لکھا ہوا ‘‘ حیوان ’’ اب زخمی ہو گیا ۔

آرمینیاء کی نسل کشی

گرائے جانے کے باوجود ترکوں نے بہت سی لڑائیاں لڑی اور بہت سے وحیشیانہ جرائم اپنی آخری بربادی تک کرتے رہے بیسویں اور اکسیویں صدی میں سلمان گروہوں نے تشدد کو جاری رکھا ۱۸۹۴ء سے ۱۸۹۶ء تک ترک مسلمانوں نے آرمینیاء کے ۲۵۰۰۰۰ مسیحیوں کو ذبح کیا ۱۹۰۴ء اور ۱۹۰۹ء میں مزید ۳۰۰۰۰ آرمینیوں کو مارا گیا ۔ ۱۹۱۵ء میں ایک بار پھر پہلی جنگِ عظیم سے پہلے مسلمان ترکوں نے انتظامی طور پر ایک ملین آرمینیوں کی نسل کشی کر دی بہت سارے گولی کا شکار ہوئے بہت سوں کو ڈبو دیا گیا جن میں بچے بھی شامل تھے اور بہت سوں کو پہاڑوں کی چوٹیوں سے گرا دیا گیا اور جو بچ گئے اُن کو ملک بدر کر دیا گیا یا غلام بنا لیا گیا۔ ( ۴۶ ) کوئی بھی شخص اِن کی نسل کشی پہ غور کر سکتا ہے کہ یہ کتنی متاثر ہوئی ۔ اسلامی ترک اداروں میں تشدد کے لیے ہتھیار موجود ہیں اور یہ ادارے تشدد اور موت کے خطرات پیدا کرتے تھے ایک بار پھر آرمینیوں نے اپنی دفاع کے سارے ذرائع کو کھو دیا جب اُنھیں ملک بدری اور قتل کے ذریعے سے بڑے پیمانے پر ذبح کرنا شروع کیا گیا ایک اور ملک بدر پالیسی کے تحت مسلمان اِس قابل ہوئے کہ وہ دوسری قوموں کو دھوکہ دینے میں مداخلت کریں۔ حقیقت میں اُن میں زیادہ تر اُن کو ذبردستی ٹرینوں کاروں میں راستے ہی میں مار دیا گیا یا بھوک سے مار دیا گیا ۔

دوسرے جو سمندر کے راستے گئے اُن میں سے اکثر کو پانی میں ڈبو دیا گیا وہ جہنوں نے سریا کے صحرا کے ذریعے سے سفر کیا جو کہ افرات کے ساتھ ساتھ ہے اُن کو یا تو قتل کر دیا گیا یا بیماری سے مر گئے۔ ( ۴۷ )

اِسی اثنا میں مکمل مذہبی صفائی پورے آرمینیاء کے صوبوں میں ہوئی ۔ کرشن وین کے صوبے کی ایک مثال بیان کرتا ہے:

بڑا قاتل ڈی جے ویدت پاشا تھا جو کہ جنگ کے منسٹر ایبتر پاشا کا سالہ تھا جو کہ فروری ۱۹۱۵ء میں وین کا گورنر بنا اور ایک بری ترین خبر یہ تھی کہ آرمینیاء میں متاثرین کے بدنوں پر گھوڑوں کے پاؤں کے نشاناتت تھے۔ ڈی جے ویدت نے کوئی ۸۰۰ لوگوں کو ذبح کیا جن میں زیادہ تر بوڑھے آدمی عورتیں اور بچے تھے۔ اپریل تک مرنے والوں کی تعداد دس ہزار ہو گئی اور آنے والے مہنوں میں وین کے علاقہ میں اِن کی آبادی اور زیادہ بڑھ گئی۔ ( ۴۸ )

ہٹلر آرمینیوں کی نسل کشی کے اِس نمونے کو اپنے ہتھیار کے لیے زبردست تباہی کے لیے استعمال کرتا ہے ۔ ہٹلر اور ہینرچ ہملر دونوں ہی اسلامی فرقوں کے طریقوں سے جو اُنھوں نے نسل کشی کے لیے استعمال کیے اُن سے متاثر تھے ۔ ہٹلر سٹائِطن، مائیو، پولپوٹ اور بہت سے دوسرے اِس نسل کشی کے طریقے سے متاثر تھے اور اُنھوں نے اِس کو اپنایا اور اپنی حکومتوں میں دہشتگردی اور لاکھوں کے ذبح کرنے میں اِس کو اختیار کیا مسلمان اِس منصوبہ سازی میں بانی تھے اور اکیسویں صدی کے تمام تر عظیم ڈکٹیٹروں نے اِنھی کی نقل کرنی شروع کی۔

ریاست متحدہ امریکہ کے شہریوں نے یہ برکت اپنے آباواجداد کی باریک بینی سے پائی کہ وہ اپنے حق کو آہنی قوانین کے تحت حاصل کریں۔ بانیوں کو یہ بات بڑی گہری طور پہ پتہ چلی کہ وحشیانہ حکومتیں لوگو کی جاتی ہیں اور اِن کی بنیاد یورپ کی تاریخ میں موجود ہے اور اُن کی جدوجہد ایک نئی ریپبلک حکومت کو قائم کرنے میں تھی ۔

   مزید برآں ہتھیاروں کی ضبطی میں ہٹلر نے بھی خیموں کے مظلوموں تک پہنچانے کے لیے ٹرینوں کو آمدورفت کے لیے بھی استعمال کیا اور اِس میں تین گنا اہلیت سے ذیادہ لوگوں کو بھر دیا اِس طرح سے بہت سے راستے میں ہی مر گئے ۔

مزیدبرآں ہٹلر نے بھی رعایا کو آزادانہ اذیت دی جیسے کہ مسلمانوں نے کیا ۔ والدشوبد نے اپنی کتاب تشدد کے لیے خُدا کی لڑائی : اسلام نبوت اور بائبل ، میں تاریخی بیان دیتے ہوئے لکِھا:

     ‘‘ ہٹلر ترکوں کے نسلکشی کے کام سے اِس قدر متاثر تھا کہ اُس نے ۲۲ اگست ۱۹۳۹ء کو اپنے پولینڈ کے لیے وسیع منصوبوں کو بیان کرتے ہوئے اس بات کو شامل کیا کہ وہ دستوں میں موجود آدمیوں ، عورتوں اور بچوں کو مار ڈالے گا اُس نے کہا کون آج آرمینیاء کی نسل کشی کو یاد نہ کرے گا ؟ ’’۔

 ( ۴۹ )

 ہٹلر نے مسلمانوں کے اِس ناپاک کام کو یہودیوں کو دوسری جنگِ عظیم میں مارنے کا کام جاری رکھا ۔ یہ بات مکمل طور پہ قابلِ فہم ہے کہ ہمارےت موجودہ اقتصادی ، سیاسی اور دنیا کی فضاء میں بائبل کے آخری دِنوں کے متعلق جو کُچھ بتایا گیا ہے اُس میں اسلام اور مستقبل کے زورآور مطلقالعنانوں کے درمیان لڑائیاں ہو گئیں اور ممکنہ طور پہ مسلمان دنیا میں ایسا کریں گئے ۔ یوحنا رُسول نے نبوت کی ہے ‘‘ اورمیں نے اُس کے سروں میں سے ایک پر گویا زخم کاری لگا ہوا دیکھا مگر اُس کا زخم کاری اچھا ہو گیا اور ساری دنیا تعجب کرتی ہوئی اُس حیوان کے پیچھے پیچھے ہو لی۔

( مکاشفہ ۱۳ : ۳ ) ۱۹۲۴ء میں اسلامی خلافت کے خاتمے پر یہ کاری ذخم حیوان کے ؛گا اور پھر اب یہ تازہ ہورہا ہے ، ٹھوس ہو رہا ہے اور ساری زمین پر پھیل رہا ہے ۔ آخر کار حیوان کا یہ زخم ٹھیک ہو جائے گا ۔ جب خلافت دوبارہ قائم ہو گی۔ یوحنا اِس بیان کو جاری رکھتا ہے ۔

 ‘‘ یہ جو تو نے حیوان دیکھا یہ پہلے تو تھا مگر اب نہیں ہے اور آئندہ اتھاہ گڑھے سے نکل کر ہلاکت میں پڑے گا اور زمین کے رہنے والے جنکے نام بنایِ عالم کے وقت سےکتابِ حیات میں لکھے نہیں گئے اِس حیوان کا یہ حال دیکھ کر کہ پہلے تھا اور اب نہیں اور پھر موجود ہو جائیگا تعجب کرینگے ۔’’ ( مکاشفہ ۸ : ۱۷ )

خلافت کا انقلاب

اسلام پوری دنیا میں ایک ہی حکومت یا خلافت پر زور دیتا ہے جِس کی بنیاد شریعت کے قانون پر ہے اور اب یہ بات بخار کی طرح ہو چکی ہے اسلامی انقلاب نے موجودہ عشروں میں بے شمار مثالوں میں سر نکالا ہے ۔

چند مختصر جھلکیاں اِس بڑھتے ہوئے رُجحان کو ظاہر کرنے کے لیے یہاں دی گئیں ہیں کہ موجودہ زمانے میں یہ تصور اِس قدر بین الاقوامی سطح تک پھیل گیا ہے ۔

بہت ساری شمالی افریقہ کی قومیں اسلامی حکومتیں کوشش کر رہی ہیں کہ وہ اپنے شریعت لا کے تصورکے ساتھ تمام مسیحی مخالفت کو ختم کر دیں ۔ عیدی امین کے یوگینڈا میں حکومت میں آنے کے بعد اُس نے اسلام قبول کیا اور نتیجے کے طور پہ تین لاکھ شہریوں کا قتل عام کیا جن میں زیادہ تر مسیحی تھے۔ آج مصری مسیحی زیادہ تر بڑے منظم طریقے سے مارے جاتے قیدی بنائے جاتے تشدد کیے جاتے اور موت کے گھاٹ اُتارے جاتے۔ عشروں سے اسلامی جوشیلے کوشش کر رہے ہیں کہ مصر کی سیکولر حکومت کو برباد کر دیں اور اِس کو اسلامی شریعت کے تحت لے آئیں ۔

اب وہ اپنے مقصد کو پورا کرنے کے لیے زور لگاے ۔ نائجریا میں بھی مسلسل حملوں کے تحت ملک کے شمالی حصے کے مسلمان کوشش کر رہے ہیں کہ جنوبی حصے میں بھی اسلامی حکومت کو قائم کریں ۔ نائجریا میں خوش قسمتی سے مسیحی مبشرین جیسے کہ رہنہارڈ بونکی لاکھوں کی تعداد میں مشتمل عبادات کروائی ہیں اور لوگوں نے مسیحیت کو قبول کیا ہے شاہد لہر بھی اسلامی زیادتوں کئے خلاف جنوب میں ایک بہتری کا قدم ہے۔ ۱۹۸۵ء سے سوڈان کی حکومت نے بھی شہریوں کے خلاف بڑے پیمانے پر جنگ شروع کی ہے جو دہی علاقوں میں ہے اور اِس کا آغاز نیوبہ کی پہاڑیوں سے ہوا ہے سوڈان کی حکومت نے ایک طے شدہ پروگرام کو سارے ملک میں اسلامی حکومت لاگو کرنے کے لیے طے کیا ہے ۔ اِس کا تخمینہ لگایا گیا ہے کہ گورنمنٹ آف سوڈان کے ۱۰ لاکھ لوگوں نے ۸۰ کی دہائی کے آخر میں اور ۹۰ کی دہائی کے شروع میں اِس بات کے لیے خیمے لگائے ہیں ۔ پیٹر ہمینڈ نے اپنی دستاویز ‘‘ آگ کے نیچے ایمان ’’ میں اپنی ابتدائی گوائیوں میں اِن خیموں کے بارے میں بیان کیا ہے :

سوڈان کی حکومت میں نسل کشی کا ایک مرکزی حصہ لوگوں کے ساتھ زیادتی میں مذمر ہے ۔ نیوبہ کی ہر خاتون کو ‘‘ پیس کیمپ ’’ کے اندر یا تو اُس کے ساتھ زیادتی کی گئی ہے یا اُس کو زیادتی کی دھمکی دی گئی ہے ۔ ۹ سال کی عمر کی لڑکیوں کے ساتھ زیادتی ہوئی ہے جس  کے لیے سپاہیوں نے حدیث میں سے یہ دلیل پیش کی تھی کہ محمد نے بھی ۹ سال کی عائشہ کے ساتھ شادی کی تھی۔ خواتین کے ساتھ زیادتی ہوئی جیسے ہی اُن کو اغواہ کیا گیا اور جیلوں  میں آمد پر بھی اجتماعی زیادتی ہوئی اور اِن زیادتوں کو ‘‘ پیس کمیپ ’’ میں یا لیبر کیمپ میں دہرایا گیا یا مسلمان سپاہیوں نے اپنی ڈیوٹی کے دوروں کے دوران اُن کے ساتھ عارضی شادیاں کیں اِس جنسی تشدد اور غلامی کی پالیسی کا مقصد نیوبہ کے معاشرے کے سماجی طور پر برباد کرنا تھا ۔( ۵۰ )

 موجودہ لوگوں کی نسل کشی دارفر کے شہر میں ہوئی اور ملک کے دوسرے حصوں میں بھی میڈیا نے اِسی کا نوٹس لینا شروع کیا۔

     جہاد کی ہدایت کی آڑ میں مشرقِ وسطیٰ میں دہشت گردی کو مغرب میں آفت بنایا گیا ایران میں آیت اللہ خمینی کے زیر سر پرستی اسلامی انقلاب ناقابلِ فراموش ہے۔

 فروری ۱۹۷۹ء خمینی نے اپنے زور کا استعمال کیا اور نومبر میں تہران میں یو۔ایس ایمبسی کو قابو کیا جنوری ۱۹۸۱ء میں ترپین مکفول اشخاص کو قید کر لیا گیا جب تک کہ رونلڈ ریگن نے جو کہ امریکہ کا صدر تھا اِس کا چالیس گنا ادا نہ کر دیا ۔ اکتوبر ۱۹۸۳ء میں بنیاد پرست مسلمانوں نے لبنان میں ۲۴۱ امریکی سپاہیوں کو قتل کر دیا گیا اپریل ۱۹۸۸ء میں اسلامی دہشت گردوں نے پین امریکی ورلڈ ایئرویز نمبر ۷۴۷ جیٹ ایر لائینز میں ایک بم نسب کر دیا جیسے ہی جہاد لاکر بی سے سکاؤٹلینڈ سے اُڑا یہ پھٹ گیا اور ۲۵۹ لوگ جو جٹ کے اندر تھے مارے گئے اور گیارہ جو زمین پر تھے وہ مارے گئے۔ خلیجفارص کی لڑائی کے دوران صحرائی طوفان مغرب کے معصوموں کے خلاف جاری رہا جس کو شدید طریقے سے سُنا جاتا رہا ۔ ۱۹۹۳ء میں ۶ مارے گئے اور ہزاروں زخمی ہوئے مسلمانوں نے بارود سے بھری ہوئی ایک ویگن نیویارک سٹی کے جڑواں ورلڈ ٹریڈ سنٹر میں بھیجی جون ۱۹۹۶ء میں مسلمانوں نے ایک ایندھن سے بھرے ہوئے ٹرک میں خوبر سعودی عربیہ سے بھیجا جس نے ۱۹ امریکیوں کو مار دیا اور ۴۰۰ زخمی ہوئے ۔ اگست ۱۹۹۸ء میں دو بڑے بم نیروبی، کینیاء اور دائرے اسلام کی ایمبسیوں میں بھیجے جس نے ۲۲۴ کو مارا اور پانچ ہزار زخمی ہوئے۔

 ۱۱ ستمبر ۲۰۰۱ کو مسلمانوں نے مِل ملا کر چار جیٹ ایئرلائینز کو اغواہ کیا دو جہازوں کو جڑواں ٹریڈ سنٹر کے ٹاورز کی طرف اُڑا دیا تاکہ اِس کے ڈھانچوں کو برباد کر دے ۔ ایک پینٹاگون کی طرف اُڑ گیا اور چوتھا وشگیٹن ڈی سی کی طرف اُڑا جو شینکس وائل، پینسولینیہ میں ہی مستقل طور پر برباد ہو گیا کیونکہ مسافروں نے بہادری کے ساتھ جہاز دوبارہ قابو کر لیا ۔ اسلام نے دنیا کے مختلف بہت سارے حصوں میں اپنے بین الاقوامی غلبے کے لیے لڑائی کو جاری رکھا ہے اِس کے ساتھ ساتھ وہ لوگوں کی ہجرت کے وسیلے سے بھی مغربی ملکوں میں آہستہ آہستہ داخل ہوئے ۔ یہ پس منظر کلیسیاء کے اندر بھی بطور اُن کے ایان کے گواہوں کے طور پہ دیکھا جا سکتا ہے ۔ بد قسمتی سے یورپ میں مسیحی ایمان سے لوگ گِر رہے ہیں اور امریکہ میں بھی اِسی بات کی پیروی کی جا رہی ہے اِس طرح سے بغیر کِسی روحانی بیداری کے بہت ساری مغربی قوموں میں مسلمان اِس بات کو ترجیح دیں گئے کہ وہ اِن قوموں سے وفاداریوں کا الحاق کر لیں ۔ جیسا کہ مسلمانوں کی آبادی قوموں میں بڑھتی ہے تو شریعت لا کے لاگو ہونے کا مطالبہ بھی مقامی سطح پر آہستہ آہستہ پروان چڑھتا ہے اور آخرکار یہ شدد اختیار کرکے قومی سطح تک پہنچ چُکا ہے تاریخی تخمینے کے مطابق جو اسلامی جہاد میں لوگ مارے گئے اُن کی تعداد ۱۲۰ ملین افریقی تھے جن میں ۷ ملین مسیحی تھے ۸۰ ملین ہندو تھے اور ۱۰ ملین بدوہست تھے ۔ اصل تعداد کا اندازہ لگانا مشکل ہے کیونکہ بین الاقوامی طور پہ حقائق بکھرے ہوئے ہیں اِس طرح سے اسلامی جہاد نے تقریباً ۲۷۰ ملین لوگوں کو موت کے گھاٹ اُتار دیا۔ ( ۵۱ ) یہ تعداد حیرت انگیز طور پر اُن لوگوں کی اکثریت پر مشتمل ہے جو اِن صدیوں کی ابتداء میں تھے۔ اِس کو دیکھنے کے لیے دو زبردست ویب لنکس ہیں جو کہ روزانہ اسلام کے دنیا بھر میں تشدد کو اپ ڈیٹ کرتے ہیں ۔

پہلی سائٹ

http://www.thereligionofpeace.com/

 یہ اسلام سے متعلقہ اموات کو ۱۱ ستمبر ۲۰۱۱ سے اب تک روز بروز تصدیق کرتی ہے اور اِس سائٹ میں تعداد کو تاریخ ، ملک اور شہر کے حساب سے لکھا گیا ہے غالباً بہترین ساٗئٹ

http://www.thereligionofpeace.com/

 ہفت روز کی نئی کہانیوں کو جو جہادی سرگرمیوں یا اسلامی افزائش سے متعلق ہے پیش کرتی ہے اس سائٹ کے اندر لنکس بے شمار ہیں اور ہر کسی کے لیے جو موجودہ دنیا کے اسلامی تحریکوں کی تحقیق کرنا چاہتے ہیں بہت مفید ہیں اور یہ پوری دنیا کی خلافت کو بھی بیان کرتے ہیں ۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

باب چودہ

مرتد ہونے پر جہاد

مرتد ہونے کی تعریف

حدیث کے اندر بہت سارے پیراؤں میں اُن تمام لوگوں کے لیے موت کا اعلان کیا گیا جو اسلامی ایمان کو چھوڑتے ہیں ۔ ایک حدیث بیان کرتی ہے ، ‘‘ جو کوئی اپنے اسلامی مذہب کو چھوڑ دے تو اُسے مار ڈالو۔ ’’ ( ۱ ) ایک اور حدیث اس طرح کی موت کے بارے بتاتی ہے۔ ابو موسیٰ کے ایک طرف ایک آدمی کھڑا تھا موتھ نے پوچھا یہ آدمی کون ہے ؟ ابو موسیٰ نے کہا وہ ایک یہودی تھا اور مسلمان ہو گیا اور پھر دوبارہ یہودی مذہب میں واپس چلا گیا پھر ابو نے موتھ سے درخواست کی کہ بیٹھ جائے لیکن موتھ نے کہا کہ جب تک یہ آدمی مارا نہ گیا میں نہیں بیٹھوں گا یہ اللہ اور اُس کے رُسول کی عدالت ہے اور اُس نے تین بار یہ بات کہی پھر ابو موسیٰ نے حکم دیا کہ اِس آدمی کو مار دو اور اُسے مار دیا گیا۔ ( ۲ )

مرتد ایمان کے لیے محمد کا حکم تھا کہ اُسے فرداً سزائے موت دو۔ حدیث میں مزید ایک اور گواہی ہے بے شک میں نے اللہ کے رُسول کو یہ کہتے ہوئے سُنا آخری دِنوں میں کُچھ بیوقوف نوجوان ظاہر ہونگے جو بہت سی اچھی باتیں کہے گئے لیکن اُن کا ایمان اُن کے گِلوں سے باہر نہیں آئے گا اور وہ مذہب کو ایسے چھوڑ دیں گئے جیسے کھیل کے وقت تیر چھوڑا جاتا ہے بس جہاں کہیں اُن کو دیکھوں اُنہیں مار دو اور جو کوئی اُنھیں مارے گا اُن کو روز محش میں انعام ملے گا۔ ( ۳ )

اِن مرتد لوگوں کے مارے جانے والوں میں عورتیں بھی شامل تھیں اور عورت جو اپنے ایمان سے پھر جائے اُسے بھی مارا جانا چاہیے۔ ( ۴ ) محمد کے وقت سے آج تک اُن تمام تر لوگوں کو جو مرتد ہو جاتے ہیں جوشیلے مسلمان مار دیتے ہیں اسلامی قانون کے مطابق مرتد کی تعریف یہ ہے ۔ ۱۔ جو اسلام کو ترک کرنے کا اعتراف کر لے ۲۔ بنیادی اسلامی قوانین کا انکاری ہو ۔ ۳۔ قرآن اور محمد کا تمسغر اُڑائے مسلمانوں نے اپنے نبی محمد کی مثال کی پیروی کو جاری رکھا۔ جنوری ۱۹۹۶ ء میں ایک بین الاقوامی امام نے جنوبی افریقہ کے پروپیکشن کے سنٹر میں مرتدوں کے خلاف جہاد کو دفاع کیا ۔ اُس نے اُن مسلمانوں کی مصلوبیت کی حمایت کی جہنوں نے سوڈان میں مسیحیت کو قبول کیا سوڈان کی اسلامی حکومت نے اِس  بات کی برائے راست ذمہداری لی کہ وہ سینکڑوں مسیحیوں کو مصلوب کریں گئے۔ ( ۵ )

نبی محمد نے اپنے پیروکاروں کو حکم دیا کہ وہ اُن سب کو مار ڈالیں جو محض اُن پر تندید کرتے یا اُس کے اختیار اور اُس کے اعلیٰ حکمرانی کے استْحقاق پر سوال اُٹھاتے ہیں ایک سو سالہ بوڑھے یہودی شاعر ابو عقیق نے محمد پر تنقیدی نظمیں لکھیں اور محمد نے حکم دیا کہ اِسے مار ڈالو۔ ( ۶ ) ایک جوان خاتون شاعرہ عصملہ بنتِ مروان نے نبی پر تنقید کو جاری رکھا اور اُس کے وحشیانہ اعمال پر ملامت کی ۔ محمد نے اِس ناگوار حالت کو جو اُس نے

 بیان کی سُنا اور اُس کے پیٹ کے اندر بچے سمیت اُسے مار دیا۔ تاریخ دان برنارڈ لوئیس اپنی کتاب تاریخ میں اسلام خیالات، لوگ اور قرونِ وسطیٰ میں واقعات کے اندر لکِھتا ہے اور بہت سارے قتلوں کا ذکر اُس نے کیا :

ایک خاصڈ یہودی عبداللہ ابن کھتیر نے نبی کے کردار پر چھینٹے اُڑانے والی نظموں کی دُھنیں بنائی جِس کو عوام کے اندر دو غلام لڑکیوں نے گایا اُن میں سے ایک کو قتل کر دیا گیا اور دوسری کو معافی مانگنی پڑی ایک بہت مشہور مثال کعب ابن الہ اشرف جو کہ شاعر تھا اور نبی کا مخالف اور جِس نے واضح طور پر وسیع پیمانے پر مسلمانوں کے خلاف آیات لکھیں۔ ایک مقامی کہانی کے مطابق نبی نے پہلے اُس سے واقفیت بڑھائی اور پھر اس کو قتل کرکے کعب ابن الہ اشرف سے چھٹکارا پایا۔ ( ۷ )

اِن بیانات کے اندر مزید محمد کے بہت سارے اپنے دوسرے مرتد تھے۔ مخالفت کرنے والے بھی تھے اور اِن سب کو قتل کر دیا گیا اُس نے اپنے پیغام کے خلاف کِسی قسم کی تردید کو قبول نہ کیا ہر شخص کے لیے موت تجویز کی گئی جس نے اُس کی نبوت کے خلاف دعویٰ کیا۔ محمد نے دعویٰ کیا کہ وہ بائبل کے نبیوں کا پیروکار ہے پھر بھی اُس نے بائبل کی تعلیم کی مخالفت کی یسوع نے اپنے مشہور پہاڑی وعظ میں ‘‘ جب میرے سبب سے لوگ تم کو لعن طعن کر کرینگے اور سائینگے اور ہر طرح کی بُری باتیں تمہاری نسبت ناحق کہنگے تو تم مبارک ہو گئے ۔ خوشی کرنا اور نہایت شادمان ہونا کیونکہ آسمان پر تمہارا اجر بڑا ہے۔ اِس لیے کہ لوگوں نے اُن نبیوں کو بھی جو تم سے پہلے تھے اِسی طرح ستایا تھا ۔ ( متی ۱۲ ۔ ۱۱ : ۵ )

  ‘‘ بعض ٹھٹھوں میں اُڑائے جانے اور کوڑے کھانے بلکہ زنجیروں میں باندھے جانے اور قید میں پڑنے سے آزمائے گئے۔ ’’ ( عبرانیوں ۳۶ : ۱۱ )

پُولس رُسول نے نہ صرف مخالفت کو برداشت کیا بلکہ اپنے پختہ انداز کا اعلان بھی کیا۔

‘‘ اور اپنے ہاتھوں سے کام کرکے مشقت اُٹھاتے ہیں لوگ بُرا کہتے ہیں ہم دُعا دیتے ہیں وہ سُتاتے ہیں ہم سہتے ہیں وہ بدنام کرتے ہیں ہم مِنت سماجت کرتے ہیں ۔ ہم آج تک دُنیا کے کوڑے اور سب چیزوں کی جھڑن کی مانند رہے ۔ ( ۱۔ کرنتھیوں ۱۳ ۔ ۱۲ : ۴ ) وہ مزید واضح طور پہ اپنی خونی برتری کے خلاف خبردار کرتا ہے۔

 ‘‘ اے عزیزوں ! اپنا انتقام نہ لو بلکہ غضب کو موقع دو کیونکہ یہ لِکھا ہے کہ خُداوند فرماتا ہے انتقام لینا میرا کام ہے بدلہ میں ہی دونگا۔ بلکہ اگر تیرا دشمن بھوکا ہو تو اُس کو کھانا کِھلا ۔ اگر پیاسا ہو تو اُسے پانی پِلا کیونکہ ایسا کرنے سے تو اُس کے سر پر آگ کے انگاروں کا ڈھیر لگائیگا۔ بدی سے مغلوب نہ ہو بلکہ نیکی کے ذریعے سے بدی پر غالب آؤ۔ ’’ ( رومیوں ۲۱ ۔ ۱۹ : ۱۲ )

 کلام ِ خُدا معصوم لوگوں کے خُون کے بدلے کے لیے محمد کو ملامت کرتا ہے جہنوں نے اُس کے پیغام پر شک کیا وہ جہنوں نے اُس کے کردار کے حوالے سے سوال اُٹھائے اور جہنوں نے اُسے اللہ کے آخری رُسول ماننے کا انکار کیا ۔ اُن کے لیے اُس نے یقینی موت کا اعلان کیا۔ محمد نے ایک بار پھر بائبل کی نبوت کے سچا ہونے کے امتحان میں ناکامی حاصل کی۔

سلمان رشدی کا معاملہ

اسلام کی برداشت نہ کرنے کی فطرت کے بارے میں بیان اور اِس کے جہاد کے اصولوں کے تعلق سے اکثر مصنفین کو موت کی دھمکیاں دی گئیں یا اُن کو قتل کیا گیا جہنوں نے اپنے مذہب کی پڑتال کی یا آزادی تقریر کی عزت کی واضح طور پر اسلامی عقیدہ ہر قسم کے آزادانہ خیال اور اُن کے مذہبی یا سیاسی تصورات کو چیلنج کرنے پر مخالفت کرتا ہے شاہد سب سے اہم مرتد ہونے کا کیس جو شائع ہوا وہ سلیمان رشدی کے ناول شیطانی آیات کا کیس تھا ۔ برنارڈ لوئیس جو کہ برطانوی امریکی تاریخ دان ہے اُس نے اِس بیان کا ذکر کیا : ۱۴ فروری ۱۹۸۹ ء کو آیت الہ خمینی نے جو کہ ایران میں اسلامی مذہبی اختیار کا اعلیٰ مرتبہ رکھتا ہے اُس نے ایک فتویٰ جاری کیا اِس فتویٰ میں اُس نے دنیا کے تمام جوشیلے مسلمانوں کو اطلاع دی کہ وہ شیطانی آیات کے نام سے کتاب لِکھنے والے مصنف کا خون بہائیں کیونکہ یہ کتاب اسلام ، نبی اور قرآن کے خلاف تالیف کی گئی۔ پرنٹ کی گئی اور شائع کی گئی ہے اور اُن لوگوں کو بھی اِس میں شامل کیا جائے جہنوں نے اِس کی فہرست کو جانتے ہوئے بھی اِس کو شائع کیا میں اِس بات کا اعلان کرتا ہوں کہ تمام جوشیلے مسلمان اِن کو تیزی سے قتل کر دیں جہاں کہیں بھی یہ ملیں ۔ تاکہ کوئی بھی دوبارہ اسلامی تقدس کی بے حرمتی کرنے کی جرات نہ کرے اور جو کوئی اِس راہ میں خود قتل ہو گیا وہ شہید مانا جائے گا ۔ ( ۸ )

مسلمان متشددین نے مرتد رُشدی اور اُس کے ساتھیوں کے خلاف ریلیاں نکالی ۔ شیطانی آیات کے بہت سارے مترجمین کو شکار بنایا گیا اور اُنھیں قتل کیا گیا ۔ مزید برآں اسلامی عدالت نے سلیمان رُشدی کے قاتل کو ایک ملین ڈالر دینے کا اعلان کیا۔ برطانوی حکومت نے فوراً ہی مسٹر رُشدی کے لیے حفاظتی قوت فراہم کی جس کے لیے برطانیہ کے ٹیکس ادا کرنے والے سالانہ ایک ملین سے زیادہ اب تک ٹیکس ادا کر رہے ہیں۔

دانیل پائپ نے اپنی دستاویز رُشدی کے معاملات : ناول ، آیت الہ اور مغرب کے بارے میں بیان کرتے ہوئے رُشدی کے ناول کی اشاعات کے بارے میں مندرجہ ذیل باتیں لکھیں:

خمینی کے مددگار بھی گلیوں میں نکل آئے ۱۵۰۰۰ بنیاد پرست مسلمان جِن میں زیادہ تر پاکستانی تھے اُنھوں نے پیرس میں احتجاج کیا اور کیمروں کے اندر رُشدی کو موت دو کے پلے کارڈ لگائے۔ ہینگی میں ۵۰۰۰ مسلمان منصٹری آف جسٹس کے آگے اکٹھے ہوئے اور شیطانی آیات کی بہت ساری جلدیں اور مصنف کی تصویری نظرِ آتش کی اور سلیمان رُشدی کی موت کے بارے میں مطالبہ کیا۔ تقریباً ۲ ہزار مسلمانوں نے چوبیس فروری کو مانچسٹڑ میں اور اگلے دن نیویارک سٹی میں دس ہزار لوگوں نے احتجاج کیا اور ۲۵ تاریخ کو ہی ایک ہزار مسلمانوں نے اُوسلو میں مارچ کیا اگلے دن ۲ ہزار لوگوں نے کوپن ہیگن میں مارچ کیا سیکنڈ نیوبا کے احتجاج کرنے والے اُس عشرے کے سب سے بڑے احتجاج کرنے والے تھے دوبارہ انگلینڈ میں تین ہزار مسلمانوں نے رُشدی کی کتاب کے خلاف ۳ مارچ کو ہیلی فِکس میں احتجاج کیا ۔ چوتھی دفعہ شیف فیلڈ میں سلیمان رُشدی کی موت کے لیے احتجاج کیا ۔

چھٹی دفعہ دوبارہ تین ہزار مسلمانوں نے ڈربی میں مارچ کیا اور شیطانی آیات کی کتاب کی جلدیں نظر آتش کیں ۔ ( ۹ )

اور اِس موت کے رُکے ہوئے اِن فطرات کے لیے بہت زیادہ پوری دنیا میں انتظامات کیے گئے ۔ پائپ نے اِس کی مثالوں کی کُچھ وضاحت دی ہے۔:

سیاست دانوں کو مزید حاظت دینی پڑی ۔ کینڈا میں منسٹڑ کو ، برطانیہ میں وزیراعظم کو ، وزیر خارجہ کو اور ہوم سیکرٹری کو ، فرانس میں قومی اسمبلی کے صدر کو ، فرانس ، نائجریا اور مِصر میں فنکاروں کو دھمکیاں دی گئیں ۔ برطانوی ٹیلی ویژن کے انٹرویو لینے والے پیٹر سینسز نے ایک ایرانی ڈپلمیٹ سے سوال پوچھا ، کیا آپ سمجھتے ہیں کہ بحیثیت ایک مہذب شہری ہمیں دوسروں کی آراء پر اُنھیں قتل کرنا چاہیے۔ مسلمان جوشیلوں نے اِس سوال کو اپنی بے عزتی سمجھنا اور سینسز کو بھی جان کی دھمکیاں دیں ۔ پس اُسے بھی اپنے ساتھ پولیس کا محافظ رکھنا پڑا ایک عوامی آسٹریا کے شیطانی ٓیات کے ریڈر کو بھی معتطل کر دیا کیونکہ اُس کو بھی ٹیلی فون پر بم کے حملہ کی دھمکیاں ملیں ۔ اِن میں سے ایک دھمکی ویانہ میں ایرانی امبیسی میں پہنچی۔ خمینی کے پیروکاروں نے درجنوں کی تعداد میں اشاعات گھروں میں اور کتاب گھروں میں جو کہ مغرب میں موجود تھے دھمکیاں جاری کی۔ ( ۱۰ )

سلیمان رُشدی کو ضرور قتل کیا جانا چاہیے اِس کی بازگشت پوری دُنیا میں سُنائی دی ۔ یہاں تک کہ مشہور شخصیات جو نئی نئی اسلام میں آئیں تھیں اُنھوں نے بھی اس کی موت کی حمایت کی ۔ پائپس نے اِس بیان کو جاری رکھتے ہوئے کہا :

اس میں فرانس کے دانشور ونسنٹ منصور اور سوئس صحافی احمد حبر بھی شامل تھے ۔ کیٹ سیٹونز جو کہ سابقہ راک سنگر تھا اور جس نے ۱۹۷۷ء میں اسلام قبول کیا اور اپنا نام تبدیل کرکے یوسف الہ اسلام اُس نے سرے کے مسلمان طالب علموں کو بتایا کہ اُسے ضرور مارا جانا چاہیے۔ قرآن اِس کو واضح کرتا ہے ۔ اگر کوئی نبی کی توہین کرتا ہے تو اُسے ضرور مارا جانا چاہیے ۔ اسلام ( کیٹ سیٹونز ) نے دو مال پہلے ٹیلی ویژن پر اپنا انٹرویو دیتے ہوئے کہا کہ اگر سلیمان رُشدی میرے دروازے پر مدد کے لیے آئے تو میں آیت اللہ خمینی کو فون کروں گا اور اُس شخص کا پتہ اُسے ٹھیک ٹھیک بتاؤنگا ۔ ( ۱۱ ) اِس قسم کی سر چڑھتی تقریروں کا مظاہرہ ٹرائنٹو کینڈا میں بھی ہوا جہاں راہنماؤں نے اس بات کا اعلان کیا کہ ہم چاہتے ہیں اسلامی قانون نافذ کیا جائے ہم دنیا کے دوسرے قوانین کی پرواہ نہیں کرتے۔ ( ۱۲ ) اپنی ابتداء ہی سے اسلام تمام دنیا کے لیے ہمیشہ ایک خطرہ رہا ہے ۔

جوشیلے مسلمانوں نے جیسے ہی قرآن و حدیث کو قبول کیا تو اُنھوں نے اسی کو مقام دیا اور پوری دنیا کو فتح کرنا چاہا ۔

‘‘ تمام مذاہب اللہ کے لیے ہیں قرآن ۳۹ : ۸ ) اگر اسلامی قانون ( شریعت ) مغرب میں کافی زور پا جاتا ہے تو تمام سابقہ آزادیاں منسوخ کی جائیں گئیں اسلامی قانون مذاہبوں کی جمہوریت کے اُصولوں اور آزادی کی مخالفت کرتا ہے ۔ اسلام دنا میں تیزی سے بڑھنے والا مذہب اور انسانیت کی آزادی کے لیے تیزی سے بڑھنے والا خطرہ ہے جب تک کلیسیاء اور باقی آزاد دنیا پوری سرگرمی کے ساتھ اِس خطرے کو پختہ طور پر نہیں روکتی تو اسلام پورے طور پہ اپنا مقصد جو دنیا پر حکومت کرنے کا ہے یقیناً پورا کر سکتا ہے ۔ اسلامی منصوبہ سازی ہمیشہ ہی استعمال کی جاتی رہی ہے ۔ جہاں نہیں اِس نے حکومت کو وسیع کرنے کا کام ضروری سمجھا اور اِس منصوبہ سازی میں جھوٹے امن کے محادوں ٹوٹے پھوٹے مقالوں ، جنگوں اور علاقائی نفود میں جو کہ انسانی ہجرت کے ذریعے کی گئی اُس کے عمل کو اِس میں شامل کیا صرف ایک ہی امن جو اسلامی مذہہب چاہتا ہے وہ یہ ہے کہ ہر ملک پورے طور پہ اُن کی حکومت کے تحت ہو وہ کِسی بھی دھوکے فریب سے حاصل کی جائے۔ دنیا کے مسلمان فاتحین کی ہمیشہ یہی منزل رہے گی۔

رُشدی اور اُس کا ناول ( شیطانی آیات )  ۱۹ جون ۱۹۴۷ ء کو سلیمان رُشدی ممبی کے ایک آزاد خیال مسلمان گھرانے میں پیدا ہوا ۔ ماسوائے بڑے بڑے کُچھ عید کے موقعوں پہ اُس کے والدین اپنے ثقافتی ایمان کی کم ہی مشق کیا کرتے تھے ۔ اُس نے ایک مختلف مذہبی ماحول میں نشوونما پائی چونکہ اُس کی نانی مسیحی تھی اور اُس کے دوست ہندو سکھ اور پارسی تھے ۔ ۱۳ سال کی عمر میں اُس نے انگلینڈ کے ایک سکول میں شمولیت حاصل کی بعد میں ۱۹۶۵ ء میں وہ کنگز کالج کیمرج میں تاریخ کی تعلیم پانے کے لیے چلا گیا ۔ اُس کے ابتدائی سالوں میں اُس نے اسلامی اصلیت کو مرکز بنایا اور اسلامی تاریخ میں ۱۹۸۸ ء کو ( شیطانی آیات ) کے نام سے اِس کو شائع کیا جب وہ یہ ناول لکھ رہا تھا تو رُشدی نے اپنے آپ کو ایک مسلمان نہ جانا دوسری طرف کہ آیا وہ مسلمان ہے یا غیر مُسلم اِس امتیاز کے بغیر محمد کی ایک سیکولر انسان کے طور پہ بے عزتی کی جِس کو اسلامی قانون کی عدالتوں کے مطابق موت کی سزا دی جانی چاہیے تھی یہ بات بڑی دلچسپ ہے کہ رُشدی کے ناول کے ۵۶۱ صحیفوں میں سے صرف ایک باب کے ۳۶ صفحات متضاد شیطانی آیات کے بارے میں بات کرتے ہیں اس کتاب کا زیادہ تر حصہ اسلام سے متعلقہ نہیں ہے اور اِس میں زیادہ تر برطانیہ اور ہندووں کی سماجی زندگی کو مرکز بنایا گیا اِس ناول کے دوسرے باب میں رُشدی محمد کی ابتدائی خدمت کا مقامی حصہ بھی بیان کرتا ہے۔ اُس نے بہت سارے حقائق کو بھی استعمال کیا ہے جو کہ اِس کتاب کے ابتدائی حصوں میں پہلے سے بیان کیے جا چُکے ہیں رُشدی ایک سابقہ مسلمان کے طور پہ محمد کے نبوت کے دعوؤں کے بارے میں شک پر مبنی بیانات دیتا ہے اور وہ اِس بات کو بھی ظاہر کرتا ہے کہ کِس طرح سے درحقیقت اسلامی عمل نے ترقی کی۔

۲۰۱۲ ء میں اب تقریباً دو عشرے گذر چُکے ہیں کہ سلیمان رُشدی کے خلاف ابھی تک شریعت کے متوالے پر جوش طریقے سے لوگوں کو اُکسا رہے ہیں یہاں تک کہ وہ ابھی اپنی زندگی قتل کیے جانے کے خوف کے بغیر امن سے نہیں گزار سکتا۔ رُشدی نے جے پور لِٹری فیسٹیول انڈیا میں ایک تقریب میں شرکت کی جہاں بہت سارے اور مصنفین بھی آئے ہوئے تھے ۔ بد قسمتی سے رُشدی کو مجبور کر دیا گیا کہ وہ اِس کو منسوخ کرے کیونکہ بہت ساری مسلمان تنظمیں زہر آلودہ خطرات کو اگل رہی تھیں ۔ فیسٹیول والوں نے فیصلہ کیا کہ وہ اِس فیسٹیول میں شرکت کے لیے رُشدی کو اجازت دیں گئے کہ وہ ایک وڈیو کے ذریعے اس میں شرکت کرے۔ دوبارہ مسلمانوں نے اِس کو مرتدی کے باعث دھمکیاں دیں اور اِس فیسٹیول کے منتظمین کے خلاف اس کی وڈیو کے منسوخ کرنے پر زور دیا۔ ( ۱۳ )

جبکہ بائبل کو پچھلے ۲۰۰ سالوں سے ایک تنقیدی مضمون بنایا ہوا ہے ۔ مغربی مفکرین نے حال ہی میں اسلامی قرآن کی جانچ پڑتال شروع کی ہے ۔ موت کی سزا اُن کے خلاف نہیں ہے جو بائبل مقدس کے خلاف تنسیخی مقالے اور کتابیں لکھتے ہیں اِن میں وہ مُسلمان بھی شامل ہیں جن کے اعمال اِس بات کی تصدیق کرتے ہیں کہ وہ پاک صحیفوں پر حقیقی طور پہ ایمان نہیں رکھتے ۔ جبکہ اِس کے بالکل متضاد مسلمان دنیا اُن تمام لوگوں کے لیے قتل کا حکم دیتی ہے جو قرآن کے تنقیدی تجزیئے یا محمد کی تاریخ بیان کرنے کی جرات کرتے ہیں ۔ محمد اپنی ساری تاریخ میں بطور جنگ اور قاتل کے شہزادے کے طور پہ جانا گیا جیسے کہ اُس کا باپ شیطان ہے ۔ جبکہ اِس کے برعکس یسوع مسیح کو بطور صُلح کے شہزادے کے نبیوں نے اُس کی پہلی آمد پر پیش کیا اور اِس بات کا ذکر یسعیاہ ۶ : ۹ آیت یسوع مسیح نے اُن سب کو برداشت کیا جہنوں نے اُسے ردکیا یا اُس کی باتوں پر شک کیا ۔ لیکن محمد نے ہر اُس کفن کو جِس نے اُس کے کاموں پر تنقید کی یا اُس کی نبوت کے دعوے پر اُس کو قتل کروا دیا ۔ محمد کا فلسفہ اپنی فطرت میں واضح طور پہ مخالف ِ مسیح کا فلسفہ تھا اور اُس کے کام اور اُصول شیطان کے ساتھ مشابہت رکھتے تھے جو کہ جھوٹوں کا باپ نفرت پھیلانے والا اور قاتل اور جدائیاں ڈالنے والا اور وہ یسوع کی محبت اور معافی کے خلاف تھا۔

یسوع مسیح نے ایسے کام کرنے والے لوگوں کے بارے میں بیان کیا ہے کہ یہ شیطان کے بچوں کے کام ہیں تم اپنے باپ ابلیس سے ہو اور اپنے باپ کی خواہشوں کو پورا کرنا چاہتے ہو وہ شروع ہی سے خونی ہے اور سچائی پر قائم نہیں رہا کیونکہ اُس میں سچائی ہے نہیں جب وہ جھوٹ بولتا ہے تو اپنی ہی سی کہتا ہے کیونکہ جھوٹا ہے بلکہ جھوٹ کا باپ ہے ۔ ( یوحنا ۴۴ : ۸ )

محمد نے اُن تمام کو ذبح کروا دیا جہنوں نے اُس کے دعوے پر شک کیا مزید برآں اُس نے اصلی بائبل کے صحیفوں میں تضاد پیدا کیا اور اُنھیں بدل دیا جو کہ پہلے ہی سے موجود تھے۔

 

 

 

 

 

 

باب پندرہ

غلامی کا جہاد

محمد ( نسلی غلام تاجر ؟ )

حیرت انگیز طور پر امریکہ کے ہزاروں سیاہ فارم لوئیس فرقان کی ‘‘ اسلامی قوم ’’ کو سیاہ فارم تسلیم کرتے ہیں اور اُنھوں نے سیاہ امریکی آدمیوں کے لیے سفید فارم نسلی لوگوں کے لیے جنگ جاری رکھی ہے جس میں یہودی بھی شامل ہیں۔ فرقان نے دھوکے کے ساتھ اِس بات کو یقینی بنایا ہے کہ افریقی معاشرے کو اپنی جنگ لڑنی ہے وہ جو اس بات کی خواہش رکھتے ہیں کہ وہ فرقان کی نسل کے خاص حصے کی پیروی کریں تو اُن کو ضرور اُس کی تنظیم کی غلط باتوں کی وفاداری کرنی ہے۔

مندرجہ ذیل پیرائے اس بات کا ثبوت ہے کہ تاریخی طور پہ یہ حقیقت موجود ہے کہ بنیادی طور پہ اسلام کا مذہب سیاہ فارم افریقیوں کی نسل سے تھا۔ بہت سارے افریقی سیاہ فارم جنگ جو اسلامی گروپ اِس بات کو تسلیم کرتے ہیں کہ اسلامی ایمان اور محمد کی تعلیمات ضابط حیات ہے۔ بہت ساروں نے اپنے ہی طور پہ اسلام کے عقائد کو خلاف معمول شامل کر لیا ہے ۔ انھوں نے انسانی شکل میں خُدا کے بیٹے کے عقیدے کی تنسیخ کی ہے اور سمجھتے ہیں کہ اُن کا رہنما اسلامی سیاہ فارم ہے جبکہ بہت سارے مسلمان اِس کو سچے اسلامی عقیدے نہیں سمجھتے ۔

محمد ایک سفید آدمی تھا

امریکہ اور دنیا کے دوسرے حصوں میں ایک عقیدہ گردش کر رہا ہے کہ محمد ایک سیاہ آدمی تھا اِس مفروضے کو کوئی تاریخی پذیرائی نہیں ملی ۔ حڈیث اِس کے لیے واضح گواہی پیش کرتی ہے کہ محمد ایک سفید آدمی تھا ۔ ایک حدیث واضح طور پہ محمد کی جسمانی ظاہریت کو پیش کرتی ہے :

ہم نبی کے ساتھ مسجد میں بیٹھے ہوئے تھے ، جب ایک آدمی اُونٹ پر سوار ہو کر آیا اُس نے مسجد کے سامنے اپنے اوُنٹ کو بٹھایا اُس کی ٹانگیں باندھی اور کہا : تمہارے درمیان محمد کون ہے ؟ اُس وقت میں نبی ہمارے درمیان اپنے بازوؤں کے بل جُھکے ہوئے تھے ۔ ہم نے جواب دیا کہ یہ اپنے بازؤں کے بل کمر ٹِکا کر بیٹھنے والا سفید آدمی محمد ہے ۔ ( ۱ ) مزید ایک حدیثی شہادت بیان کرتی ہے : ۱ ‘‘ اور ایک سفید آدمی ( یعنی نبی ) جس نے بارش کے لیے دُعا کی درخواست کی ۔۔۔۔ ’’ ( ۲ ) ۲۔ اُس نے اپنے رانوں کو ننگا کیا ‘‘ اور ہم نے اُس کی ران کی سفیدی کو دیکھا۔ ’’ ( ۳ ) ۳۔ ‘‘ جب نبی نے دُعا کی ، اُس نے اپنے بازؤں کو پھیلایا اور ہمہ نے اُس کے بازوؤں کی سفیدی دیکھی ۔ ’’ ( ۴ ) ۴۔ ‘‘ نبی الہ احزاب کی لڑائی کے دن ہمارے ساتھ زمین کو اُٹھا رہے تھے اور ہم نے دیکھا کہ اُن کے پیٹ کی سفیدی پر مٹی تھی ۔ ’’ ( ۵ ) اِن واضح شہادتوں سے اِس بات کے لیے کوئی شک کی کہ محمد ایک سفید آدمی تھا۔

محمد نے سیاہ غلاموں کو لیا

حدیث تاریخی طور پہ اِس بات کا ریکارڈ بیان کرتی ہے کہ محمد نے ذاتی طور پہ سیاہ غلاموں کو خریدا ، ‘‘ پس میں اُوپر والے کمرے میں گیا جہاں نبی تھے اور اُس نے اپنے سیاہ غلاپ سے کہا کیا تم عمر کو اندر لاؤ گئے ’’ ؟ ( ۶ )

نبی کی سوانح عمری میں اُس کے بہت سارے سیاہ فارم غلاموں جیسے کہ بلال ، ابو ہریرہ ، اُسامہ ابن زید اور رابہ شامل تھا اُن کا ذکر ملتا ہے اِن میں سے ایک افریقی مرد غلام تھا جِس کا نام مہران تھا اِس کا دوبارہ نام سفینہ رکھا گیا اور یہ نام محمد نے رکھا ۔ ایک نا معلوم مصنف نے اپنی کتاب پردے کے پیچھے : بے نقاب  اسلام میں اِس غلام مہران یعنی سفینہ کے بارے میں لِکھا : ‘‘ خُدا کے رُسول اور اُس کے ساتھی ایک سفر پر گئے اور جب اُن کا سامان اُٹھانے کے لیے بہت زیادہ بھاری ہو گیا تو محمد نے مجھے کہا کہ اپنا کپڑا پھیلاؤ اُنھوں نے اِس کو سامان سے بھر دیا پھر اُنھوں نے اس کو مجھ پر رکھ دیا خُدا کے رُسول نے مجھے بتایا اِسے اُٹھاؤ کیونکہ تم ایک جہاز ہو یہاں تک کہ مجھے چھ یا سات گدوں کے سامان کے ساتھ لاد دیا جب ہم اُس سفر پر جا رہے تھے جو کوئی اپنے آپ کو کمزور محسوس کرتا وہ اپنے کپڑے ، اپنا بکتر یا اپنی تلوار مجھ پر پھینک دیتا اور میں اُسے اُٹھا لیتا۔ نبی نے مجھے بتایا کہ تم ایک جہاز ہو ۔ ’’ ( ابن قائم ، پی پی ، صفحہ ۳۶۹، احمد سے بیان کیا گیا ۔ ۵ : ۲۲۲ ) ۔ ( ۷ )

محمد کے سیاہ فارم لوگوں کے لیے مذمتی بیانات محمد نے بار بار ایتھوپیا کے لوگوں کے لیے بے دین لوگوں کے طور پہ بیان دیئے۔ ( ۸ ) ایک دفعہ اُنھوں نے ایک خواب میں ایک سیاہ فارم عورت کو دیکھا اور اُسے برائی کی نمائندہ اور آنے والی وبائی مرض سے تعبیر کیا۔ ( ۹ ) دوسری رویتوں میں اُنھوں نے کہا کہ سیاہ فارم لوگ چپٹی ناک والے غلام ہیں۔ ایک اور بیان سے یہ واضح ہوتا ہے کہ محمد افریقی سیاہ فارم لوگوں سے کہرایت کھاتا تھا ۔ اُس کی نسلی عداوت جو کٹرپن کی حد تک تھی وہ سیاہ فارم مشترک قومیت کی تحقیر کرتی تھی۔

اسلامی غلامی کی تاریخ

محمد نے بہت سارے لوگوں مردوزن کو غلام ببنایا اور مسلمانوں نے اُس کی مثال کی پیروی کی اور ظالمانہ حد تک چودہ سو سالوں تک غلاموں کی تجارت کی اور یہ اسلامی غلاموں کی تجارت آج بھی جاری ہے ۔ تاریخی شواہد کی دستاویز موجود ہیں کہ عرب والوں نے سیاہ فارم غلاموں کو بیچنا ایک ادازے کے مطابق دعویٰ کیا جاتا ہے کہ ۶۵۰ ء سے لیکر ۱۹۰۰ء تک عرب والوں نے ۴ ۔ ۱۴ ملین سیاہ فارم غلاموں کو افریقہ سے چوری کیا۔( ۱۰ ) انسانی حقوق کی تذلیل کرتے ہوئے پوری دنیا میں براہ راست ۲ یا زیادہ چیزوں کے تعلق کے ساتھ اسلامی لوگوں نے غلاموں کو بیچا اور اِن لوگوں کا عقیدہ نیئے عہدنامے کی تعلیمات کے متضاد ہے ۔ جب مسلمان پہلی دفعہ شمالی افریقہ گئے تو اُنھوں نے لوگوں کو ایک چناؤ دیا کہ ی تو مسلمان ہو جاؤ یا پھر غلام بن جاؤ۔ مسلمانوں اور اہل یورپ کے درمیان تجارت غلاموں کی تجارت کی اسلامی مشق سے روک دی گئی۔ افریقہ سے بہت سے بڑے قبائل نے خود کو مسلمانوں کے ساتھ صف باندھ لی تاکہ دشمن قبیلوں کو قیدی بنا لیں۔ پس افریقیوں نے ایک دوسرے کو ، مسلمان غلاموں کے تاجروں کے ساتھ ، غلام بنا دیا ۔ اسلامی یو پوری غلاموں کی تجارت سے پہلے ، افریقہ میں سخت غلامی کی رسم تھی انکے اپنے ہی لوگوں کے درمیان حدود کی فتح اور طاقت کے لیے۔ جنسی غلامی میں بہت پہلے دوسری اقوام کے ساتھ ملوث تھے ۔ انہوں نے اُن کو فتح کر لیا ، لیکن مسلمانوں نے عالمی منڈی کی سستے مزدور کے لیے لالچی بھوک کو پُر کرنے کے لیے یہ کام بہت بڑھایا۔ آج اسلامی برسراقتدار ممالک میں ، بلا تخفیف، بڑی سطح پر غلاموں کی تجارت جاری ہے ۔ حبشیوں کی تجارت سفید فارموں کی تجارت ایشیائی لوگوں کی تجارت ، دوسرے مشرک گروہوں کی تجارت اور حتیٰ کے بچوں کی تجارت جاری ہے ۔ ان میں سے اکثر بچوں کو دولتمند گاہکوں کے لیے بطور جنسی کھولنے استعمال کیا جاتا ہے۔ سوڈان میں ، عرب ؟غلام تاجر ابھی تک خاندانوں اور دوستوں کو ڈنکا  غلاموں کی خریدوفروخت ہوتی ہے ۔ ان غلاموں میں زیادہ تر کو مشرقِ وسطیٰ کی دولتمند اقوام کو ترسیل کیا جاتا ہے تاکہ طاقتور تیل کے تاجر شیخوں کی خدمت کی جائے۔

حال ہی میں تاجروں کے بہت مال کا اندازہ ہزاروں میں دس ہے ۔ نئے پکڑے جانے والے غلاموں میں سے کُچھ نے بچ نکلنے کی کوشش کی اور اکثر اس کے نتیجہ میں قتل ہو گئے ۔

اکثر عورتوں اور جوان  لڑکیوں کے ساتھ بے رحمی نے زبردستی زنا کیا گیا اور غیر طبعی جنسی کام کیے گئے۔ قرآن نے کسی بھی لڑکی کے ساتھ مباشرت کرنے کی اجازت دی ہے۔ ( کسی بھی عمر کی ) جس کو وہ ملکیت رکھتا ہو، ‘‘ تمام شادی شدہ عورتوں کو منع کیا گیا اُن کو بچاؤ ( قیدیوں ) کو جو تمہاری ملکیتی ہیں ۔ ’’ ( قرآن ۴ : ۲۴ ) ۔ اسلام میں کسی غلام کو کوئی قانونی حق نہیں ہے مرد یا عورت سے ظالمانہ سلوک کیا گیا اور صرف مادی جائداد تصور کرو ۔ ابنِ ورق نے ایک حیران کن اطلاع پیش کی :

فرانسیسی میگزین میں ایل وی ( نمبر ۲۵۶۲ ، ۶ اکتوبر ۱۹۹۴ء ) ۴۵۰۰۰ جوان افریقی حبشی ہر سال ابھی تک اغواہ ہوتے ہیں اور غلامی میں تبدیل کر دیا جاتا ہے ۔ بطور خلیجی ریاستوں کے اور مشرقِ وسطیٰ کی ریاستوں کے نوکر ۔ ( ۱۱ ) ان میں سے کئی غلام جنوبی سوڈان سے حاصل کیے جاتے ہیں ۔ سوڈان کی اسلامی حکومت مالی طور پر اور اکثر عسکری طور پر ، جنوبی سوڈان کے کالے مسیحیوں کو زنا بالجبیر اور مغلوب کرنے کے لیے مدد کرتی ہے۔

۱۹۹۲ ء کے موسم گرما کے دوران، میرے افریقہ کے تیسرے مشنری دوسرے پر میں نے ان رویوں کے ثبوت گواہی دی ۔ میں نیروبی کلیسیاء کے ایک نشیبی گاؤں میں ایک طرف کھڑا تھا اور ایک اچھی بولی بولنے والا ادھیڑ عمر شخص میرے قریب آیا۔ اُس نے مجھ سے سگریٹ مانگی لیکن میں نے کہا میں ایک مشنری ہوں برونڈی جانے والا ہوں اور سگریٹ نوشی نہیں کرتا ۔ اس نے اُس اپنی حالیہ داستانِ غم مجھے سنانا شروع کی ۔ مجھے حیران کرنے کے لیے اس نے سوڈان سے نیروبی تک چلنے کا مطالبہ کیا اور تنزانیہ میں ملیشیاء ٹریننگ کیمپ میں خواہش اور شرکت کے لیے منصوبہ بندی کر رہا تھا ۔ اس کے منصوبے تھے کہ وہ خُود کو ضروری تربیت سے اور ہتھیاروں سے مسلح کرے اور آخر کار واپس آئے اور اپنے وطن جنوبی سوڈان میں مزاحمتی تحریک سے لڑے۔

اس کا خاندان اور دوست احباب شمالی سوڈان سے مسلمان افواج کی طرف قتل کر دیے گئے تھے ۔ اُس نے اپنے ٹخنے دکھانے کے لیے اپنی پلیٹ اوپر کی جو بہت زیادہ فاصلہ طے کرنے کی وجہ سے جو اس نے پہلے کیا تھا جو سورج کہ سو فٹ بال سے زیادہ بڑے ہو گئے تھے ، شاید کوئی ۶۰۰ ۔ ۹۰۰ میل کا فاصلہ ۔ اس سے میں لا جواب ہو گیا چونکہ ذرائع نے اِن واقعات کے بارے کم بتایا تھا ۔ میں نے اُسے کُچھ ڈالر دے اور کہا کہ تمہارا سفر مبارک ہو ۔ یہ کوئی عشرے کے بعد کی بات نہیں ، ڈارفر کے مسئلہ کے دوران یہ کہ ذرائع اور مشہور شخصیات نے اسلامی مجرموں اور گروہوں کے وحشیانہ  شرمناک کاموں کی نشاندہی کرنا شروع کر دیا ۔ بہترین قائم شدہ ایجنسیوں نے تخمینہ لگایا کہ ۳۰۰۰۰۰ سے ۴۵۰۰۰۰ مارے گئے اور ۲ ملین سے زیادہ بے گھر ہوئے ۔ مجموعی طور پر ان شکار ہونے والے سوڈانیوں کی بڑی تعداد کو بطور غلام اسیر کر لیا اور اکثر سے زنا بالجبیر کیا گیا ۔

غلاموں کے عرب تاجروں کی طرف سے حبشیوں کو مغلوب کرنے کی یہ صرف چند مثالیں ہیں ۔ اسلام انسانی حقوق کے لحاظ سے اخلاقیات کو نہیں بڑھاتا ۔ جنسی غلط استعمال ، غلامی اور نسل پرستی کا اسلامی عمل نے بڑی اچھی تحریری شہادت دی ہے ؛ یہ تعصب کا عدم برداشت اور جنگ کا دان رہ جاتا ہے بے شک معقول وجہ دنیا کی آبادی کا پانچواں حصہ اسلامی نظام کی پیروی کرتا ہے وجہ یہ ہے کہ تاریخی علم اور آگاہی کی کمی ہے اس تحریری شہادت میں معاملات کو کھولا گیا ہے ۔

مسیحیت غلامی کی مذمت کرتا ہے

مسیحیت کے ابتدائی رسول رومی سلطنت کے طاقتور دور میں رہتے تھے ۔ وہاں غلامی ایک معیار تھا ۔ ابتدائی مسیحی مصنفین سرکاری ملازم نہ تھے اور غلامی کے متعلق موجود رومی قوانین کو ختم نہ کر سکے ، لیکن انہوں نے ایسے کاموں کی کھلم کھلا مخالفت کی کہ یہ ایک بُرائی ہے ۔ پولس رسول نے مسیحیوں کو اس مکروہ منڈی میں کسی قسم کی شرکت سے بچنے کی ہدایت کی ۔ فلیمون کے اپنے مسیحی خط کی سولہویں آیت میں اس نے کہا کہ بھاگے ہوئے غلام انیسمس کو واپس آنے دے اور عزت سے پیش آنا ، ‘‘ اب سے غلام کی طرح نہیں بلکہ غلام سے بہتر ہو کر پیارے بھائی کی طرح ’’۔ متن میں نوکر کی اصطلاح کا مطلب ہے ‘‘ غلام ’’ یونانی میں کوئنے۔ نئے عہدنامے میں غلاموں کی تجارت کو ایک سنجیدہ گناہ خیال کیا جاتا ہے۔ بائبل نے اس جرم کو دوسروں میں شمار کیا ہے :

 بے آئین اور فرمان لوگوں کے لیے ، غیر ایمانداروں اور گناہگاروں کے لیے ، ناپاک اور خُدا کی چیزوں کی بے حرمتی کرنے والوں ، ماؤں کو قاتلوں کے لیے ، بندے اغوا کرنیوالوں کیلئے زناکاروں کے لیے، انکے لیے جو خود کو انسانیت کے ساتھ بے حرمتی کرتے ہیں ، جھوٹی قسم کھانے والوں کے لیے اور اگر کوئی دوسری چیز یہاں ہے جو مضبوط تعلیم کے خلاف ہے ۔ ( ۱۔ تمتھیس ۱ : ۹ ۔ ۱۰ ) اصلی یونانی زبان اغواکاروں کو پیش کرتی ہے یعنی یونانی لفظ ( انتراپوڈ سٹیاس ) یعنی اغوا کار ’’، غلاموں کا ایک تاجر ، اغواء کرنے والا ایک وہ آدمی جو بے انصافی سے انسانوں کو غلامی میں مفت لے لیتا ہے ، یا وہ جو دوسروں کے غلاموں کو چُرا لیتا ہے اور فروخت کر دیتا ہے ۔ ’’ کوئی بھی بندہ جس نے غلاموں کی تجارت میں یا کاروبار میں حصہ لیا ہو یا غلاموں کا مالک ہو کر نئے عہدنامے کی تعلیمات کی خلاف ورزی کی ہے ۔

حتیٰ کہ مسیحیوں میں غلامی کی بُری ریت متحدہ ریاستوں میں خونی سولِ جنگ کا نتیجہ بنی یہ گناہ ایک ہی ایمان رکھنے والے بھائیو اور بہنو میں بڑی خونریزی لایا ۔

کلامِ پاک کی تعلیمات کی نافرمانی آخر کار یہواہ کی عدالت لاتی ہے ۔ تاہم ، محمد نے بھی ، اپنے طریقہ دہائے زندگی کی حمایت میں اصلی بائبلی نوشتوں کی مخالفت کی ۔ اکثر اس نے موسیٰ کو بطور ایک عظیم رہنما کا دعویٰ کیا جس نے اپنے لوگوں کو مصری اسیری سے باہر لانے کیلئے رہنمائی کی ؛ پھر بھی ، ریاکارانہ طور پر اس نے ذاتی طور پر ( محمد نے ) ، غلاموں کی تجارت میں بطور مالک اور اُکسانے والا دونوں میں اپنی مصروفیت کا اظہار کیا ۔

واضح طور پر ، محمد بائبل کے اصول اور نئے عہد نامے میں بیان کردہ اعتقاد کے مطابق نبی نہ تھا ۔ آخر کار محمد اور اُسکے ساتھیوں نے یہودی الہام کی نافرمانی کی وجہ سے اور چاند دیوتا اللہ کی پیروی کی وجہ سے آخری عدالت کا سامنا کیا۔

سبق نمبر سولہ

مخالفِ مسیح کا جہاد ( مہدی )

بائبلی نبوتی نوشتوں کو مکمل طور پر سمجھنے کے لیے ، ایک یروشلِم مرکزی گفتگو شنید کو کام میں لانا ضروری ہے۔ اکثر نبوتی نوشتے یروشلِم ، اسرائیل اور اردگرد کے علاقوں سے تعلق رکھتے ہیں ۔ ایک دفعہ یہ مضبوط تفسیری پہنچ نبوت کو زیادہ سمجھنے کے لیے توجہ دیتی ہے۔

اسلامی مہدی کی تعریف سُنی اور شعیہ اسلام کی شاخیں اپنے آنے والے مسیحائی رہنما مہدی کا انتظار کرتے ہیں سُنی مسلمان اس کی طرف اشارہ کرتے یں کہ ‘‘ وہ ایک درست رہنمائی کرنے والا اور جس کا انتظار ہوتا ہے ایک ہے ۔ ’’ اور شعیہ مسلمان اُسے صاحب الزمان کا لقب دیتے ہوئے مانتے ہیں، ‘‘ زمانے کا آقا ’’۔ بائبلی نوشتے اس شخصیت کو بطور شیطان جانتے ہیں جو ‘‘ زمانے کا مالک ’’ کی طرح کہلاتا ہے۔ مسلمانوں کا مسیح مسیحیوں کا مخالفِ مسیح ہے۔ ویلڈ شعبت ، گاڈزوارآنٹیرر: اسلام، پروفیسی اینڈ دی بائبل رائٹس:

 اسلامی روایت کے مطابق، مہدی صرف بطور ایک غیر واضح مذہبی رہنما ظاہر نہیں ہوتا؛ وہ خلافت کی حکومت کو بحال کرنے کے لیے پھر آئیگا۔ اسلام اس کے پیروکاروں کو ہدایت کرتا ہے : اگر تم اُسے دیکھو ، جا کر اس کی اطاعت کرو، حتیٰ کہ اگر تمہیں برف پر رینگنا ہڑے، کیوننکہ وہ اللہ کا نائب ( خلیفہ ) مہدی ہے ۔‘‘ کیونکہ وہ راہ صاف کرے گا اور حکومت قائم کرے گا ، محمد کے خاندان ( کمیونٹی ) کی ۔۔۔ ہر ایماندار اسے سہارا دینے کے لیے اسکی اطاعت کرے گا ۔ ’’ ( ۱ )

خلیفہ پارسائی کے طور پر مذہبی معاملات میں پوپ جیسا ہے۔ تاہم ، خلیفہ بھی اسلامی دنیا کی حکومت ( خلافت ) کے ایک سردار حکمران کے طور پر حکومت کرتا ہے ، اسلامی شریعت میں مطلق اختیار کے ساتھ ۔ شُعبت آنیوالی خلافت ایک درست خلاصہ دیتا ہے :

لیکن ۱۹۲۴ ء سے ‘‘ الہیٰ حکومت ’’ کی تقریباً چودہ صدیوں کے بعد خلیفہ کی حکومت آخر کار موقوف ہوگئی۔ آج پوری مُسلم دُنیا میں خلافت کو بحال کرنے کے لیے قوت کے ساتھ آتشفشاں پھٹنے والا ہے۔ مہدی اور خلیفہ کی دونوں نشستوں کے لیے اختیار کے ساتھ ایک ہی شیز ہے، محمد نے کہا، ‘‘ میری اُمت کے آخری زمانے میں ایک خلیفہ ہو گا ۔ ۔ ۔ وہ امام مہدی ہو گا ۔ ’’ دوسرے الفاظ میں ، یہ آخری خلیفہ ، جب اپنے عہدہ پر بیٹھے گا ، آخری زمانوں کا مہدی ہو گا۔ ( ۲ )

تمام مسلمانوں کو آنے والے مہدی کے لیے تعظیم اور مکمل اطاعت کرنا ضروری ہے۔ ایک اعتدال پسند مسلمان کی زبردست فرضی داستان بذاتِ خود بطور ایک مکمل طور پر ظاہر ہو گی ایک دفعہ مہدی حکم قبول کرتا ہے ۔ آج مسلمانوں کی ایک تھوڑی تعداد پر تشدد بنیاد پرست ہے؛ لیکن جب مہدی ظاہر ہوتا ہے تو اعتدال پسندوں کو قبول کرنے اور اس کی اطاعت کے لیے مجبور کیا جائیگا ۔ آخری دنوں میں مسلمانوں کی اکثریت، جہادی ذہن کی اکثریت بن جائیگی اور نافرمان آزاد خیال مسلمان فوراً قتل کر دیے جائیں گے ۔ آنے والے مہدی پر ایمان لانے کے لیے عالمی ضرورت کو مسلم ورلڈ لیگ کی طرف سے ۱۹۷۶ء میں اسے ایک فتویٰ قرار دیا گیا ۔ بےشمار احادیث آنے والے مہدی کی تصدیق کا بیان کرتی ہیں اور تمام مسلمانوں کے لیے ایمان لانے کے لیے بطور لازمی حوالہ دیا گیا ۔ ( ۳ )

۲۰۰۵ ء میں کئی اقوام کو مہدی کی پرستش کا قبل از وقت منظر دکھایا گیا جب انہوں نے ایرانی صدر محمود احمدی نثاد کو اقوامِ متحدہ کی جنرل اسمبلی سے نیویارک میں خطاب کرتے سُنا شُعبت لکھتا ہے :

احمد نثاد نے اصلی طور پر دعا کی ، اے قادرِمطلق مالک ، میں تم سے دعا کرتا ہوں کہ جلدی سے اپنے آخری راز کو آشکارا کہ ، جس کا تو نے وعدہ کیا ، جو کامل اور خالص انسانیت ہے وہ شخص جو اس دنیا کو انصاف اور امن سے بھر دے گا۔ ’’ مہدی جسکا اس طرح حوالہ دیا گیا ہے کامل انسانیت جو تمام انبیاء اور نیک آدمیوں کا والی ہے ۔ ’’ مہدی سارے نبیوں کا والی ہے؟ اسلام کے مطابق، محمد آخری نبی ہے اور کامل انسان ہے ۔ جو احمد نثاد جو کہہ رہا ہے وہ یہ ہے کہ مہدی محمد کا دوبارہ تجسم ضروری ہے ۔ ۔ ۔ ابن خطیر اسلام کا مشہور عالم نے آٹھویں صدی میں بیان کیا کہ ، ‘‘ اس وقت کے اظہار اور اضافے کی تھوڑی نشانیوں کے بعد ، انسان ایک عظیم اذیت کے مرحلے میں پہنچ چُکا ہو گا۔ پھر آنیوالا مہدی ظاہر ہو گا ؛ وہ اُس زمانے کی نشانیوں میں سے پہلی واضح تر نشانی ہو گی۔ ’’ ( ۴ )

ہو سکتا ہے کہ کوئی حیران ہو اگر کوئی ایسا جیسے احمدی نثاد عالمی طور پر آتشزدگی کی تحریک دینے کا خواہاں تاکہ زیادہ سے زیادہ مصیبت آئے اور اُن کے آنے والے من پسند مہدی کے آنے کی رفتار بڑھے۔

مہدی اور مخالفِ مسیح ایک جیسے ہیں

اسلامی مہدی اور مخالفِ مسیح کے درمیان بہت ساری باتیں ایک جیسی ہیں۔ اسلام اپنی روح میں مخالفِ مسیح ہے اور سب سے بڑے کامل گستاخ شیطان کا ہم خیال ہے تمام تر ضروری عقائد جو مسیحیت کے اندر نجات کے لیے ہے اسلامی عقیدے اُن کی مخالفت کرتے ہیں ۔ اسلام مکمل طور پر مسیحیت کے خلاف ہے اور اُس کا مواد مسیحیت کا مخالف مواد ہے یہاں تک کہ سیاہ و سفید میں مسیح یسوع اور مہدی جو کہ مخالفِ مسیح ہے اُن کے خطبات میں بھی تضاد ہے یسوع مسیح خُدا کا بیٹا ہے جب کہ مخالفِ مسیح بربادی کا فرزند ہے ( تباہی کا قہر کا بدکاری کا یعنی شیطان کا ) ( ۲۔ تھسلنیکیوں ۸ ۔ ۳ : ۲ ) ، یسوع مسیح کو سچائی کہا گیا جبکہ مخالفِ مسیح ( شیطان ) کو جھوٹوں کا باپ کہا گیا ( یوحنا ۴۴ : ۸ ) یسوع کو پاک کہا گیا جبکہ مخالفِ مسیح کو ہلاکت کا فرزند کہا گیا ۔ ( ۲ ۔ تھسلینیکوں ۳ : ۲ ) یسوع مسیح کا نام خوفں خُدا کا مکاشفہ جب کہ مخالفِ مسیح کا خُطاب روکنے والی تاثیر ہے۔ ( ۲۔ تھسلنیکیوں ۷ : ۲ ؛ مکاشفہ ۵ : ۱۷ ) ۔( ۵ )

تثلیث اور مسیح کے بیٹے ہونے کا انکار

اسلام خُدا کے ثالوث ہونے کی فطرت کا انکار کرتا ہے ۔ ‘‘ بے شک کافر ہیں وہ جو کہتے ہیں اللہ تین خُداؤں میں تیسرا ہے ۔ ’’ ( قرآن ۷۳ : ۵ ) اسی طرح اسلام خاص طور پہ بہت ساری سُورتوں میں خُدا کے بیٹے ہونے کی مخالفت کرتا ہے :

‘‘ ۔ ۔ ۔ اور نصرانی بولے مسیح اللہ کا بیٹا ہے جو باتیں وہ اپنے منہ سے بکتے ہیں اگلے کافروں سے بات بناتے ہیں اللہ اُنھیں مارے کہاں اُوندھے جاتا ہے ۔ ’’ ( قرآن ۳۰ : ۹ ) ‘‘ وہ کہتے ہیں رحمان نے اولاد اختیار کی بے شک تُم حد کی بھاری بات لائے فریب ہے کہ آسمان اِس سے پھٹ پڑے اور زمین شق ہو جائے اور پہاڑ گِر جائیں ڈح کر اُس پر کہ اُنھوں نے رحمان کے لیے اولاد بتائی اور رحمان کے لیے لائق نہیں کہ اولاد اختیار کرے۔ ’’ ( قرآن ۹۲ ۔ ۸۸ : ۱۹ ) ؛ بے شک کافر ہوئے وہ جہنوں نے کہا کہ اللہ مسیح بن مریم یہی ہے ۔ ’’ ( قرآن ۱۷ : ۵ ) بائبل واضح طور پہ بیان کرتی ہے ، ‘‘ کہ وہ جھوٹا ہے جو یسوع کے مسیح ہونے کا انکار کرتا ہے وہ مخالفِ مسیح ہے جو باپ اور بیٹے کا انکار کرتا ہے جو کوئی بیٹے کا انکار کرتا ہو وہ باپ کا بھی انکار کرتا ہے لیکن جو بیٹے کا اقرار کرتا ہے اُس کے اندر باپ بھی ہے ۔ ’’ ( ۱۔ یوحنا ۲۳ ۔ ۲۲ : ۲ ) اِسی طرح ، ‘‘ خُدا کے روح کو تم اِس طرح پہچان سکتے ہو کہ جو کوئی روح اقرار کرے کہ یسوع مسیح مجسم ہو کر آیا ہے وہ خُدا کی طرف سے ہے اور جو کوئی روح یسوع کا انکار نہ کرے وہ خُدا کی طرف سے نہیں اور یہی مخالفِ مسیح کی روح ہے ۔ ۔ ۔ ’’ ( ۱ ۔ یوحنا ۳ ۔ ۲ : ۴ ) دوبارہ اسلام مخالفِ مسیح ہونے کے کردار سے بھرا ہوا ہے جب وہ خُدا کے بیٹے کے مجسم ہونے اور خُدائے ثالوث کا انکار کرتا ۔

مصلوبیت اور جی اُٹھنے کا انکا ر

 مسیح کے خلاف اسلام کی گستاخ جاری رہتی ہے اور وہ مسیح کے مُصلوب ہونے اور زندہ ہونے کی گواہی کا بھی انکار کرتی ہے :

‘‘ اور اِن کے اِس کہنے پر کہ ہم نے مسیح عیسیٰ بن مریم اللہ کے رُسول کو شہید کیا اور ہے یہ کہ اُنھوں نے نہ اسے قتل کیا اور نہ اِسے سُولی دی بلکہ اِن کے لیے ان کی شبیہ کا ایک بنا دیا گیا اور جو اِس کے بارے میں اختلاف کر رہے ہیں ضرور اُس کی طرف سے شبے میں پڑے ہوئے ہیں اِنھیں اِس کی کُچھ بھی خبر نہیں مگر یہی گمان کی پیروی اور بے شک اُنوں نے اِس کو قتل نہیں کیا بلکہ اللہ نے اُسے اپنی طرف اُٹھا لیا اور اللہ غالب حکمت والا ہے۔ ( قرآن ۱۸۸ ۔ ۱۵۷ : ۴ )

ایک دلچسپ بات یہ ہے کہ تمام مسلمان اس پیرائے پر متفق نہیں ہو سکتے ۔ درحقیقت وہ تمام پریشان ہیں اور اُن کے پاس کوئی خاص علم نہیں ہے اور اِن مسلمانوں میں سے ایک اکثریت اس تشریح پر ایمان رکھتی ہے کہ یسوع ابھی بھی بدن میں زندہ ہے اور امام مہدی کے آنے کے بعد ظاہر ہو گا ۔ اسلامی علم و آخرت کے مطابق یسوع امام مہدی کا اُمتی ہو گا ۔ ایک دفعہ پھر اسلام اس بات پر ایک دوسرے کا مخالف ہے جبکہ بائبل فرماتی ہے کہ مخالفِ مسیح ( مہدی کو مسیح خُداوند شکست دے گئے اور اُسے آگ کی جھیل میں ڈالیں گئے ۔ ( مکاشفہ ۲۰ : ۱۹ )

ایک دوسرا فرقہ اس بات پہ ایمان رکھتا ہے کہ مسیح اب حقیقی بدن میں نہیں ہے بلکہ صرف صلیب پر مرا ہوا ظاہر ہوا ۔ خیر ان دونوں میں سے کوئی بھی تشریح کیوں نہ ہو مسلمان اس بات کا انکار کرتے ہیں کہ مسیح صلیب پر موا۔ مسلمان تبصرہ کرنے والے اکثر یہ دعویٰ کرتے ہیں کہ یہ خُون کی قُربانی کے عقیدے کی الیات سے مِلتا جُلتا ہے اور مُسلمان گناہوں کے کفارے کو بھی رد کرتے ہیں۔ اِس طرح سے اسلام یہودیوں اور مسیحیت میں نجات کے ضروری تصور کو بھی رد کرتا ہے ۔

یوحنا رُسول نے لکھا ہے ‘‘ کیونکہ بہت سے ایسے گمراہ کرنے والے دنیا میں نِکل کھڑے ہوئے ہیں جو یسوع مسیح کے مجسم ہو کر آنے کا اقرار نہیں کرتے ۔ گمراہ کرنے والا اور مخالفِ مسیح یہی ہے۔ ’’ ( ۲ ۔ یوحنا ۷ : ۱ ) دوبارہ اسلام اِس عقیدے کا انکار کرتا ہے کہ مسیح بیٹے کی صورت میں مجسم ہو کر آیا ۔ مخالفں مسیح کو ایک ‘‘ دھوکہ دینے والا ’’ بھی کہا گیا ہے اور اِس کا کردار بالکل مہدی کے ساتھ ملتا ہے اللہ کو اصل عربی زبان میں مُکارا بھی کہا گیا ہے ۔ ( یعنی بہت بڑا دھوکہ دینے وال ) اِسی طرح سے مہدی بھی شیطان کے قبضے میں ہے اور وہ بھی پوری دنیا کو دھوکہ دے گا کہ اُسے سجدہ کریں۔

اسلامی عقیدہ بار بار یہواہ پاک خُدا کے خلاف گُستاخی کرتا ہے اور مستقبل میں بائبل کی نبوت کے مطابق مخالفں مسیح ( مہدی ) بھی یہی کُچھ کرے گا :

‘‘ اور بڑے بول بولنے اور کفر بکنے کے لیے اُسے ایک منہ دیا گیا اور اُسے بیالیس مہینے تک کام کرنے کا اختیار دیا گیا اور اُس نے خُدا کی نسبت کفر بکنے کے لیے منہ کھولا کہ اُس کے نام اور اُس کے خیمے یعنی آسمان کے رہنے والوں کی نسبت کفر بکے اور اُسے یہ اختیار دیا گیا کہ مقدسوں سے لڑے اور اُن پر غالب آئے اور اُسے ہر قبیلے اور اُمت اور اہل زبان اور رقوم پر اختیار دیا گیا ۔ ’’ ( مکاشفہ ۷ ۔ ۵ : ۱۳ )

مقررہ وقتوں اور قوانین میں تبدیلی کی کوشش

دانیل نبی کے مطابق مخالفِ مسیح ‘‘ اور وہ حق تعالیٰ کے خلاف باتیں کرے گا اور حق تعالیٰ کے مقدسوں کو تنگ کرے گا اور مقررہ اوقات اور شریعت کو بدلنے کی کوشش کرے گا ۔ ’’ ( دانیل ۲۵ : ۷ )

 اسلامی کیلنڈر کی بنیاد محمد کی زندگی پر ہے اور چاند کے گھومنے پر جِس کی تمام مسلمان پیروی کرتے ہیں ، مزید برآں شریعت کا قانون بھی مذہبی قانونی نظام کے مطابق اسلامی معاشروں کے شہریوں پر لاگو کیا جاتا ہے ۔ ایک دفعہ مخالفِ مسیح کی دنیا بھر میں خلافت کا کنٹرول ہو گیا تو وہ تمام تر آئنی قوانین کو شریعت کے قوانین میں بولنے کی اور اسلامی کیلنڈر کو ایک ادارہ بنانے کی کوشش کرے گا ۔

خواتین کے حقوق کا انکار

مہدی اور مخالفِ مسیح دنیا میں نئی خلافت کے دور میں دونوں خواتین کے حقوق کا انکار کرتے ہیں ۔ ‘‘ وہ اپنے باپ دادا کے معبودوں کی پرواہ نہ کرے گا اور نہ عورتوں کی مرغوبہ کو اور نہ کِسی اور معبود کو مانے گا ۔ ’’ ( دانیل ۳۷ : ۱۱ ) کُچھ نبوتوں کا تجزیہ کرنے والے یہ بھی کہتے ہیں کہ مخالفِ مسیح ہم جنس پرست ہو گا ۔ عبرانی کے اصل متن میں یہ بات بہت واضح ہے کہ وہ عورتوں کی خواہش کی عزت نہیں کرے گا ۔ خلافت کے تحت شریعت کا قانون نافذ ہو گا اور خواتین کے حقوق پامال کیے جائیں گئے۔

جنگ کے خُداؤں کی عزت کی جائے گی

آخری دنوں میں مخالفِ مسیح مکمل طور پہ شیطان کے قبضے میں ہو گا اور مہدی کو اللہ کنٹرول کرے گا اللہ کے ۹۹ خطبات میں سے ایک ‘‘ المومیت ’’ ہے جس کا لفظی ترجمہ ‘‘ ایک ایسا شخص جو موت کی طاقت کے قبضے میں ہے ، موت کا سبب بننے والا ہے ، زندگی لینے والا یا اُسے برباد کرنے والا ’’

بائبل کا یہ سارا بیان شیطان کے ساتھ مُلتا جُلتا ہے ، چور نہیں آتا مگر چرانے اور مار ڈالنے اور ہلاک کرنے کو ۔ ۔ ۔ ’’ ( یوحنا ۱۰ : ۱۰ ) مکاشفہ ۱۱ : ۹ میں شیطان کا ایک نام ابدون ہے ( یعنی برباد کرنے والا ) اور یونانی میں اُپلیون ہے ، بائبل کے بہت سارے دوسرے حوالے بھی شیطان کو موت کا لانے والا اور برباد کرنے والے کے طور پہ آئے ہیں ۔

مہدی کے لیے ہیگز نے بیان کیا ہے :

صحیح بخاری کی رویات کے مطابق محمد کے بارے میں یہ کہا گیا اور المہدی بھیجا جائے گا جو اماموں کی مہر ہے وہ تمام مذاہب کو فتح کرے گا ۔ وہ قلعہ بنائے گا اور لوگوں کو برباد کرے گا اور بتوں کے تمام قبیلوں کو گرائے گا اور خُدا کے شہیدوں کی اموات کا انتقام لے گا۔ ( ۶ )

  یہ بیان دوبارہ مخالفِ مسیح کے ساتھ مِلتا جُلتا ہے یہ ساری خلافت کی سلطنت کی رہنمائی کرے گا ۔ اُس نے کہا کہ چوتھا حیوان دُنیا کی چوتھی سلطنت ہے جو تمام سلطنتوں سے مختلف ہے اور تمام زمین کو نِگل جائے گی اور اُسے لتاڑ کر ٹکڑے ٹکڑے کرے گی۔ ’’ ( دانیل ۲۳ : ۷ ) ؛ ‘‘ اور اِس حیوان کی مانند کون ہے۔؟ کون اِس سے لڑ سکتا ہے؟ ’’ ( مکاشفہ ۴ : ۱۳ ) شُعبت مہدی کی قوت کے بارے میں مسلمانوں کے تصور کو پیش کرتا ہے:

یہاں تک کہ بہت سارے جدید اور بین المذاہب تصور رکھنے والے مُسلمان مفکرین بھی اِس بات پہ یقین رکھتے ہیں کہ مہدی فوجی حکومت کے ساتھ دُنیا میں حکمرانی کرنے آ رہا ہے ۔ ہارون یحییٰ جو کہ ایک جدید دور کا دعویٰ کرنے والا اور وسیع خیال مسلمان مصنف ہے اُس نے ویب سائٹ پر ایک سوال کے جواب میں کہا۔ ‘‘ مہدی مشرق اور مغرب کے درمیان تمام جگہوں پر حکومت کرے گا ۔’’ اِس طرح یحییٰ مہدی کی خوبیوں کا بھی ذکر کرتا ہے جو کہ تمام دنیا پر قبضے کے حوالے سے ہے : ‘‘ کوئی بھی مہدی کے مقابلے میں کھڑا نہیں ہو سکتا اور وہ تمام دنیا پر حکمرانی کرے گا۔’’ ( ۷ )

مسلمان مفکرین اِس بات پر یقین کرت ہیں کہ مہدی دنیا کے قوموں کے خلاف بہت سارے جہادوں میں رہنمائی کرے گا اور وہ اسلام کے لیے دنیا بھر میں راج کرے گا جس طرح سے پانویں باب میں بیان کیا گیا ہے کہ اللہ جغرافیائیہ طور پر گناہ کے تمام دیوتاؤں کے برابر ہے اور عُلمکا ( یعنی سائبین دیوتا ) یہ دونوں جنگ کے دیوتاؤں کے طور پہ جانے جاتے ہیں ۔ اپنی کتاب مون تہیم میں جوئیل ناتن لکھتا ہے:

مرد چاند دیوتاؤں میں مشرقِ وسطیٰ میں ہلال چاند کی شکل شمشیر کی سی ہے جو اِس بات کو ظاہر کرتی  کہ چاند دیوتا قُدرتی طور پر جنگجو دیوتا ہے اور اِس حقیقت کی پہچان گلِگیمش کرواتا ہے ۔ گلِگیمش اپنے گناہ کے لیے ایک کلہاڑے اور ایک تلوار کو جو کہ رات کے وقت تنے ہوئے شیروں جو کہ رات کو گشت کرتے ہیں اُن کو مارنے میں اپنی اہلیت بتاتا ہے ۔ ( ۸ )

اللہ ایک جنگ کا دیوتا ہے اور بہت سارے اسلامی جھنڈے اور اُس کی چہرہکشی کے نمائندے تلواروں کے نشان کے طور پہ اس کی نمائندگی کرتے ہیں۔

دانیل نبی ایک پیرائے میں مخالف مسیح اور اِس کے مذہبی عقائد کی اہمیت کو بیان کرتا ہے :

‘‘ وہ اپنے باپ دادا کے معبودوں کی پرواہ نہ کرے گا اور نہ عورتوں کی مرغوبہ کو اور نہ کسی اور معبودوں کو مانے گا بلکہ اپنے آپ ہی کو سب سے بالا جانے گا اور اپنے مکان پر معبود حصار کی تظیم کرے گا اور جِس معبود کو اُس کے باپ دادا نہ جانتے تھے سونا اور چاندی اور قیمتی پتھر اور نفیس ہدیے دیکر اُس کی تظیم کرے گا وہ بیگانہ معبود کی مدد سے محکم قلعوں پر حملہ کرے گا جو اُس کو قبول کریں گئے اُن کو بڑی عزت بخشے گا اور بہتوں پر حاکم بنائے گا اور رشوت میں ملک کو تقسیم کرے گا۔ ’’ ( دانیل ۳۷ : ۱۱ )

اصلی عبرانی زبان میں ، ۳۷ آیت میں جو لفظ ‘‘ معبود ’’ کے لیے استعمال ہوا ہے اُس کا ترجمہ جمع کی صورت میں یعنی ‘‘ معبودوں ’’ میں ہونا چاہیے تھا ۔

(۹ )کیا یہ محمد کی طرف سے اسلام کے ساتھ تعلق نہیں رکھتا؟ اُس کے ٓباؤاجداد نے کعبہ کے مزار میں ۳۶۰ معبودوں کی پوجا کی اور اُس نے تمام بتوں کو توڑ دیا لیکن جمرہ اسود کو جو کہ اللہ کی نمائندگی کرتا تھا اُس کو پوجا ۔ تاہم محمد بہت سارے نئے مختلف عقائد کے درمیان ہم آہنگی کے مذاہب اور بدعتی عقائد جو کہ اللہ کی پوجا کے ساتھ ملتے تھے۔

اُن کے ساتھ جُڑا رہا۔ جلد ہی مادہ پرستوں کا اللہ ریاکار چاند دیوتا میں بدل گیا اور اُس کی خصوصیات ، خوبیوں اور ایمان میں اضافہ ہوا۔ محمد کا نیا مذہب اسلام اِس کو وحدانیت کا نام دیا گیا یہاں تک کہ وہ خُود اپنے ہی قبیلے کے لوگوں اہل قریش کے خلاف ہو گیا اور اُن میں سے بہتوں کو ذبح کیا اِس طرح سے محمد نے اپنے آباؤاجداد کے دیوتاؤں کی نہ تو مزید پیروی کی اور نہ ہی اُن کی عزت کی اگر مخالفِ مسیح مہدی آنے والے دور میں اسی پس منظر سے آتا ہے تو یہ بات اُس کے لیے پوری آنی ہے اور اسلام کے لیے بھی مخالفِ مسیح اپنے ہی دیوتا کو عزت دے گا ۔

دوسرے لفظوں میں وہ جنگ کے دیوتا کو عزت دے گا ( یعنی چاند دیوتا اللہ کو ) اور بڑے بڑے مضبوط قلعوں پر حملہ کرے گا ۔ ( یعنی دوسری بڑی بڑی فوجی قوتوں پر ) مخالفِ مسیح شیطان کے قبضے میں ہو گا ، ‘‘ وہ کِسی دیوتا کو عزت نہیں دے گا : کیونکہ وہ خود اپنے آپ کو سب سے بڑا بنائے گا ۔ ’’ ( دانیل ۳۷ : ۱۱ ) شیطان ایک بہت بڑا باغی تھا اور اِسی سبب سے اُس نے اپنے آپ کو خُدا سے بھی بڑا ہونے کے لیے پیش کیا اور ایک طور پہ اُس نے یہ بھی فیصلہ کیا کہ صرف اُسی کی پرستش ہو ۔ مخالفِ مسیح مہدی صرف شیطان کی پیروی کرے گا جِس نے اُس پر مکمل طور پر قبضہ کیا ہوا ہے وہ صرف جنگ کے دیوتا کی عزت کرے گا اور دنیا پر اُس کے اختیار اور فتح کے لیے اُس سے درخواست کرے گا ۔ ‘‘ اے غیب بتانے والے نبی کافروں پر اور منافقوں پر جہاد کرو اور اُن پر سختی فرماؤ اور اِن کا ٹھکانہ جہنم ہے اور کیا ہی بُرا انجام ۔۔۔۔ ’’ ( قرآن ۹ : ۶۶ )

‘‘ اور اگر اُن سے لڑو یہاں تک کہ کوئی فساد باقی نہ رہے اور سارا دین اللہ ہی کا ہو جائے پھر اگر وہ بعض رہیں تو اللہ اُن کے کام دیکھ رہا ہے اور اگر وہ پھریں تو جان لو کہ اللہ تمہارا مولا ہے تو کیا ہی اچھا مولا اور کیا ہی اچھا مددگار اور جان لو کہ جو کُچھ غنیمت لو تو اُس کا پانچواں حصہ اللہ اور رُسول اور قرابت والوں اور یتیموں اور محتاجوں اور مسافروں کا ہے ۔ ’’ ( قرآن ۴۱ ۔ ۳۹ : ۸ )

شیطان بطور ہلال نئے چاند کے طور پہ پیش کیا گیا ہے قضاہ کی کتاب میں جدعون نے مدیان کی فوجوں کے خلاف اسرائیل کا دفاع کیا اُن میں سے کُچھ نسلاً اسماعیلی تھے۔ ‘‘ جدعون سارے زیورات یہاں تک کہ جو اُونٹوں کی گردن میں بھی تھے لے گیا۔ ( قضاہ ۲۱ : ۸ ) اصلی عبرانی ترجمے کے مطابق یہ زیورات چاند یا الہلال کے معنی رکھتے ہیں۔ عبرانی رسم الخط کے مطابق اور جو اس کی زبان کی جڑ ہے ۔( ۱۰  ) ہو سکتا ہے کہ یہ زیورات جو اُونٹوں کے گلوں کے ساتھ بندھے ہوئے تھے وہ ہلال چاند کی طرح کے ہیں ( قضاہ ۲۶ : ۸ ) یہ لوگ چاند دیاتا کی پوجا کرتے تھے جس کے سبب سے اُنھوں نے اپنے جانوروں کے گلے میں اِس قسم کے زیورات پہنائے ۔ زباندانی کی قربت میں اِن کا ترجمہ ہلال چاند ہی بنتا ہے قضاہ ۲۱ : ۸ میں اگر ہم اِس کو ایک لفظ کے ساتھ جوڑے تو اِس کا ترجمہ شہار کیا گیا ہے اور بعد میں یسعیاہ ۱۲ : ۱۴ میں بھی ہے اِسی طرح پرانے تصور کے مطابق لفظ سِن کے لیے شِن استعمال ہوتا تھا ۔ اِسی سبب سے چاند دیوتا کے لیے بھی پہلے لفظ ڈاؤن استعمال ہوتا تھا اور یہ اصل متن میں ایک دوسرے سے ملتے جُلتے ہیں ۔ یسعیاہ بابلیوں کے بادشاہ سے خطاب کرتا ہے۔ ( یہ بھی شیطان کی ایک قسم ہے اور آنے والے مخالفِ مسیح مہدی کی صورت بھی ) :

‘‘ اے صُبح کے روشن ستارے تو کیونکرآسمان سے گِر پڑا اے قوموں کو پست کرنے والے تو کیونکر زمین پر ٹپکا گیا تو تو اپنے دل میں کہتا تھا میں آسمان پر چڑھ جاؤں گا ۔

میں اپنے تخت کو خُدا کے ستاروں سے بھی اُونچا کروں گااور میں شمالی اطراف میں جماعت کے پہاڑ پر بیٹھوں گا میں بادلوں سے بھی اوپر چڑھ جاؤں گا میں خُدا تعالیٰ کی مانند ہونگا لیکن تو پاتال میں گڑھے کی تہہ میں اُتارا جائے گا اور جن کی خطر تجھ پر پڑے گی تجھے غور سے دیکھ کر کہے گئے کیا یہ وہی شخص ہے جِس نے زمین کو لرزایا اور مملکتوں کو ہلا دیا ۔ ’’ ( یسعیاہ ۱۶ ۔ ۱۲ : ۱۴ )

غور کیجیے شیطان اور مخالفِ مسیح پہلے بھی ٹھیک ایک طرح سے بیان کیے گئے ہیں ، ‘‘ وہ اپنے آپ کو سب سے بالا جانے گا۔’’ ( دانیل ۳۷ : ۱۱ ) مزید برآں قرآن اصل میں حکم دیتا ہے کہ مسلمان شیطان کی پوجا کریں ، ‘‘ کہو میں صبح کے خُدا کی پناہ مانگتا ہوں۔ ’’ ( قرآن ۱ : ۱۱۳ )

سے کہری شرٹس لکھتا ہے :

 مزید برآں شیطان اور ہلال چاند کے درمیان کافی مماثلت ہے ویب سائٹ

www.backyardprofessor.com

گلیزن ایل آرچر نے اپنی کتاب ‘‘ انسائیکلوپیڈیا آف بائبل ڈیفیکلٹیز ’’ جو کہ ذونڈوارن پریس سے ۱۹۸۲ء میں شائع ہوئی اُس میں لکھا کہ عبرانی زبان میں ‘‘ ہیلل ’’ کا ترجمہ یونانی زبان کے ‘‘ ہیوس فورس ’’ میں کیا ہے لیکن اِس کاحقیقی مطلب ‘‘ صبح لانے والا اور صبح کے ستارے ’’ کی طرف کیا گیا ہے وہ مزید اِس کی واضح وجہ بیان کرتا ہے جو کہ ابتدائی قریبی مشرقی زبانوں میں سمجھا جاتا ہے اِس کے مطابق لفظ سیریاک پشتہ کا لفظ استعمال ہوا ہے جو قریب ترین ہیلل سے مِلتا جُلتا ہے اِس کو ‘‘ آلل ’’ بھی کہتے ہیں ایک ممکنہ طور پر عربی نسل اِس کو ‘‘ ہیللن ’’ کہتی ہے جس کا مطلب ہے ‘‘ نیا چاند ’’ اگر اِس کی جڑیں عبرانی کے ہلال سے ملتی ہیں ( یعنی عربی کے ہالہ سے ) تو اِس کا مطلب ہے ‘‘ آب و تاب سے چمکنا ’’ ( عقائدین نسل میں ‘‘ ایلو ’’ ایک اِسم صفت ہے جس کا مطلب ‘‘ چمکنا ’’ ہے ) ، اِس طرح سے ہم سمجھ سکتے ہیں کہ ‘‘ ہیلل ’’ کا مطلب ‘‘ چمکنے والا ’’ ہے ( صفحہ نمبر ۲۶۸ ) وہ مزید بیان کرتا ہے کہ لوسیفر کو طنزاً ‘‘ شہار ’’ بھی کہا گیا ہے جس کا مطلب ہے ‘‘ ایک چمکنے والا ’’ ( صفحہ نمبر ۲۶۹ ) ۔ ( ۱۱ )

عربی زبان عبرانی زبان کے قریب ترین زبان ہے اور اکثر ابتدائی لفظوں کے مطلب کی صیحح اصلی جڑ کو دیکھنے کے لیے مفید ہے ۔ عربی نسل کا لفظ ہیلن کا ترجمہ نیا چاند ہے جس کا مطلب ہے کہ یہواہ ابلیس کی عدالت کا مذاق اُڑاتا ہے ۔ یہواہ ابلیس کے بارے میں بیان کرتا ہے کہ وہ ایک چمکتا ہوا صبح کا سُتارا تھا جو اپنی روشنی کھو بیٹھا اور آخرکار وہ بُجھ جائے گا ۔ دوسرے اِس پیرائے کو وینس کے ستارے کے مساوی بھی سمجھتے ہیں جس کی جڑیں اسلام سے پہلے عرب کے کاموں سے تھی جن کا تزکرہ پچھلے ابواب میں ہوا ہے ۔ اسلامی جھنڈے میں ہلال چاند اور ستارے کی تصویروں کی شبیہ نظر آتی ہے۔

جن ( بد روحیں ) قرآن سے پیار کرتی ہیں

جن جو کہ بدروحوں کے مساوی ہیں اِسی طرح کی اور روحیں یا شیطان قرآن کی سورتوں میں ہے اور اِس کا تعلق اسلام سے پہلے کی اصل سے ہے ۔ اِنھوں نے اسلام کے راستے کی پیروی کی اور قرآن کی تعریف کی ۔

‘‘ تم فرماؤ مجھے وحی ہوئی کہ کُچھ جنوں نے میرا پڑھنا کان لگا کر سُنا تو بولے ہم نے ایک عجیب قرآن سُنا کہ بھلائی کی راہ بتاتا ہے تو ہم اُس پر ایمان لائے اور ہم ہر گز کِسی کو اپنے رب کا شریک نہیں کریں گئے ۔۔۔ اور یہ کہ ہم نے جب ہدایت سُنی اِس پر ایمان لائے تو جو اپنے رب پر ایمان لائے اُسے نہ کِسی کا خوف اور نہ زیادتی کا ، ہم نے تسلیم کیا ۔ ۔ ۔ ’’ ( قرآن ۱۳ ، ۲ ۔ ۱ : ۷۲ )

کیوں کوئی مسلمان ایسے خُدا کی پوجا کرے گا جس کی بدروحیں بھی پوجا کرتی ہیں ؟ کیا کِسی کو سمجھنا نہیں چاہیے کہ یہ اِسی بات کی علامت ہے ؟ کیا یہ کِسی کے لیے ٹھیک ہے کہ وہ اُسی شیطانی چاند دیوتا اللہ کے آگے جُھکے جِس کی پوجا بدروحیں بھی کرتی ہیں۔

قتل کرنے کی بڑے پیمانے پر مشق

ایک بہت بڑی نظریں جما کر دیکھنے والی مشاہبت جو مخالفِ مسیح اور مہدی کے درمیان ہے وہ ہے مارنے کا طریقہ کار ‘‘ پھر میں نے تخت دیکھے اور لوگ اُن پر بیٹھ گئے اور عدالت اُنکے سُپرد کی گئی اور اُنکی روحوں کو بھی دیکھا جنکے سر یسوع کی گواہی دینے اور خُدا کے کلام کے سبب سے کاٹے گئے تھے اور جہنوں نے نہ اُس حیوان کی پرستش کی تھی نہ اُس کے بُت کی اور نہ اُسکی چھاپ اپنے ماتھے اور ہاتھوں پر لی تھی ۔ وہ زندہ ہو کر ہزار برس تک مسیح کے ساتھ بادشاہی کرتے رہے۔ ’’ ( مکاشفہ ۴ : ۲۰ )

مزید برآں مخالفِ مسیح کی سلطنت مندرجہ ذیل ایمان بھی رکھے گی : ‘‘ لوگ تم کو عبادتخانوں سے خارج کر دینگے بلکہ وہ وقت آتا ہے کہ جو کوئی تم کو قتل کرے گا وہ گمان کریگا کہ میں خُدا کی خدمت کرتا ہوں۔ ’’ ( یوحنا ۲ : ۱۶ )

دوبارہ اسلام کی ساری تایخ نے ساتویں صدی سے متحدہ ہو کر قتل کرنے کی ایک بڑی مشق کی ہے ۔ محمد نے خود بھی ۶ سو اور ۹ سو یہودی آدمیوں کو جو کہ بنو قریزہ سے تھے قتل کرنے میں حصہ لیا اِس کے بعد جلد ہی اُس نے اور ۴ سو یہودیوں کو مارنے کا حکم دیا۔ ابن عشاق اِس واقعے کو بیان کرتے ہیں :

ابو عبیدہ نے مجھے ابوامر کی سربراہی میں مجھے بتایا کہ مدیان میں جب رُسول نے بنو قریزہ نے یہودیوں میں سے ۴ سو آدمیوں کو مار دیا جو کہ آس کے اتحاد میں سے خزراج کے خلاف تھے اُن کے لیے قتل کا حکم دیا گیا ۔ ( ۱۲ )

محمد نے مسلمانوں کے لیے پیروی کا ایک طریقہ کار قائم کیا، ‘‘ تمہارے پاس بلاشبہ اللہ کے رُسول بہترین نمونہ ہے ’’ قرآن ۲۱ : ۳۳ ) بے شک بعد میں آنے والی تمام خلیفوں کی نسلوں اور اسلامی رہنماؤں نے محمد کے سر قلم کرنے کے طریقہ کار کو جاری رکھا یہاں تک کہ ۱۹۸۰ء کے جدید دور میں افغان جہادی جنگجوؤں نے اندازاً ۳۰۰۰ سویت فوجوں کے سر قلم کیے۔ ( ۱۳ ) سعودی عربیہ کی حکومت نے اِس قانون کو جاری رکھا کہ سعودی عربیہ کی بادشاہت میں جادوگروں نشہ لینے والوں اور ہم جنس پرستوں وغیرہ کے سر قلم کیے جائیں گئے شُعبت اپنے تجزیے میں لکِھتا ہے : کسی  بھی دوسری حکومت نے اسلام کی طرح سر قلم کرنے کی مشق کو اختیار نہ کیا ۔ رومی حکومت نے بنیادی طریقہ کار میں غیر شہریوں کے قتل کے لیے صلیب دینے کا طریقہ اختیار کیا ۔ جبکہ کاتھولک کلیسیاء نے ڈبونے یا جلانے کا طریقہ اپنایا صرف اسلام نے ہی اس قتل کی تاریخی روایت کو لمبے عرصے کے لیے جاری رکھا ۔ یہاں تک کہ اُن کے خاص احکامات جو اُن کی ‘‘ پاک کتاب ’’ میں ہے ۔ ‘‘ اُن کے سرتن سے جُدا کر دو ۔ ’’ ( قرآن ۴ : ۴۷ ) ۔ ( ۱۴ )

ہو سکتا ہے کہ کِسی کو القاعدہ کی تقسیم کی ہوئی وہ ویڈیوز یاد ہوں جن میں زندہ لوگوں کے سر کاٹے گئے ۔ ایک دفعہ اسلامی خلافت اگر سرکاری حکومت بن جاتی ہے اور مہدی اُس کا سربراہ ہوتا ہے تو پوری دنیا میں سر کاٹنے کا کام ہو گا اُن سب کے لیے جو اُس کے نشان کے سامنے جُھکنے سے انکار کریں گئے۔

پوری دنیا میں مخالفِ مسیح کی حکومت

بطور بائبل کی نبوتوں کے ریکارڈ میں جو مخالفِ مسیح کا مُستقبل میں خطابات ہونگگے وہ ساری دنیا میں بادشاہی کرے گا اُسے بابل ، اُسوریہ کا بادشاہ طائر

( لبنان ) کا شہزادہ اور مِصر کا فرعون کہا جائے گا ۔ جغرافیائی طور پہ یہ نبوت بڑی جامع ہو گی مسیح کے بارے میں نبوت ہوئی کہ وہ مِصر ، بیت الحم اور ناصرت سے آئے گا اور سچی نبوت کے مطابق یسوع بیت الحم سے آیا ۔ ہیرودیس کے زمانے میں مِصر کی طرف بھاگا اور ناصرت میں پلا بڑھا۔

دس قومی اسلامی سیاسی اتحاد

شُبت اُن قوموں کا ایک خلاصہ بیان کرتا ہے جو مخالفِ مسیح مہدی کنٹرول کرے گا ۔ یسعیاہ کی کتاب میں اِس کا زیادہ تر حتمی حصہ ملتا ہے کہ مسیحا اور مخالفِ مسیح کے درمیان جنگ ہوتی ہے ۔ تاہم جب ہم درحقیقت خاص قوموں کو جو اُس ‘‘ نبوتی حصے ’’ کی زد میں آتے ہیں یا اِس بات کا ‘‘ بوجھ ’’ رکھتے ہیں کہ وہ مسیح کے خلاف ہو تو وہ ساری مُسلم اقوام نظر آتی ہیں۔ اِن قوموں پر غور کیجیے اِن میں زیادہ تر جن پر زور دیا گیا ہے : بابلیوں۔ یسعیاہ ۱۳ باب ؛ اُسوریہ اور فلسطین یسعیاہ ۱۴ باب ؛ موآب ۔ یسعیاہ ۱۵ باب ؛ دمشق ۔ یسعیاہ ۱۷ باب کش ( سوڈان اور صومالی لینڈ ) ۔ یسعیاہ ۱۸ باب ؛ مصر ۔ یسعیاہ ۱۹ باب ؛ مصر اور کش ۔ یسعیاہ ۲۰ باب ؛ بابل ( عراق اور عرب ) اور ادوم ( عرب ) ۔ یسعیاہ ۲۱ باب ؛ طائر ( لبنان ) ۔ یسعیاہ ۲۳ باب ۔ ( ۱۵ )

یہ دس اسلامی ملکوں کا سارا اتحاد ہے ، ‘‘ اور وہ دس سینگ جو تو نے دیکھے دس بادشاہ ہیں ۔ ابھی تک اُنہوں نے بادشاہی نہیں پائی مگر اُس حیوان کے ساتھ گھڑی بھر کے واسطے بادشاہوں کا سا اختیار پائینگے۔ ’’ ( مکاشفہ ۱۲ : ۱۷ ) یہ دس حکمران حیوان کے ساتھ ایک اتحاد بنائے گئے شُعبت لکھتا :

۲۰۰۲ء میں خلافت کی دوبارہ تشکیل کا ایک منصوبہ ابوقنات الہ شریف الحیسنی جن کا تعلق گائیڈنگ ہیلپر فائنڈیشن سے تھا اُس نے لکھا اِس منصوبے کا نام ، ‘‘ خلافت کی واپسی کا منصوبہ’’۔ تھا ۔ اِس منصوبے کے مطابق ، دس لوگوں کی ایک کونسل کا ہونا ہے جو ‘‘ معاون خلیفے ’’ ہونگے اور یہ خلافت کی حکمرانی کی معاونت کریں گئے ۔ یہ معاونین یا اراکین کی کونسل آج کی حکومتوں کے بہت سارے وزراء کی طرح ہونگے ۔ ( ۱۶ )

دوسری اسلامی گروہ اور تحریکیں اِسی طرح کا نظریہ پیش کرتی ہیں اور مشرقِ وسطیٰ میں تمام دنیا کی سلطنت کے لیے اِس مقصد کے لیے کام کر رہی ہیں اور پوری دنیا کی طرف بڑھ رہی ہیں ۔ اِن بادشاہتوں میں سے اُسوریہ پچھلے دِنوں میں کافی اُبھر کر سامنے آئی ، اسرائیل کی جنگ کے ساتھ لشکروں کے خُدا نے فرمایا۔ ‘‘ میں اپنے ہی ملک میں اُسوری کو شکست دونگا اور اپنے پہاڑوں پر اُسے پاؤں تلے لتاڑونگا۔ تب اُس کا جوا اُن پر سے اُتریگا اور اُس کا بوجھ اُنکے کندھوں پر سے ٹیلگا۔ ( یسعیاہ ۲۵ : ۱۴ )

سات سر

یوحنا رُسول نے آخری وقت کے حیوان یا بادشاہی کی گواہی دی ‘‘ پس وہ مجھے روح میں جنگل  کو لے گیا ۔ وہاں میں نے قرمزی رنگ کے حیوان پر جو کفر کے ناموں سے لِپاہوا تھا اور جِس کے سات سر اور دس سینگ تھے ایک عورت کو بیٹھے ہوئے دیکھا ۔ ۔ ۔ یہی موقع ہے اُس ذہن کا جس میں حکمت ہے ۔ وہ ساتوں سر سات پہاڑ ہیں جن پر وہ عورت بیٹھی ہوئی ہے اور وہ سات بادشاہ بھی ہیں پانچ تو ہو چُکے ہیں اور ایک موجود ہے اور ایک ابھی آیا نہیں اور جب آئیگا تو کُچھ عرصہ تک اُس کا رہنا ضرور ہے اور جو حیوان پہلے تھا اور اب نہیں وہ آٹھواں ہے اور اُن ساتوں میں سے پیدا ہوا اور ہلاکت میں پڑے گا ۔ ’’ ( مکاشفہ ۱ ۔ ۹ ؛ ۳ : ۱۷ )

دُرست تفسیری مطالعہ میں ، لفظ پہاڑ کو ‘‘ بادشاہت ’’ میں ترجمہ کیا جانا چاہیے تھا ۔ جِس طرح کہ دوسرے نبوتی پیراؤں میں ہے دوبارہ شُعبت کے شاندار مشرقی وسطیٰ کے تجزیئے میں وہ اِ آیات کی ایک زبردست بیصرت دیتا ہے :

سب سے پہلے ہم دیکھتے ہیں اِس وقت جو کُچھ لِکھا گیا اِس کے مطابق پانچ حکومتیں پہلے گرائی جا چُکی ہیں جِس کہ جملے میں دیکھا گیا ‘‘ پانچ گرائی جا چُکی ہیں ’’ یہ حکومتیں ہیں :

۱ ۔ مصری شاہنشاہیت

۲۔ اُسوری شاہنشاہیت

۳۔ بابلی شاہنشاہیت

۴۔ فارسی شاہنشاہیت

۵ یونانی شاہنشاہیت

اِن پانچ کے بعد فرشتے نے یوحنا کو بتایا کہ ایک پہاڑ ( شاہنشاہت ) ‘‘ ہے ’’ اِس وقت میں یوحنا نے مکاشفہ کی کتاب میں لکھا کہ یہ رومی شاہنشاہت تھی اِس نے مشرقِ وسطیٰ ، شمالی افریقہ اور بہت سارے یورپ پر حکومت کی ۶ ۔ رومی شاہنشاہت ۔ ( ۱۷ )

  پس، ساتویں صیغہ راز میں ہے ۔ یوحنا رُسول کی زندگی کے دوران یہ ساتویں شاہنشاہت موجود نہ تھی ۔

آٹھویں آخری حکومت ساتویں حکومت کی تجدید کرے گی ہر کامیاب حکومت پہلی حکومت کو جذب کرے گی اور اپنے اختیار کو باہر کی طرف مزید وسع کرے گی ۔ یوحنا کے دور کی رومی حکومت زور آور تھی لیکن اُس پر اسلامی عثمانیہ کی شاہنشاہت کی خوبیوں کو پورا کیا اور یہی ساتویں شاہنشاہت ہے یہ اسلامی شاہنشاہت برباد ہو گی لیکن آخری دِنوں میں آٹھویں شاہنشاہت کے طور پر سُپر پاور ہو گی ۔ یہ تمام تر شاہنشاہتیں یروشلم کو مرکز بنا کر یروشلم پر قبضہ کریں گئیں ۔

ترکی بطور مخالفتِ مسیح کے ایک مضبوط سلطنت

کوئی بھی مسیح کے واپس آنے کے دن یا گھڑی کو نہیں جانتا لیکن وہ نشان گواہی ہونگے جو اِس موقعے پر ظاہر ہونگے ۔ بائبل کی نبوتیں جدید ترکی کی طرف بطور مخالفتِ مسیح کی ایک مضبوط حکومت ہونے کے اشارہ کرتی ہے اِس حوالے سے اِس حصے کی ایک خاص اہمیت ہے ۔ ‘‘ اور میں نے اُس کے سروں میں سے ایک پر گویا زخم کاری لگا ہوا دیکھا مگر اُس کا زخم کاری اچھا ہو گیا اور ساری دنیا تعجب کرتی ہوئی اُس حیوان کے پیچھے پیچھے ہو لی۔ ’’ ( مکاشفہ ۳ : ۱۳ ) جِس طرح سے اِس ترھویں باب میں پینگوئی ہوئی ۔ ساتویں شاہنشاہت کا ہُڈ کوارٹر کونسٹنٹ ٹائمپل ہو گا ۔ ترکی ( مشرقی رومی سلطنت کا سابقہ دارلخلافہ تھا ) وہ زخمی ہوا جب ۱۹۲۴ء میں خلافت ختم ہوئی ۔ حزقی ایل کی نبوتوں میں سے ترکی اخیر زمانے ایک خاص بڑا کھلاڑی ہے جو کھڑا ہوتا ہے اور اسرائیل کے خلاف جنگ کرتا ہے ۔ حزقی ایل مخالفِ مسیح کو جُوج کے نام سے نبوت کرتا ہے :

‘‘ کہ اے آدمزاد جُوج کی طرف جو ماجوج کی سرزمین کا ہے اور روش اور مِسک اور توبل کا فرمانروا ہے متوجہ ہو اور اُس کے خلاف نبوت کر اور کہہ خُداوند خُدا یوں فرماتا   ہے کہ دیکھ اے جُوج روش اور مِسک اور توبل کے فرمانروا میں تیرا مخالفِ ہوں ۔ ۔ ۔ اور اُن کے ساتھ فارس اور کُوش اور نوط جو سب کے سب سُپر بردار اور خُود پوش ہیں ۔ جُمرا اور اُسکا تمام لشکر اور شمال کی دُورا اطراف کے اہل تجرمہ اور اُنکا تمام لشکر یعنی بہت سے لوگ جو تیرے ساتھ ہیں ۔ ’’ ( حزقی ایل ۶ ۔ ۵ ؛ ۳ ۔ ۲ : ۳۸ )

اِن نبوت کی آٹھ جگہں میں سے پانچ خاص طور پر ترکی کے جدید بارڈرز پر واقع ہے اُن علاقوں میں موجوج ، مسک ، توبل ، گومر، جُمرا کے علاقے ہیں یہ اس علاقے کے ساتھ شامل ہیں اور جدید دور میں فارص ( جدید دنوں میں ایران ) ، کُوش ( سوڈان اور صومالیہ ) فوط ( مغربی مِصر ممکنہ طور پہ لیبیاء ، الجیریا ، تنسیہ اور مُری طانیہ ) یہ تمام تر علاقے اسلامی ہیں ۔ ( ۱۸ ) اِس نبوت میں بُہت ساری چیزیں عبرانی سے غلط ترجمہ ہوئی ہیں ‘‘ بڑے شہزادے ’’ کا ترجمہ بطور ‘‘ روش کے شہزادے ’’ کے کیا ہے ۔ یا ‘‘ بڑے ’’ کو بطور رُوش ترجمہ کیا گیا ہے ۔ زبندانی کے لحاظ سے یہ رُوش رس یا رشیہ کے مترادف ہے ۔ یہ عبرانی زبان سے تعلق نہیں رکھتا جیسے کہ براؤن ڈرائیور برگز اور دوسروں نے یہ کہا ہے لفظ رُوش یا بڑا یا سردار تمام تر بائبلی بیان میں ایک خاص مقام رکھتا ہے ۔ ( ۱۹ ) اِس لیے دُرست پڑھنے میں جُوج بطور ایک رہنما ( ‘‘ کا سردار ’’ یا ‘‘ کا بڑا سردار ’’ ) یہ تمام اسلامی علاقے ہیں۔

موجوج سنطیہ کے علاقے کے طور پر متعارف ہوا ہے جس نے ‘‘ ایشیاء ماوئنر ( ترکی ) ، اور بہت سارے مرکزی ایشیائی مملک ( ترکمانستان ، قانقستان ، تاجکستان ، ازبکستان وغیرہ وغیرہ ) ’’ یہ سارے کے سارے سابقہ سوویت یونین آف رشیہ کے حصے ہیں اور اب مُسلم ممالک میں بدل چُکے ہیں ۔

( ۲۰ )  یہ تمام علاقے سابقہ اُسوری سلطنت کے حصے تھے جس طرح کہ پہلے چار نبوتی علاقے مِسک ، توبل ، گومر اور جُمرا کی سلطنتیں جو کہ تمام جدید ترکی کی سرحدوں میں ہیں۔

پرگُمن کا مذبح بطور شیطان کا ایک تخت

  مکاشفہ کی کتاب میں سات کلیسیاؤں کے لیے یسوع مسیح کا پیغام ایشیاء مائنر کے لیے تھا ( جدید ترکی ) :

 ‘‘ اور پر گُمن کی کلیسیاء کے فرشتہ کو یہ لکھ کہ جس کے پاس دو دھاری تیز تلوار ہے وہ فرماتا ہے کہ میں یہ تو جانتا ہوں کہ تو شیطان کی تخت گاہ میں سکونت رکھتا ہے اور میرے نام پر قائم رہتا ہے اور جن دِنوں میں میرا وفادار شہید انتپاس تم میں اُس جگہ قتل ہوا تھا جہاں شیطان رہتا ہے اُن دِنوں میں بھی تو نے مجھ پر ایمان رکھنے سے انکار نہیں کیا ۔ ’’ ( مکاشفہ ۱۳ ۔ ۱۲ : ۲ )

ابتدائی پرگُمن پیگن لوگوں کی پرستش کا مرکز سمجھا جاتا تھا ۔ جو ایشیاء مائنر یعنی ترکی میں تھا اور اِس کو بطور تمام تر ماضی کی سلطنتوں میں ایک وسیع دیوتاؤں کے مقام کے طور پہ جانا جاتا تھا  ۔ اس کے جنوب کے حصے میں زیس دیوتا کا ایک بُہت بڑا مذبحہ تھا اور یہ   مذبحہ گھوڑے کے جُوتے کی شکل میں تعمیر کیا گیا تھا اور اِس کے پہلو ۶۴ ۔ ۳۵ میٹر کُھلے اور ۴ ۔ ۳۳ میٹر گہرے تھے اِس مندر کی نیچے والی جگہ بہت سرد تھی جِس کو جیسجینٹ میسی کا نام دیا گیا تھا اِس جگہ پہ جنوں اور دیوتاؤں کے درمیان لڑائی ہوتی تھی اِس کا خدوخال جرمن کے جٖغرافیائی دانوں نے بنایا تھا اور اِسے برلن جرمنی میں لائے تھے

پہلا پرگُمن عجائب گھر ۱۹۰۱ ء میں کھولا گیا تاہم یہ آخر کار ڈھانچے کے طور پہ ان فٹ ثابت ہوا اور آخر کار اسے ۱۹۳۰ ء میں ایک بڑے عجائب گھر کی شکل میں بدل دیا گیا ۔ ۱۹۳۴ ء سے ۱۹۳۷ء کے درمیان نازی پارٹی کے بڑے معمار ایلبرٹ سوئیر نے پرگُمن کا ایک مذبحہ زی پیلن ٹرائیل کے لیے بنایا جو کہ نیوریم برگ ریلیوں کے لیے شاندار جگہ تھی ۔ اس مذبحہ کے درمیان میں کانسی کا ایک بیل بنایا گیا جو انسانی قُربانیوں کے لیے تھا اِس بیل کو ہٹا کر اُس کی جگہ ہٹلر کا پلپٹ بنا دیا گیا ۔

 اِس بیل کی اُس کے مظلوموں کے لیے ایک لمبی خوفناک تاریخ ہے ۔ مسیحی بشپ اینٹی پاس کو یوحنا رُسول کے مکاشفے کے مطابق اس قربان گاہ پر قتل کر دیا گیا اینٹی پاس نے بُہت ساری بدروحیں اس شہر سے نکالی جِس کی وجہ سے پیگن دیوتاؤں کی پوجا میں خلل پڑا اور اُنھوں نے رومی گورنر سے اِس مسئلے کی شکایت کی جب اینٹی پاس نے رومی شہنشاہ کے بُت کو بطور ‘‘ آقا ’’ اور ‘‘ دیوتا ’’ قربانی چڑھانے سے انکار کر دیا تو اُس کو موت کی سزا دی گئی ۔ پیگن روایت کے مطابق اِس بیل کی قربانی میں دروازہ کھولنے کا حصہ بھی شامل تھا جس میں بیل کے لیے دروازہ کھولا جاتا اور انسانی قربانی کو بیل کے سر پر ادا کیا جاتا اور اُس کا جسم انسانی جسم کے ساتھ ہوتا آگ اُس کانسی کے بُت کے نیچے جلائی جاتی جس میں اُس زندہ مظلوم شخص کو آہستہ آہستہ بُھونا جاتا ۔ بیل کا سر ایک پائپ کے ساتھ فٹ کیا گیا تھا اِس لیے جب ایک مظلوم کو دُکھ دیا جاتا اور وہ درد کے ساتھ چلاتا تو بیل زندہ ہو جاتے ۔ ( ۲۱ )

اور اِسی قربان گاہ کے مرکز سے ہٹلر نے اپنی مافوق الفطرت قوت کا دعویٰ کیا اور پیغام سُنائے اور دُنیا کی فتح کے لیے لوگوں کی ریلی نکالی۔ لفظ ہولوکاسٹ یونانی زبان کا لفظ ہے جس کا مطلب ہے ۔‘‘ جانور کی قُربانی کا مکمل طور پہ جلایا جانا ۔ ’’ چھ میلین یہودی ہٹلر کے بڑے احکام کی وجہ سے اِس طریقہ سے قُربان کیے گئے ۔ یہ مناظر نیوریم برگ کے اجتماعات میں ٹارچ لائٹ کے ساتھ ہوئے ۔ جس میں ہٹلر کو بطور ایک دیوتا پیش کیا گیا ۔ اس کے حوالے سے ایک مشہور فلم بھی بنائی گئی جس کا نام ‘‘ ارادے کی فتح ’’ تھا ۔ یہ فلم مشہور جرمنی کے اداکار لینی ریفنستھل نے ڈیریکٹ کی ۔ ہٹلر نے بڑے محتاط ہو کر اس کے ہر سین کی اجازت دی اور یہ جرمنی میں ۱۲ سال تک دکھائی جاتی رہی ۔ دلچسپی کی بات یہ ہے کہ جب پر گُمن کا مذبحہ روسیوں نے ۱۹۴۸ء میں جب اسرائیل قوم پیدا ہوئی لے لیا تو یہ مذبح ۱۹۵۸ ء میں واپس آیا۔

۲۰۰۶ ء میں ترکی نے پرگُمن کا مذبح جرمنی سے واپس لانے کی کوشش کی لیکن اُنھوں نے انکار کر دیا ۔ ترکی کی حکومت نے یہ ارادہ کیا تھا کہ اِس مذبحے کو اِس کے اصلی مقام پر دوبارہ تعمیر کیا جائے ۔ بائبل کے صحیفے اور چرچ کی تاریخ کے گواہوں نے اِس حقیقت کو تصدیق کیا کہ شیطان اور اُس کی شیطانی طاقتیوں نے قوموں ، شہروں ، عمارتوں ، جانوروں، لوگوں اور یہاں تک کہ وقتوں کو بھی اپنے قابو میں کیا ۔ ایشیاء مائنر ترکی پر بھی سالوں تک شیطان کا قبضہ رہا اور یہ قبضہ اسلام کی سلطنت کے ساتھ تھا ۔ دارلخلافہ جو کہ پرانے وقتوں میں پیگن شہر تھا ، اُس وقت میں پرگُمن جغرافیائی طور پہ مشرقی رومی سلطنت کے دارلخلافہ ( کونسٹنٹ ٹائمپل ) کے نزدیک تھا جو کہ اب استنبول ہے جو کہ اسلامی عثمانی سلطنت کا دارلخلافہ ہے اور جلد ہی یہ مخالفِ مسیح اور پیگنوں کے چاند دیوتا اللہ کے تحت آجائے  گا ۔

ترکی میں اسلامی اور فوجی رُجحان

دانیل کی کتاب میں مخالفِ مسیح کی ایک نبوت بیان کرتی ہے :

‘‘ اور اُنکی سلطنت کے آخری ایام میں جب خطاکار لوگ حد تک پہنچ جائینگے تو ایک ترش رو اور رمز شناس بادشاہ برپا ہو گا ۔ یہ بڑا زبردست ہو گا لیکن اپنی قوت سے نہیں اور عجیب طرح سے برباد کریگا اور برومند ہو گا اور کام کریگا اور زورآوروں اور مقدس لوگوں کو ہلاک کریگا اور اپنی چترائی سے ایسے کام کتیگا کہ اُسکی فطرت کے منصوبے اُس کے ہاتھ میں خوب انجام پائینگے اور دل میں بڑا گھمنڈ کریگا اور صُلح کے وقت میں بہتروں کو ہلاک کریگا ۔ وہ بادشاہوں کے بادشاہ سے بھی مقابلہ کرنے کے لیے اُٹھ کھڑا ہو گا لیکن بےہاتھ ہلائے ہی شکست کھائیگا اور یہ صبح و شام کی رویا جو بیان ہوئی یقینی ہے ۔لیکن تو اِس رویا کو بند کر رکھ کیونکہ اِس کا علاقہ بُہت دور کے ایام سے ہے ۔ ’’ ( دانیل ۲۶ ۔ ۲۳ : ۸ )

‘‘ اور وہ ایک ہفتہ کے لیے بہتوں سے عہد قائم کریگا اور نصف ہفتہ میں ذبیحہ اور ہدیہ موقوف کریگا اور ِٖیصلوں پر اُجاڑنے والی مکروہات رکھی جائینگی یہاں تک کہ بربادی کمال کو پہنچ جائینگی اور وہ بلا جو مقرر کی گئی ہے اُس اُجاڑنے والے پر واقع ہو گی ( دانیل ۲۷ : ۹ )

مخالف مسیح تعلق قائم کرنے کا اور فریب دینے کا ماسٹر ہو گا وہ اسرائیل اور دوسری قوموں کے ساتھ سات سال کے لیے ایک عہد باندھے گا اور درمیان میں اِسے توڑ دے گا ۔ محمد اور اللہ کا نام نہاد مکاشفہ اس جُھوٹے امن کے محاہدے کو قائم کرے گا اور اسلام کی ترقی کے لیے مزید کام کرے گا ۔ محمد نے دس سال میں حدیبہ میں عہد کو توڑا جیسے ‘‘ صلح حدیبہ ’’ کہتے ہیں اور اُس کے پیروکار ساری تاریخ میں اِس جُھوٹے فریبی امن کی پیروی کی مثال ہیں ۔

ترکی وزیراعظم ریسِپ طیئی اپ ایرڈگن اور صدر عبدالہ ( لفظی طور پر جس کا ترجمہ ‘‘ بدروح اللہ کا نوکر ’’ ) نے ترکی میں بطور ایک رہنما کے پوزیشن اختیار کی جِس نے مشرقی وسطیٰ امن کے لیے کوشش کرنی تھی ۔ ترکی نے بہت سارے امن کے محادوں کے درمیانی کے طور پر اپنا کردار ادا کیا تاہم یہ بات قابلِ غور ہے کہ ای یو کی رُکنیت حاصل کرنا اور مغرب کی مخالفت کرنا اُن کی خواہشیں تھیں ۔ اسی اثناء میں اسلامی بنیاد پرست پس پردہ شدید یہودی مخالفت اور مسیحی مخالفت کا جزبہ پورے ترکی میں پھیلا رہے تھے ۔ اِس بات کو ایک دھچکا نہیں لگنا چاہیے کہ اِن لوگوں نے اسلامی دارلخلافہ سے یہودیوں اور مسیحیوں کی ایک لمبے عرصہ کے لیے مخالفت کی ۔ ترکی حکومت نے مسلسل کِسی بھی رسمی پہچان کا ارمینیاء کے مسیحیوں کے قتل کے لیے انکار کیا ۔ جیسے کہ اُنھوں نے یہودیوں کے مذبح پر ذبح ہونے کا انکار کیا ۔ ۲۰۰۷ ء میں ایرڈگن نے گورنمنٹ ادارہ کی پالیسی میں ایک نیا قانون جاری کیا جِس میں ۱۹۱۵ ء کے واقعے کے لیے نام نہاد امن کو ارمینیاء میں قتل ہونے والے مسیحیوں کے نام کے ساتھ جُوڑا گیا ۔ یہ واضح طور پہ ۱۹۱۵ء میں ارمینیاء میں ہونے والے قتل کے خلاف ایک یک جہتی کی کوشش تھی ۔ ۲۰۱۲ ء میں فرانس نے ارمینیاء کے قاتلوں سرکاری طور پرسزا دینے کی بات کی جِس کے لیے تُرکی نے اِس کے تاریخی حقائق کو تسلیم کرنے سے انکار کر دیا ۔ اِسی اثناء میں ترکی نے شریعت کے قانون جِس میں ۱۴۰۰ فیصد عورتوں کے مرنے کی شرح تھی اور بہت سوں کو اِسی پاداش میں قتل کر دیا گیا۔ اُس کی سلائیڈیں جاری کیں۔

بُہت ساری مثالیں اِس بات کی بھی ملتی ہیں کہ جدید ترکی میں مسیحیوں اور یہودیوں کے لیے بُہت زیادہ مذہبی تُصب پایا جاتا ہے ۔ ۲۰۰۶ء میں ترکی فلم ‘‘ ایراق : بھیڑیوں کی وادی ’’ نے ترکی میں زش کا ریکارڈ قائم کیا۔ اور اِسی طرح جرمنی کے مہاجر طبقوں کو بھی جو تترکی میں آباد تھے ۔ ایک فلم ‘‘ ہُڈ انسیڈنٹ ’’ ان ایراق بھی شامل ہے جس میں ترکیوں نے خاص فوجی دستے دکھائے جن کو امریکی فوجوں نے پکڑا ہوا تھا اور اُن کے سروں پر ہُڈ رکھے ہوئے تھے ۔ ترکی کے کمانڈو نے بے عزتی محسوس کی اور ترکی کے لوگوں کی طرف سے مخالفت اُبھری۔ ایک تشدد کی صورت میں اِس فلم میں امریکیوں کو برائی کے مُجرم دکھایا گیا اور اُن کے ساتھ ایک یہودی ڈاکڑبھی جِس کا کردار گیری بسی نے کیا اور یہ شخص ٹیل آویو، نیویارک اور لندن میں بلہُل مارکیٹ میں اعراقیوں کے عضاء بیچ رہا تھا ۔ ( ۲۲ )

آن لائن درسپائجل انٹرنیشنل نیوز نے اپنی سائٹ میں یہ بیان جاری کیا ۔ ‘‘ اِس طرح کا کوئی بھی بُرا کام نہیں کیا گیا جبکہ فلم والوں نے ترکیوں اور مسلمانوں کی وحیشیانہ مخالفت کو پیش کیا اِس فلم میں بُرے لوگ کالے تھے اور سفید دنیا امریکی تھے یعنی کُرد، مسیحی اور یہودی ’’۔ ( ۲۳ ) بہت سارے ترکوں نے اِس فلم کی تظیم اِس طرح بھی کی کہ اِس کو ایک زبردست فلم کی پذیرائی ملی اور درحقیقت اِس کی بنیاد ایک پروپیگینڈے پہ تھی ۔ اس کے بعد جو فلم آئی وہ ‘‘ بھیڑیوں کی وادی ’’ : فلسطین ’’ یہ فلم دعحقیقت واضح طور پر صیون کے خلاف ایجنڈا تھا جو کہ فلسطین میں ‘‘ فلوٹیلا ’’ مسائل کے بارے میں تھا ۔ ترکی کی نفرت کے بارے میں دوسری اُبھرتی ہوئی مثالیں مختلف کتابوں کا ہاتھوں ہاتھ بِکنا تھا اِن میں ‘‘ آڈولف ہٹلر ’’ کی کتاب ‘‘ میری حدود ’’۔ ، پوپ پر حملہ ، صیون کے بزرگ کا پروٹوکول اور ہنری فورڈ کے بین الاقوامی یہودی ۔ ( ۲۴ )

صدر عبدالہ گُل اور وزیراعظم ایرڈوگن دونوں کی جڑیں ترکی کی اسلامی تحریک سے ہے جو کہ اے کے پی کی لیبرل جماعت کے تحت ہے ( اسلامی جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی ۔ ایرڈوگن بین الاقوامی امن اور مگربی جمہوریت کی بات کرتا ہے جبکہ اُس کی جڑیں اسلامی ہیں شُعبت کُچھ مثالیں بیان کرتا ہے :

ایروڈوگن کو یہ غیر مشہور بیان دیتے ہوئے پکڑا گیا ، ‘‘ جمہوریت ایک گلی کی کار کی طرح ہے ۔ آپ اِس کو اُس وقت تک چلاتے ہیں جب تک کہ منزل نہ آئے اور پھر آپ اُتر جاتے ہیں ۔’’ یہ بھی بیان کیا گیا کہ ایروڈوگن کی سیکرٹری نے یہ بیان جاری کیا کہ یہ ضروری تھا کہ سیکلرازم اور ریپبلک ازم کو یٹا دیا جاتا ہے اور اسلامی نظام کی شرکت ہوتی ۔ ایک اور موقع پر ایک نایاب لمحے میں ایروڈگن نے ایک زبردست نظم لکھی اُس نے لِکھا : ‘‘ مسجدیں ہمارے نشان ہیں گنبد ہمارے ہیلمٹ ہیں اور مینار ہمارے ایمان کا حصہ ہیں اور سارے ایماندار سپاہی ہیں یہ پاک فوج میرے مذہب کے محافظ ہیں ۔ قادرِ مطلق کی طرف ہمارا سفر ہماری منزل ہے اور ہمارا اخیر شہادت ہے ۔ ’’ ( ۲۵ ) یہ بیانات ایروڈگن کی نیت جو اسلامی ادارے کے لیے تُرکی پر حکومت کرنے کے لیے تھی اُس کی فطرت کی عکاسی کرتی ہے ۔ اِس قسم کے بیانات نے اُس کے لیے القاعدہ کی لیڈرشپ کی طرف سے جیسے کہ الزواری اور دوسروں کی طرف سے عزت بڑھائی ۔ مختصر عرصے میں اے کے پی نے ایروڈگن کے قبضے میں ایک اسلامی سلطنت کو جمہوریت کے بھیس میں اسلام کے نزدیک کیا جوئیل رچرڈسن کے بھیس میں اسلام کے نزدیک کیا جوئیل رچرڈسن کے ایک آرٹیکل کے مطابق جس کا عنوان ترکی اپنی فوج کو دوگنا کرتا ہے ’’ اور اے کے پی نے ۲۰۰۲ سے مندرجہ ذیل کام کیے۔

‘‘ صدارت پر قبضہ ؛ وزیراعظم کی نشست پر قبضہ پارلیمنٹ کی بُہت ساری نشستوں کو حاصل کرنا ؛ اسلامی ججوں کی جیوری کا بھرنا ؛ فوج کا سر قلم کرنا ؛ پولیس کی قوت میں مداخلت کرنا ( تقریباً ۷۰ فیصد اراکین اسلامی گُولن مومنٹ کے ہیں ) ؛ جیل میں قید ترکی کے صحافی ( پوری دنیا میں کِسی بھی دوسری قوم سے زیادہ ترکی کے صحافی قید میں ہیں جو کہ چین اور ایران سے بھی زیادہ ہیں ) ۔ ’’ قوم کی قیادت اب ترکی کے آہن کو دوبارہ لِکھنے کے لیے بِل پاس کرنے کے اختیار پر کام کر رہی ہے ۔ فوج اور عدلیہ کی قوتوں کو صاف کیا جا رہا ہے ۔ ( ۲۶ )

تُرکی کے لیے یہ منصوبہ کیا گیا کہ اُس کی فوج کو دوگنا کر دیا جائے جو کہ پہلے ہی نیٹو کی فوج کی دوسرے نمبر پر آنے والی فوج ہے جِس کی تعداد تقریباً ۵۰۰۰۰۰ سپاہی ہیں۔ ترکی کا ایک سنجیدہ مسئلہ بے روزگاری کی ایک تحریک ہے ۔ مزید برآں اِس تنخواہ دار فوج کی بقاء کے گورنمنٹ خاموشی کے ساتھ اپنے نیوکلیائی مقاصد کو بھی بڑھا رہی ہے ۔ ۲۰۰۶ء میں ایروڈگن نے اپنے نیوکلیائی پاور پلانز کی تجدید کی اور پارلیمنٹ سے ۲۰۰۷ءمیں یہ منظوری ملی کہ ۲۰۱۰ء میں رشیا اور ترکی اِس عشرے میں ایک  نیوکلیائی پلانٹ تعمیر کریں گئے جبکہ میڈیا ترکی میں ہونے والے اِس بڑے منصوبے کے بارے میں خاموش رہا ۔ ( ۲۷ )

مغربی قوتوں کی اب ہو سکتا ہے کہ دلچسپی ہو کیونکہ اسلامی عثمانیہ کی شہنشاہت نے اپنی نئی زندگی کے نشانات کو ظاہر کیا ہے اور مشرقی قوموں کے ساتھ مغربی اقتدار کے لیے منصوبے بنا رہی ہے ۔ ترکی عام طور پر ‘‘ اینا ٹوین ایگل ’’ کے ساتھ مل کر اپنی طاقت کی مشقیں کرتا ہے ۔حال ہی میں اسرائیلیوں کو تہران میں ایرانی ائیرسپیس پر اُڑایا ۔ ( ۲۸ ) یہ تمام تر نشانات دکھاتے ہیں کہ مخالفِ مسیح کی بادشاہت جاگتی ہے اور قوموں کے لیے بربادی ہے۔

مغرب میں بُہت سارے اِن اسلامی نشانات سے غافل ہیں اور اِس مقصد پر اُن کی فوجیں اِس تصور سے دور ہیں اور اُنھوں نے کبھی بھی اِس کا نوٹس نہیں لیا ۔ تاہم بڑی تیزی کے ساتھ یہ سپر پاور کے طور پر چلتی ہے ۔ اسلامی مُلاء اپنے لوگوں کو یہ تبلیغ کرتے ہیں کہ مُسلمان اُسی طرح مغرب کو شکست دے دیں گئے جِس طرح سے مسیحیوں نے پیگن روم کو دی تیسری صدی کے نتیجے کے طور پہ روم ایک فوجی اکثریت بنا لیکن اُس میں اقتصادی بحران بھی آیا ۔ شہنشاہ ڈی اولیشن نے فیصلہ کیا کہ وہ بڑھتے ہوئے اقتصادی بحران کے سبب چیزوں کی قیمتوں مقرر کر دے آہستہ آہستہ اُس نے مسیحیوں اور یہودیوں کے لیے ساری سلطنت میں مخالفت کو بڑھا دیا جس نے بین الاقوامی انقلاب کو جنم دیا جو حال ہی میں مسیحی ہونے والوں کی طرف سے آیا اور یہ کونسٹنٹ ٹائن کی طرف سے تھا ۳۱۲ء میں رومی سلطنت کا پیگانی دور ختم کیا گیا اور کونصٹنٹ ٹائن ایک بادشاہ کے طور پہ سامنے آیا کیا دنیا میں ایسے ہی قوتیں اسلام کے لیے بھی واقع ہو سکتی ہیں ۔ مسیحیوں نے پوری رومی سلطنت میں مسیحیت کو پھیلایا اور یہ محض وقت کی بات تھی کہ اِس نے ایک فتح حاصل کی اِسی طرح سے پہلی اسلامی سلطنت نے مسیحی بیزن ٹائن کو فتح کیا ( جو کہ پہلے رومی حکومت تھی اور یہ محض چند عشروں میں ہویا کیا تاریخ بین الاقوامی اسلامی سلطنت کے لیے خُود کو دہرائے گی ؟ مسلمان مغرب میں وسیع پیمانے پر ہجرت کر گئے اور بڑے پیمانے پر بڑھ گئے کیا اِسی پس منظر میں اگلے چند عشروں میں دنیا کی طاقت اِسی طرح منتقل ہو گی۔ جواب اس موجودہ معاشی اور اقتصادی رُجحان کی بنا پر سنجیدہ ہے ۔

حیوان کا نشان

  حیوان کا عدد مکاشفہ کی کتاب میں لکِھا گیا ہے بہت سارے تفسیر کرنے والے اِس نشان کو ہائی ٹیک ڈیوائس بتاتے ہیں جو کہ دہنے ہاتھ یا ماتھے پر ہو گی یہ بات ممکن نظر آتی ہے لیکن کیا اِس کی کوئی متبادل تفسیر بھی ہو سکتی ہے ۔ مندرجہ ذیل تجزیہ مزید تحقیق کا متحامل ہے جو کہ الہیات دان پیش کریں گئے۔

ایک دلچسپ یو ٹیوب ویڈیو جو کہ جاری کی گئی اُس میں اِس نشان اور اُس کی خصوصیات کو بیان کیا گیا یہ ویڈیو پڑھنے والوں کو بہُت فائدہ دے گی اگر ممکن ہو تو ضرور دیکھیے کیونکہ اِس کتاب میں اِس کو دکھانا مشکل ہے ۔

http://www.youtube.com/watch?v=JIXdFjuAJ-w&feature=player-embedded

مکاشفہ ۱۸۔ ۱۶ : ۱۳

‘‘ اور اُس نے سب چھوٹے بڑوں دولتمندوں اور غریبوں، آزادوں اور غلاموں کے دہنے ہاتھ یا اُن کے ماتھے پر ایک ایک چھاپ کرا دی۔ تاکہ اُس کے سوا جِس پر نشان یعنی اُس حیوان کا نام یا اُس کے نام کا عدد ہو اور کوئی خریدوفروخت نہ کر سکے۔ حکمت کا یہ موقع ہے ۔ جو سمجھ رکھتا ہے وہ اِس حیوان کا عدد گِن لے کیونکہ وہ آدمی کا عدد ہے اور اُس کا عدد چھ سو چھیاسٹھ ہے۔ ’’

اس لفظ کے متبادل ممکنہ ترجمہ جو یونانی میں سے کیا گیا وہ اِن مندرجہ بالا آیات سے ملتا جُلتا ہے۔ لفظ ‘‘ نشان ’’ یونانی کے لفظ چیراگامہ سے لیا گیا ۔ ( ایک اعلیٰ یونانی کلیدالکتاب کے حوالہ نمبر ۸۰ : ۵۴ دیکھیئے اس لفظ کا مطلب کھودنا یا کھرچنایا مہر کرنا ہے ۔( ایک کندہ کیا ہوا نشان جو مجسمے پہ کیا جاتا ہے : ‘‘ کندہ کیا ہوا تصور ’’ رومہ پیرائے میں چیراگامہ شاہی مہر کو کہتے ہیں جو سرکاری دستاویز کے ساتھ رکھی جاتی ہے۔ یہ مہر بھی ایک اختیار کی بات کرتی ہے جو عام طور پر غلاموں کی ملکیت کو ثابت کرنے کے لیے لگائی جاتی تھی ۔ فوجی اکثر اپنے پسندیدہ جرنیل کا نام لِکھتے اور اِسے بدعتی عقیدے کے طور پہ اپنے پسندیدہ دیوتا کے ٹیٹو کی شکل میں بطور اپنی عقیدت اور تعلق کے علامتی طور پر بناتے تھے۔ ( ۲۹ )

دلچسپی کی بات یہ ہے کہ اسلامی جہادی اور اسلام کے لیے وقف لوگ اکثر اپنے ماتھوں پر پٹیاں باندھتے اور اپنے دہنے بازوؤں پر عطات گزاری کا نشان باندھتے ( یعنی بسمہ اللہ اسلامی عقیدہ ‘‘ کہ اللہ کے نام میں ’’ ) اور اِس کے ساتھ ہی دو تلواریں کراس کی شکل میں ہوتی ہیں اور ۶۶۶ کا عدد کلیسیاء کے لیے پہچان ہے کُچھ لوگ اِس کو عدد سے زیادہ ایک علامت سمجھتے ہیں اور یہ نشان بسمہ اللہ سے مشاہبت رکھتا ہے اور تلواروں کا اِس طرح سے نشان کو پیش کرنا کائناتی اسلامی اتحاد کو بھی ظاہر کرتا ہے۔

اسلامی مُلاء سکھاتے ہیں کہ آخری وقت میں کِسی کے پاس بھی کوئی اور حل نہیں ہو گا کہ وہ اِس کے بغیر زندہ رہے اِس لیے ہر کسی کو اللہ کی تابعداری میں یا اُس کے لیے سر کٹوانے کے لیے اسلامی مذہب کو قبول کرنا چاہیے ۔ اگر کوئی اللہ کی عطات کا انتخاب کرتا ہے تو اُن کو اجازت ہے کہ وہ پوری دنیا میں خلافت کی شہنشاہت پر ایمان رکھتے ہوئے کُچھ بھی بیچے یا خریدیں ۔

اِس پس منظر میں بائبل بتاتی ہے ۔۔ ۔ اور اُن کی روحوں کو بھی دیکھا جنکے سر یسوع کی گواہی دینے اور خُدا کے کلام کے سبب سے کاٹے گئے تھے اور جہنوں نے نہ اُس حیوان کی پرستش کی تھی نہ اُسکے بُت کی اور نہ اُس کی چھاپ اپنے ماتھے اور ہاتھوں پر لی تھی ۔ وہ زندہ ہو کر ہزار برس تک مسیح کے ساتھ بادشاہی کرتے رہے۔’’ ( مکاشفہ ۴ : ۲۰ )

دوبارہ اسلام اِس سر قلم کرنے کے مرکز کے لیے بڑا مناسب ثابت ہوتا ہے کہ وہ لوگ جو اسلام کی تابعداری نہیں کرتے یا مہدی یعنی مخالفِ مسیح کی یا ( اُس کی پوجا نہیں کرتے ْ اُس کے سامنے جُھکتے نہیں ْ یا اُس کی تابعداری نہیں کرتے ) اُس کی تصویر کی ( یعنی ہلال چاند کی یا مکہ کے حجرہ اسود کی ) جِس کے اِس کتاب کے ابتدائی ابواب میں بیان کیا گیا ہے کہ اِس حجرہ اسود یعنی اِس بُت کی تاریخی ، جغرافیائی اور الہیاتی تعریف کیا ہے تمام مسلمانوں کی ضرورت ہے کہ وہ اپنی روزانہ کی نمازوں میں اِس حجرہ اسود کے سامنے جُھکیں۔

 یونانی ترجمے کے مطابق ماتھا اور بازو لفظ ‘‘ اُن کے ’’ کی وجہ سے فقرے میں جمع کے صیغے میں آتا ہے اور یہ پیشانی کے لیے اور بازو کے لیے پھر بھی انفرادی طور پہ استعمال ہوا ہے ۔ دائیں ہاتھ یا بازو اور ماتھے کی اہمیت اسلامی پس منظر میں اُن کی رویتوں سے لی گئی ہے ولید شُعبت اِس حقیقت پر اپنی رائے پیش کرتے ہیں :

حیران کُن طور پر اور بائبل کی اِس پیشن گوئی کو بُہت لمبے عرصے پہلے سچ ثابت کرنے کے لیے حیوان کے اِس نشان کو نبی پاک نے اپنے اُوپر اسلامی حکم کی حقیقت میں لیا اور حکم دیا : ‘‘ اللہ میری قوم کو روزِ محشر سے بچائے گا اور اُس کے سامنے گناہ کے ننانوے رجسٹرڈ ہو گئے اور ہر رجسٹرڈ دیکھا جا سکتا ہے پھر اُس سے پوچھا جائے گا کیا تم اِن میں سے کِسی کا انکار کرتے ہو پھر وہ کہے گا نہیں خُدا یا پھر وہ اُس سے پوچھے گا کیا اِن کے لیے تمہارے پاس کوئی بہانہ وہ کہے گا نہیں خُدایا پھر اُسے بتایا جائے گا لیکن تمہارا ایک نیک کام ہے اُس کی وجہ سے تمہیں سزا نہیں ملے گی پھر ایک پٹی لائی جائے گی اور اُس طومار پر یہ الفاظ لکھے ہونگے کوئی خُدا نہیں ماسوائے اللہ کے اور محمد اُس کا رُسول ہے پھر وہ اُس سے اُس کے اعمال کے بارے میں پوچھا جائے گا وہ کہے گا اے خُداوند اِس پٹی اور ان رجسٹروں کا کیا مطلب ہے ؟ اُسے بنایا جائے گا تمہیں کوئی سزا نہیں ملے گی ایک ہاتھ پر اُس کے اعمال ہونگے اور دوسرے پر پٹی پھر رجسٹرڈ تیرے گئے اور اُس پٹی کا وزن اُن رجسٹروں سے زیادہ ہو گا ۔ ’’ ( ترموتھی ۳۹ : ۲۶ ) ۔ ( ۳۰ ) شُعبت اِس کے بارے میں بتاتا ہے :

‘‘ حیوان کا نام ’’ اللہ کے مختلف ناموں کے ساتھ ساتھ ہو گا اور یہ آدمی کے بازو یا ماتھے پر عطات گزاری کے لیے باندھا ہوا ہو گا اسلام عطات گزاری اور غیر معبودوں کے ساتھ تعلق کو پیش کرتا ہے اور اُن کے گُستاخ ہونے کی شہادت دیتا ہے اور یہ پٹیاں اُن کے ماتھے پر بندھی ہوئی ہیں یہ ساری چیزیں مِل ملا کر بائبل کے مطابق حیوان کے نشان کو پیش کرتی ہیں۔ ( ۳۱ )

شہادت اسلام کا ایک عقیدہ یا اُن کے ایمان کا اعلان ہے یہ ایک عربی محاورہ ہے ‘‘ لا الہ اللہ محمد رُسول اللہ ’’ جِس کا مطلب ہے ‘‘ کوئی خُدا نہیں ماسوائے اللہ کے اور محمد اللہ کا بھیجا ہوا رُسول ہے ۔( اللہ کا رُسول ) ’’یہ عقیدہ دونوں طرح سے گُستاخی کی تعریف کے لیے پورا اُترتا ہے : پہلے نمبر پر یہ یہواہ کے علاوہ کِسی اور کو سچے خُدا کے طور پہ پیش کرتا ہے ؛ دوسرے نمبر پر یہ محمد کو ایک ایسی خاص جگہ پہ پیش کرتا ہے جس جگہ کو صرف یسوع ہی پُورا کر سکتا ہے۔ ( ۳۲ )

ایک اور پہلو یہ ایک غور کریں تو اسلام اور بائبل کے پیراؤں کے درمیان دہنے ہاتھ کا ایک تعلق نظر آتا ہے جیسے کہ چھٹے باب کے نتیجے میں یہ پیش کیا گگیا ہے ۔ محمد نے اپنی ایک فرضی اور سخت رسم میں کہا کہ ہر کام سیدھے ہاتھ سے کرو اور اپنے پیروکاروں کو بھی حکم دیا یہ بات سختی سے محمد نے کہی اور موجودہ زمانے میں یہی عادت جاری ہے ۔ میرے ایک دوست نے جو انگلش کا سعودی عرب میں ایک استاد ہے میرے ساتھ ایک تجربے کو بانٹا ۔ پہلے دن اُس نے اپنی آمد پر متعلقہ افسر کو رپورٹ دی وہ ایک داڑھی والا بوڑھا شخص تھا جو داڑھی کے ساتھ اپنی مذہبی عقیدت کو پیش کر رہا تھا ۔ افسر نے اپنے دہنے ہاتھ سے میرے دوست سے اُس کی دستاویز لینے کی کوشش کی اور میرے دوست نے بائیں ہاتھ سے یہ دستاویز دی کُچھ سیکنڈوں کے لیے یہ بڑا بُرا لگا جب اُس نے میرے دوست پر جُھک کر اُس کے کان میں کہا ‘‘ سیدھے ہاتھ ’’ سے پکڑاؤ۔ ایک دفعہ جب پیپر سیدھے ہاتھ سے دیئے گئے تو اُنھوں نے اسے فوری طور پر قبول کر لیا اِس روایت کی روشنی میں کوئی بھی اِس بات کو اسلام اور جانور کے دہنے ہاتھ پر نشان کے ساتھ پیش کر سکتا ہے ۔ موجودہ دور میں اسلام کے ساتھ وقف لوگ بسمہ اللہ کا نشان پہنتے ہیں یا اسلامی عقیدے کو اپنے دہنے بازوؤں پر رکھتے ہیں لیکن مستقبل میں یہ آسانی سے دہنے ہاتھ پر بدل دیا جائے گا ۔ دلچسپ بات یہ ہے کہ اسلامی روایت مکہ کی طرف بطور حیوانی نظام کے اشارہ کرتی ہے ۔ شُعبت دو اسلامی حدیثوں کو پیش کرتا ہے : ‘‘ حیوان المسجد اور مکہ میں الحرم سے آئے گا ’’۔

‘‘ محمد مجھے صحرا میں مکہ کے نزدیک ایک جگہ پر لے گیا یہ ایک ریت کے سبب زمین کا خشک ٹکڑا تھا ۔ محمد نے کہا حیوان اِس جگہ سے نمودار ہو گا، یہ ایک بہت چھوٹا علاقہ تھا۔ ’’ ( ۳۳ )

اِسی طرح بائبل میں فرشتہ بھی یوحنا کو صحرا میں ایک ‘‘ عورت ’’ یا ‘‘بابل کی فاحشہ ’’ جو حیوان پر سوار تھی دکھانے کے لیے لے گیا اور یہ بھی عرب کے صحرا میں سے آرہی تھی۔ بائبل کے بُہت سارے پیرائے ہیں جو ‘‘ بابل کی فاحشہ ’’ کے مساوی ہیں اور جغرافیائی طور پر عرب کو پیش کرتے ہیں جو کہ ابتدائی بابلی شہنشاہت کا حصہ تھا ۔

 مزید برآں وہ جو غیر معمولی بائبل کی نبوت سے دلچسپی رکھتے تھے جیسے کہ نوسترہ دامس نے بھی پیشن گوئی کی کہ مخالفِ مسیح عرب میں سے آئے گا ۔ اور پس منظر کے مطابق اسلامی لیڈر مہدی عرب سے آئے گا اور ترکی پر اور ممکنہ طور پر اسلامی کونفیڈریسی پر حکومت کرے گا یا یہ علاقہ مخالفِ مسیح کے لیے حیوانی نظام جِس کی ابتداء عرب سے ہوئی کو آگے بڑھائے گا ۔ یہ مقالہ مزید تحقیق کے لیے ایک قائلیت کی روح فراہم کرے گا اور اِس سے علم و الہ آخرت کے مطالعہ میں تحقیق اہم پہلو پیش کریں گی۔

نتیجہ

اسلام چاند دیوتا یعنی اللہ کے ذریعے سے اُن سب کو چیلنج کرتا ہے جو قرآن کے اختیار پر شک کرتے ہیں :

‘‘ مگر ایک بہُتان جو اُنھوں نے بنا لیا ہے اور اُس پر اور لوگوں نے اُنھیں مدد دی ہے بے شک وہ ظالم اور جھوٹ پر آئے اور بولے اگلوں کی کہانیاں ہیں جو اُنھوں نے لِکھ لی ہیں تو وہ اُن پر صبح و شام پڑھی جاتی ہیں ۔ ’’ ( قرآن ۵ ۔ ۴ : ۲۵ ) پھر قرآن ایک اور بیان دیتا ہے جو ایماندار بے ایمانوں کو دیتا ہے ۔ ‘‘ تُم فرماؤ اُسے تو اُس نے اُتارا ہے جو آسمانوں اور زمین کی ہر چھپی بات جانتا ہے ۔۔۔ ’’ ( قرآن ۶ : ۲۵ )

یہ پیرائے بغیر کِسی شہادت کے اِس بیان کو مدد دینے کی وجہ پیش کرنا چاہتا ہے مفکرین نے اِس بات کو دیکھا ہے کہ قرآن کی ساری کہانیاں یا تو پہلے سے موجود ہیں یا محمد کی زندگی کے بارے میں ہے ۔ قرآن میں کُچھ بھی نیا نہیں ہے ۔ بہت سارے قرآن کے قابل ذکر پیرائے اسلام سے پہلے کی تاریخ یا حدیث کے حوالوں کے بغیر نہیں سمجھے جا سکتے ۔ ( ۱ ) مثال کے طور پہ سورما اُونٹنی کا ذکر ایک مشہور عربی کی دیوار کے عقیدے سے لیا گیا ہے ۔ قرآن ۷۸ ۔ ۷۷ : ۷ ) مزیدبرآں قرآن کی یہودی کہانیوں جیسے کہ ‘‘ بندر آدمی ’’ کی کہانی جس میں لوگ بندروں کی صورت میں بدل جائیں گئے ۔ ( قرآن ۶۵ : ۲ ؛ ۱۶۶ : ۷ ) مسیحی ذرائع بھی جیسے کہ غار کے ساتھی کا حوالہ بُہت زیادہ لیے گئے ہیں ۔ ( قران ۲۶ : ۱۸ ) یہ کہانی ید دلاتی ہے کہ کیسے کُچھ نوجوان ۳۰۹ سالوں کے لیے غار کے اندر گئے اور پھر ٹھیک حالت میں زندہ پائے ۔ ( ۲ ) کُچھ مثالیں ایسی ہیں جن کا پرانے عقائد سے جو کہ محمد کے قرآن سے پہلے ہی عرب میں موجود تھے سامنے آئی ہیں۔

اِن عقائد کے لیے مزید اسلام سے قبل کی رواتیں بڑھی پڑی ہیں۔ یہ کتاب اِن میں سے بُہت ساری روایتوں کو پیش کرتی ہیں ۔ مقدس پتھروں کو چُومنے اور رگڑنے کی مادہ پرستی کی رسمیں جو کعبہ میں تھیں طواف کرنے کی رسم چاند دیوتا اور الرحمان کی بدعت اور اللہ کی تین بیٹیاں یہ سب مادہ پرستوں کی رسمیں ہیں ۔ یہ ساری کی ساری اسلام سے پہلے کی رسموں اور اسلام کی مشق کے ساتھ بندھی ہوئی ہیں جن کو تحقیق اور مطالعہ کے ساتھ ایک تاریخی شواہد میں دستاویز کی صورت میں پیش کیا گیا ہے ۔ ( ۳ ) دوسری مشقیں بھی جو موجود نہیں تھیں وہ بھی شامل کی گئی اِس میں مادہ پرستوں کی دن میں پانچ دفعہ مکہ میں نماز پڑھنے کی رسم ، دو پہاڑوں کے درمیان دوڑنے کی رسم، کنکریاں مارنے کی رسم ، ہفتے کی بجائے جمعے کو لوگوں کے اکٹھے ہونے کی رسم مہنے میں دن کے وقت روزہ رکھنے کی رسم ، نماز سے پہلے وضو کرنے کی رسم ، ناک میں پانی ڈالنے اور نکالنے کی رسم، عربیوں کے جنوں پر ایمان لانے کی رسم، چوروں کے ہاتھ کاٹنے کی رسم یہ سب پہلے موجود تھیں۔

مزید ، اور بُہت ساری مادہ پرستی کی رسمیں حدیث کے اندر موجود ہیں ۔ جِس میں : ٹیبوز کی رسم، بُری آنکھ کی رسم ، جادو کی رسم ، بد دعاؤں کی رسم، ناموں کی رسم، کامیابی کی رسم ، قسم کھانے کی رسم، خاص قربانیوں کے وسیلے قسم توڑنے کی رسمیں ، تہم پرستی کے عددوں کی رسمیں ، شمانیت کی رسمیں اور روحوں کی رسمیں ۔  ( ۴ ) اِن تمام تر مشقوں کو محمد کی تعلیمات کے ساتھ جوڑ کر اسلامی ایمان بنا دیا گیا۔ بُہت سارے مسلمان تسلیم کرتے ہیں کہ یہ کہانیاں اور رسمیں عربوں کی تاریخ میں پہلے سے موجود تھیں ۔ جب بہت ساری چیزوں میں اسلام کی یہ شکلیں موجود تھیں تو پھر کیوں اِس بات پہ اصرار کیا جاتا ہے کہ قرآن آسمان سے نازل ہوا ہے ۔ تاہم تاریخی شواہد اور جغرافیائی دریافتوں نے اِس کے خلاف چیزیں تیار کر لی ہیں ۔ تاریخ سے یہ بات واضح ہے کہ محمد نے پرانے عقیدوں ، رسموں اور بائبل کی پہلے سے موجود کہانیوں سے اِس کو تیار کیا ہے۔

جیسے کہ اِس کتاب میں بیان ہوا ہے کہ محمد نے تمام تر ذرائع اپنے ہی ارد گرد سے لیے ہیں اُس کی ملاقات عربی بدعتوں اور مختلف ایمانداروں سے ہوئی۔ ( مسیحی ، یہودی اور خوفِ خُدا رکھنے والے ) اور یہ ملاقات اُس کے کارواں کے سفروں میں ہوئی۔ مختلف علاقوں میں گھومنے کے بعد اور ہر عقیدے کے ٹکڑے لینے کے بعد محمد نے اپنی پوری زندگی کے دوران قرآن کا اصل مواد جمع کیا ۔

حیرت انگیز طور پر حجرہ اسود کی پرستش کا عقیدہ اِن تمام تر رسموں میں حٰیران کُن ہے یہ بات قابلِ ذکر ہے کہ مسلمان بُت پرستی کے خلاف سرگرم ہیں تو پھر وہ کیوں حجرہ اسود کو چومنے پر اصرار کرتے ہیں ؟ بائبل کی تعلیمات کے مطابق حجرہ اسود کی پرستش غلط ہے اور یہ بھی بُت پرستی ہے۔ یہ سنجیدہ تضاد محض اِس حقیقت سے واضح ہوتا ہے کہ محمد نے عرب کی مادہ پرستی کی رسموں کو اختیار کیا اور پتھروں کی بدعت ابتدائی عرب سے آئی ۔ بُت پرستی کی اِس شکل کو اکثر ‘‘ پیترا آلوترے ’’ ( یعنی پتھروں کی پوجا کرنا ) کے نام سے پہچانا جاتا تھا اور اِس کی مشق بُہت ساری ثقافتیں پوری دنیا میں کرتی تھیں۔ پتھروں کی پرستش مادہ پرستی کی بڑی شکلوں میں سے ایک ہے ہر سال لاکھوں مسلمان مکہ کی زیارت کرتے ہیں یعنی اللہ کے گھر کی جِس کی نمائندگی حجرہ اسود کا بُت کرتا ہے ۔ مسلمان اِس شہادت کو قبول کرنے سے انکار کرتے ہیں جو اِس حقیقت کو پیش کرتی ہے کہ اللہ کی پوجا محض اسلام سے پہلے کے پتھروں کی پوجا کی ایک فریبی شکل ہے جِس کو وحدانیت کے نام میں پیش کیا گیا۔ جب آپ پانچواں باب پڑھتے ہیں تو آپ کو شہادت ملتی ہے کہ اللہ ایک چاند دیوتا ہے جِس کو حجرہ اسود کا بُت پیش کرتا ہے۔

محمد نے یہودی تعلیمات اور رسومات کو اختیار کیا جب تک کہ اُنھوں نے نبوت کو رد کیا ۔ یہودیوں نے اِس بُت پرستی کو قبول کرنے سے انکار کر دیا۔ جو اِس حصے میں محمد کے نئے مذہب سے آرہی تھی وہ سارے کے سارے عرب مادیت پرستی اور چاند دیوتا اللہ کی پرستش سے پہلے ہی خبردار تھے جو کہ اسلام نے اختیار کی۔ محمد نے یہودیوں کے خلاف نفرت کا اظہار کیا جب اُنھوں نے اُس کے دعوے کو ماننے سے انکار کیا۔ محمد اور اُس کے اسلامی پیروکاروں نے بڑے تُصب کے ساتھ یہودیوں کی مخالفت کی۔ اِن اسلامی باتوں کے جواب میں جو کہ یہودیوں کے خلاف تھیں یہ بات منطقی طور پہ سامنے آتی ہے کہ یہودی مفکرین ، ربی جوزف تلیشکن نے بہت سارے حوالوں کے ساتھ اِس کو پیش کیا۔ یہودی ادب میں، ربی تلیشکن نے محمد کے ان پڑھ ہوتے ہوئے صحیفوں کے علم اور عورتوں کے لیے اُس کے خیالت پر لِکھا۔ ( نوٹ : ) محمد تلیشکن کا اُبھرتا ہوا مضمون تھا :

گہری محبت شدید مخالفت میں بدل گئی جب یہودیوں نے محمد کے خُدا کے نبی ہونے کو تسلیم کرنے سے انکار کر دیا۔ مسیحیوں کے ساتھ ساتھ یہودی بھی یہ مان رکھتے تھے کہ محمد کے سچے پیغام کے اندر کُچھ بھی نیا نہیں تھا ۔ اور وہ یہ بھی جانتے تھے کہ جو کُچھ نیا ہے وہ سچ نہیں تھا۔ مزید یہ کہ محمد کا عبرانی بائبل کا علم سطی ہے ۔ ۔ ۔ ( کہ مطابق ) سورۃ۳۸ : ۲۸ ، میں وہ فراعون کے بارے بیان کرتا ہے ۔( خروج کی کتاب سے ) ہامان سے پوچھتا ہے ( یہ آستر کی کتاب میں ہے ) کہ وہ بابل کو بُرج کھڑا کرے ایک قسط جو پیدائش سے شروع ہوتی ہے مزید یہ کہ یہودی اور یہ معاملہ مسیحیوں کے لیے بھی محمد کی ہدایت کے مطابق کہ نافرمان بیویوں کو پیٹا جائے متاثر کن نہیں تھا۔ ( سورۃ ۳۴ : ۴ ) ۔ ( ۵ )

ربی تلیشکن اس بات کے بارے میں بھی بیان کرتا ہے کہ کیسے اُس نے توریت کی تعلیم کو وصول کیا :

محمد نے بُہت طریقوں سے یہودیوں اور یہودیوں کے مذہب پر حملہ کیا ۔ ۔ ۔ اُس نے ابراہام کو یہودی کی بجائے مسلمان پیش کیا ؛ ‘‘ ابرہام نہ یہودی تھے اور نہ نصرانی بلکہ ہر باطل سے جُدا مسلمان تھے اور مُشرکوں سے نہ تھے۔ بے شک سب لوگوں سے ابراہیم کے زیادہ حقدار وہ تھے جو اُن کے پیرو ہوئے ۔ اور یہ نبی اور ایمان لانے والے اور ایمان لانے والوں کا والی اللہ ہے ۔’’ سورۃ ۶۸ ۔ ۶۷ : ۳ محمد یہودیوں پر اُن کی نبوتوں کے بارے میں الزام لگاتا ہے جو کہ بائبل سے لی گئی ہیں۔ خاص طور پہ وہ الزام لگاتا ہے کہ یہودی سچے توحیدی نہیں ہیں کیونکہ اُس نے دعوی ٰ کیا تھا کہ وہ عزرا نبی کی بطور دیوتا پاجا کرتے ہیں۔ ( سورۃ ۳۰ : ۹ ) ۔ ۔ ۔ سورۃ ۶۱ : ۲ میں مثال کے طور پہ محمد نے کہا ‘‘ بے شک ایمان لانے والے تیز یہودیوں اور نصرانیوں اور ستارہ پرستوں میں سے وہ کہ سچے دل سے اللہ اور پچھلے دن پر ایمان لائیں اور نیک کام کریں اِن کا ثواب اُن کے رب کے پاس ہے اور نہ اُنھیں کُچھ اندیشہ ہو اور نہ کُچھ غم ۔’’ پچھلے سالوں میں اسرائیل کے ساتھ ایک امن کا محاہدہ کرنے سے پہلے شام کے صدر انور سعادات نے اِس آیت کو مسلمانوں کے برتاؤ کے تعلق سے یہودیوں پر اِس آیت کو واضح کیا جب مِصر نے اسرائیلیوں کو شکست دی۔ ( ۶ )

تلیشکن عمر کا حوالہ دیتا ہے جِس نے اسلامی حکومت کے تحت اختیار کو سمجھایا :

مغرب میں ایک بہت مشہور عقیدہ ہے یہودی مسلمان شہریوں کے برابر دینا میں زندہ رہے جب تک کہ صحیونیوں نے یہودی مخالفت احساسات کو عرب کے درمیان واضح نہ کیا ۔ حقیقت میں اُن کے سوسالہ رویے کے دوران اسلام نے یہودیوں اور مسیحیوں کو حقارت کی نظر سے دیکھا اور اُنھیں دوسرے درجے کے شہری کے طور پہ رکھا۔ ( ۷ ) مزیدبرآں تلیشکن بیان کرتا :

اُن کا معیار خود کو غیر توحیدیوں کے مقابلے میں ابھی بھی برتر ہے وہ علاقہ جات جن کو مسلمان فوجوں نے فتح کیا۔ لوگوں کو یہ پیش کش کی گئی ۔ کہ یا تو دائرہ اسلام میں آجائیں یا پھر مر جائیں۔ یہودیوں اور مسیحیوں کو جن کا ذکر ہوا ہے کہ اُن کو اُن کے مذہب کی اجازت دی گئی اُن کی زندگیاں عمر کے قانون کے مطابق بسر ہوئی جہاں تک سیاہ لوگوں کا تعلق ہے تو اُن کے لیے جنوب میں جِم کرو کا قانون لاگو کیا گیا ۔ یہودیوں اور مسیحیوں کو کہا گیا کہ جب مسلمانوں کی خواہش ہے وہ اپنی نشستوں سے کھڑے ہو جائیں ۔ یہودی اور مسیحیوں کو منع کیا گیا کہ وہ کِسی اور مذہب میں داخل نہ ہوں اور اپنے مذہب کی تبلیغ نہ کریں ۔ یہاں تک کہ دھہمیوں کو کہا گیا کہ جب وہ اپنے مردوں کو دفن کریں تو اپنی آواز بلند نہ کریں ۔ ایک عملی ظلم کی حدیں نظر آتی ہیں۔ اُس کو اجازت دی گئی کہ وہ صرف گدوں کو چلا سکتے ہیں اور اُن کو منع کیا گیا کہ وہ گھوڑے اور خچر نہیں چلا سکتے ۔ ( ۸ )

تاریخ کے ریکارڈ کے مطابق اسلامی قوانین کو یہودیوں اور مسیحیوں کی ذلت کے لیے لاگو کیا گیا ، تلیشکن بیان کرتا ہے :

یہودی اور مسیحی عرصہ دراز سے تحقیری قانون کی زد میں رہے اُن کو اکثر اوقات وہ کُچھ پہننے کے لیے کہا جاتا جو وہ نہیں پہننا چاہتے وہ کُچھ جس کو پہن کر وہ احمق نظر آئیں ۸۰۷ ء میں ۔ ۔ ۔ عباثی خلیفہ ہارون الرشید نے قانون پاس کیا کہ یہودی ایک لمبی ٹوپی پہنے گئے اور پیلے رنگ کی بیلٹ پہنے گئے ۔ ۔ ۔ گیارھویں صدی میں بغداد میں یہودی عورتوں کو ایک پاؤں کالے رنگ کا اور دوسرا لال رنگ کا جوتا پہننا پڑتا تھا اور اُن کے گلے اور جوتے کے ساتھ ایک پیتل کی گھنٹی ہوتی تھی۔ ( ۹ )

یہ ذلت وسطی دور میں بھی جاری رہی تلیشکن لِکھتا ہے وسطی دور میں فاطمید خلیفہ حاکم نے مسیحیوں کو حکم دیا کہ وہ دو فُٹ لمبا صلیب بازوؤں کے ساتھ پہنے جبکہ یہودیوں کو پانچ پاوئنڈ وزنی گیند اپنی گردن کے گرد پہننی پڑتی تھی ۔ اس بات کی ‘‘ یادگاری ’’ کے لیے کہ اُن کے آباؤاجداد کبھی بچھڑے کے سر کی پوجا کرتے تھے ۔ ٍ ۱۹۴۸ ء میں یمن سے اُن کی روانگی تک تمام یہودی مردوزن کو یہ زور دیا جاتا تھا کہ وہ فقیروں والے کپڑے پہنے جو اس بات کی علامت تھی کہ وہ نچلے درجے کے دھہمی ہیں۔ ( ۱۰ )

جہاں کہیں اسلام نے حکومت کی وہاں یہودیوں اور مایحیوں کو آزادی اور انسانی اختیارات سے نچلے حصے میں رکھا گیا۔ ماضی میں اسلامی عقیدے نے ظالم قوانین بنائے اور اُن سب کے ساتھ تشدد کیا جہنوں نے محمد کو بطور نبی ماننے سے انکار کیا۔ اِس سیاست نے اُن تمام تر قوموں کو جہالت اور ذلت دی جہنوں نے جُھوٹے نبی محمد کی مخالفت کی  اور اُس کے مادہ پرست چاند دیوتا اللہ کی۔

اسلامی قوانین کی مخالفت کی وجہ سے محمد کے بارے میں سچائی بیان کرنے کی وجہ سے اُن پر تشدد ہوا۔ یہ کتاب ذاتی طور پہ یا ارادی طور پہ مسلمانوں کی مخالفت کے لیے مصنف کی نفرت نہیں ہے بلکہ اسلامی تعلیم اور اُن کی شہنشاہی فِطرت کی عکاسی ہے ۔ یہ کتاب اِس لیے لکھی گئی کہ مسیحی اور غیر مسیحی دونوں اِس بات کو سکھیں کہ اسلام کی تاریخی جڑیں کیا ہیں اِس بات کی اُمید کی جاتی ہے کہ کوئی بھی مسلمان جو اِس کام کو پڑھے گا وہ خُون کے کفارے کی قُربانی کی جس کا ذکر توریت میں آیا ہے اور جواب ختم ہو چکا ہے اُس کی عزت کرے گا اور یسوع مسیح کو اپنے شخصی خُداوند اور نجات دہندہ کے طور پہ جانے گا ۔ یہ کتاب اِس بات کی شہادت بھی ہے کہ وہ سب جو یسوع مسیح میں حقیقی معافی کو کبھی نہیں مانتے تھے وہ توبہ کریں گئے اور زندہ خُدا یہواہ کی طرف پھر آئیں گئے۔ محمد نے بیان کیا تھا کہ موسیٰ کی پانچ کتابیں ہیں جو کہ پاک توریت کہلاتی ہیں ختم ہو چُکی ہیں۔ تاہم وہ یہ دیکھنے میں ناکام ہوا کہ خُون کی قُربانیاں آننے والے مسیحا کی تصویر پر تھیں جو کہ دُنیا کے گناہوں کو اُٹھانے کے لیے آئے گا ۔ توریت بیان کرتی ہے کہ خُون بہائے بغیر گناہ کی معافی نہیں ہے اور یہ بات ہر ایک شخص کے لیے مسلمان بدھ مت ، ہندو سیکلر لوگ، مسیحی وغیرہ کے لیے ہے کہ نجات صرف یسوع میں ہے نہ  کہ کِسی مذہب یا فلسفے کے اندر مذہب انسان کے جِسم کے کام پر بنیاد ہے جو بچا نہیں سکتا تاہم نجات یسوع میں ہے ۔ یسوع نے اپنی روح میں اپنے لوگوں کو اچھے کام کرنے کے قابل بنایا ہے جو کہ حقیقی مذہب ہے ۔

توریت معافی اور خُدا کے ساتھ ملاپ کے بارے میں کیا کہتی ہے؟ پاک توریت میں ( احبار ۱۱ : ۷ ) ، یہواہ پاک خُدا خُون کی قربانیوں کا مطالبہ کرتا ہے ۔ ساری توریت میں خُون کی قُربانی مسیحا کی پہلی آمد جو گناہ کی معافی کے لیے اُس کی موت کو پیش کرتی ہے کی ایک تصویر ہے ۔ یہواہ نے ہر شخص کو آزاد مرضی دی ہے کہ وہ اِس فضل کو حاصل کرے ۔ خُداراستبازی کے اندر ۱۰۰ فیصد کاملیت کا مطالبہ کرتا ہے۔ انسان کے اعمال اور کام راستبازی کے اِس معار کو کبھی پورا نہیں کر سکتے۔ جیسے کہ توریت میں لکھا ہے۔ ‘‘ دیکھ میں نے بدی میں صورت پکڑی اور میں گناہ کی حالت میں ماں کے پیٹ میں پڑا۔’’ اس وجہ سے خُداوند یسوع مسیح ہماری قُربانی بنا تاکہ اُس کے وسیلہ سے اُن تمام کے لیے جو معافی مانگے کامل راستباز ٹھہری۔ یعنی اپنے ذہنوں کو بدلیں اور اپنی زندگی کی سمتوں کو بدلیں اپنے گناہوں کے لیے ، اور اُسے بطور اپنے خُداوند اور نجات دہندہ کے وصول کریں۔

یسوع مسیح نے ہمارے گناہوں کے لیے صلیب پر ایک متبادل قُربانی کے لیے خُود کو پیش کیا اور ہم سب کو ابدی زندگی میں اُس کے نام سے بلائے جانے کے لیے جسم سمیت قبر سے زندہ ہوا۔ تمام ایمانداروں کے اندر وہ روح القدس کی صورت میں موجود ہے جہنوں نے اُسے قبول کیا۔ نجات خالصتاً یسوع سے ہے ایک منظم مذہب ، جماعت یا دوسرے انسان کے بنائے ہوئے مذہب سے نہیں ۔ اسلام کے مطابق محمد کی تعلیمات جو حدیث میں ہے تمام ماسوائے اُن کے جو جہاد کرتے ہیں سارے جہنم میں جائیں گئے ۔ یا اسلام کے برزخ کی جگہ اِس شہادت کے پیش نظر جو اس کتاب میں بیان کی گئی ہے قرآن کی فطرت مادی ہے اور اسلام مادیت پرستی سے نِکلا ہے ۔ مجھے خُداوند میں یہ اُمید ہے کہ وہ جو اِس نئی بیصرت کو پا چکے ہیں وہ مسیحیت کو خُداوند یسوع مسیح کے فضل سے نجات کے لیے حاصل کریں گئے۔

 

 

مخفف ڈی

اسلامی حکومت وسعت کا وقت

۵۷۰۔ محمد پیدا ہوا ( تقریباً تاریخ )

۵۹۸ ۔ محمد نے ایک دولت من بیوہ خدیجہ سے شادی کی تقریباً تاریخ ) ۶۱۰ ۔ محمد نے ایک متشدد روح کے ساتھ غارِ حرا میں ملاقات کے وسیلے اپنی پہلی وحی حاصل کی۔

۶۲۲۔ پہلی ہجرت ( مدینہ کے لیے ہجرت اور اسلامی سال کا پہلا کیلنڈر ) محمد نے اپنی جنگ کی دفاع کے لیے پہلی وحی حاصل کی نتیجتاً اسلام کی ترقی کے لیے حملہ کرنے کے جہاد کی وحی بھی شامل ہوئی۔

۶۲۴ ۔ بدر کی لڑائی بنی کفار کے یہودی مدینہ سے نکالے گئے ۔

۶۲۵ ۔ اُحد کی لڑائی ۔ بنی نادر کے یہودی مدینہ سے نکالے گئے۔

۶۲۷ ۔ جنگِ خندق محمد اور اُس کے پیروکاروں نے ۶۰۰ سے ۹۰۰ کے درمیان بنی قریضہ کے یہودی آدمیوں کو قتل کر دیا اور اُن کے خاندانوں کو غلاموں کے طور پہ بیچ دیا۔

۶۲۸ ۔ صُلح حدیبیہ کا واقعہ ہوا اور جنگِ خیبر لڑی گئی ۔

۶۳۰ ۔ مکہ کی فتح

۶۳۲ ۔ محمد کا آخری حج اُس کے مرگِ بستر پر محمد نے اپنے پیروکاروں کو پوری دنیا میں یہ کہہ کر جہاد کا حکم دیا ، ‘‘ میں تمہیں آدمیوں سے لڑائی کا حکم دیتا ہوں جب تک کہ وہ یہ نہ کہیں کوئی معبود نہیں ماسوائے اللہ کے ’’

۶۳۴ ۔ جنگِ تبوک

۶۳۷ ۔ شام اور یروشلم کی فتح

۶۳۹ ۔ خلیفہ عمر نے یروشلم کو فتح کیا اور پتھر کا گُنبد تعمیر کرنے کا منصوبہ بنایا ابتدائی یہودیوں کی ہیکل کو مسجد میں بدلنے پر بشپ سوفیرنس نے پاک جگہ کے لیے اِس منصوبے کو ‘‘ دانیل نبی کی طرف سے کہی گئی اِس بات سے تعبیر کیا کہ اِس میں مکرو چیز داخل ہوئی ۔

۶۴۲ ۔ مِصر کی فتح ارمینیا اور ایشیاء ماوئنر تک وسعت ۔

۶۴۷ ۔ شمالی افریقہ اور سائپرس کی فتح تک وُسعت

۶۷۲ ۔ روڈس کے جذیرے کی فتح

۶۷۴ ۔ ۶۷۸ اور ۷۱۷ سے ۷۱۸ مسیحی بیزن ٹائن جو کہ کونسٹنٹ ٹائمپل کا دارلحکومت تھا اُس کو دو اسلامی سلطنتوں میں بانٹ دیا گیا۔

۶۸۸ سے ۶۹۱ تخمینہ کیا ہوا وقت جب پہاڑ پر گُنبد کی تعمیر ہوئی مکمل ہو گیا ۔

۷۱۱ ۔ سپین کی فتح

۷۳۲ ۔ فرانس میں سیاحوں کی لڑائی چارلس مارٹل اور اُس کے ساتھی بادشاہوں نے ایک بڑی اسلامی فوج کو ایک لڑائی میں کُچل دیا ۔

۷۳۵ ۔ چارلس مارٹل نے دوسری دفعہ اسلامی قوت کو گیئول میں دھکیلا۔

۹۹۶ ۔ حاکم جو کہ اسلامی مہدی کی طرح ہے وہ مِصر کا خلیفہ بنا اور یروشلم میں دہشت گردی کی ۔

۹۹۷ سے ۱۰۳۰ ۔ غزنی حکومت کے تحت دو ملین لوگوں کو جدید پاکستان ، افغانستان ، ایران اور انڈیا کے علاقوں میں قتل کر دیا گیا ۔

۱۰۰۰ سے ۱۵۲۵ تاریخ دان کے ایس لال نے اندازہ لگایا کہ ۸۰ ملین شہری سپین کے وقت میں اسلام کے نام پر قتل کر دیے گئے۔

۱۰۳۲ سے ۱۰۳۳ چھ ہزار یہودی مراکو میں اور بہُت سارے گرینڈا میں ماردیئے گئے۔

۱۰۵۹ سے ۱۰۷۱ رابرٹ گئیس کارڈ نے جنوبی اٹلی میں نرمان شہنشاہت کو قائم کیا اور سسلی سے مسلمانوں کو نکالا۔

۱۰۴۰ ۔ مرکزی ایشیاء کے نوسیڈک قبائلی آدمیوں نے مشرقِ وسطیٰ میں ہجرت کی ۔

۱۰۵۵۔ سلجک وارلارڈ نے تُغرل بیگ کو بغداد میں سلطان مقرر کیا اور سُنی اسلام کو موثر بنانے کا دعویٰ کیا۔

۱۰۷۴ ۔ ترکوں نے آثیث بِن یُوک کی حکومت کو پاک سر زمینوں میں پھیلا دیا۔

۱۰۷۵ ۔ ترک دمشق کی طرف بھاگتے ہیں۔

۱۰۷۷ ۔ ترک یروشلم میں بنیاد ڈالتے ہیں ۔ ترک ترکی میں رم کی سلطنت کو پاتے ہیں۔

۱۰۸۵ ۔ سپین میں مسیحی فوجیں دوبارہ سابقہ تولیدو کی وِسیگوتک سلطنت کا اعلان کرتے ہیں۔

۱۰۹۲ ۔ ۱۰۹۸ سپین کے بُہت مشہور مسیحی حاکم روڈ ریگوڈیاز ڈیویور ( ایل سِڈ ) اسلامی پھیلتی ہوئی فوجوں کو خاطر خواں نقصان پہنچاتا ہے۔

۱۰۹۵ ۔ پوپ عربن دوم مقدس شہر کے لیے جنگ کا اعلان کرتا ہے اور بینزین ٹائن کی مسیحی سلطنت کے لیے مدد دیتا ہے ۔

۱۰۹۸ سے ۱۰۹۹ جہادی پاک سر زمین میں آتے ہیں پہلی لڑائی شروع ہوتی ہے اور سات لڑایئوں میں سے سب سے زیادہ کامیاب یروشلم دوبارہ مسلمانوں سے لے لیا جاتا ہے اور پانچ میں سے تین رہنما اِس جنگ میں بادشاہ کے بیٹے یعنی ‘‘ شہزادوں ’’ کی طرح جانے جاتے ہیں ۔

۱۱۰۷ ۔ ناروے کا بادشاہ سیگارڈ پاک سرزمین کے لیے جاتا ہے اور اُس کے ساتھ ۶۰ بحری جہاز اور ۵۰۰۰ جنگجو جاتے ہیں ۔

۱۱۱۰ ۔ بادشاہ سیگارڈ فلسطین پہنچتا ہے اور بالدون جو یروشلم کا بادشاہ تھا اُس سے ملتا ہے سیگارڈ بالدون کو مدد دیتا ہے تاکہ وہ سیڈن کو مسلمانوں سے آزاد کروائے۔

۱۱۲۸ ۔ ہیکلوں کے حکمران حکمرانوں کو کلیسیاء کی طرف سے پاک سر زمین کے تحفظ کے لیے سرکاری شناخت دی جاتی ہے ۔

۱۱۲۰ ۔ ہسپتالوں کے سربراہ زور پکڑتے ہیں اور بُہت ساری صلیبی جنگوں میں لڑتے ہیں۔

۱۱۴۶ سے ۱۱۴۸ دوسری لڑائی میں اڑیسہ کی ریاست سابقہ مسلمان فاتح جو ۱۱۴۰ میں تھا اُس سے حاصل کرنے میں ناکامی ہوتی ہے۔

۱۱۸۸ سے ۱۱۹۲ تیسری لڑائی پوپ گریگری سوم کی قیادت میں ہوتی ہے جو صلاح و الدین کے خلاف تھی اور ۱۱۸۷ میں ہیٹن میں صلاح و الدین کو فتح ہوئی جو اِس میں واضح شخصیات اُبھر کر سامنے آئیئں وہ بادشاہ رچرڈ تھا جو انگلینڈ کا شیر دل تھا فرانس کا بادشاہ فلپس شہنشاہ فریڈرک بار بوروسہ اِنھوں نے لیونٹ کے ساحل پر اُس سر زمین میں قلعہ بنایا۔

۱۲۰۱ سے ۱۲۰۴ چوتھی لڑائی کونسٹنٹ ٹائمپل کی طرف مُڑ گئی جِس کے نتیجے میں لاطینی شہنشاہت کا قیام ہوا ۔

۱۲۱۸ سے ۱۲۲۱ ۔ پانچویں چھٹی اور ساتویں لڑائی بنیادی طور پر مِصر کو مرکز بناتی تھی اور اِس میں زیادہ تر ناکامی ہوئی۔

۱۲۵۸ سے ۱۳۲۶ عثمان کی خلیج جو کہ زیادہ تر عثمانی حکومت کے لیے ترکی میں جانی جاتی ہے سامنے آئی۔

۱۳۰۱ عثمان ( بون بریکر ) نے بینزین ٹائن کی بڑی فوج کو جنوبی کونسٹنٹ ٹائمپل میں شکست دے کر بُہت شہرت حاصل کی۔

۱۳۸۹ کوسووہ کی لڑائی عثمان ترک مراد اول نے مسیحی سربوں کو شکست دی۔

۱۴۴۴ ورنا کی لڑائی ۳۰۰۰۰ کی ایک فوج نے محمود دوم سے شکست کھائی۔

۱۴۵۳ محمود دوم نے مشرقی مسیحی سلطنت کونسٹنٹ ٹائمپل کو اپنا دارلحکومت بنایا۔

۱۵۲۹ ترک ویانہ کے دروازوں تک آئے لیکن بھگا دیئے گئے ۔

۱۵۲۰ سے ۱۵۶۶ عثمانیہ حکومت کے تحت عظیم سلمان نے اسلام کے گھر کو ایک بار پھر ایک واحد وحدانی شہنشاہی خلافت میں اکٹھے کیا ۔

۱۶۸۳ ۔ ترکوں نے ویانہ کو دوبارہ لینے کی کوشش کی لیکن مقدس رومی شہنشاہت کے مغربی سپر پاور کے الحاق نے اور پالش لیتھونیا ، دولتِ مشترکہ ( پاک لیگ ) کو شکست دی ۔

۱۸۹۴ سے ۱۸۹۶ ترک مُسلمانوں نے ڈھائی لاکھ ارمینیاء کے مسیحیوں کو ذبح کیا ۔

۱۹۰۴ سے ۱۹۰۹ ایک دوسرے ۳۰۰۰۰ لوگ جو ارمینیاء میں تھے اُن کو ترکوں نے قتل کیا ۔

۱۹۱۵ مُسلمان ترکوں نے ایک زبردست منصوبہ سازی سے ایک میلین ارمینیوں کی ( جن میں زیادہ تر مسیحی تھے ) نسل کشی کی۔

۱۹۲۴ ۔ اسلامی عثمانی سلطنت میں سرکاری خلافت کا خاتمہ ہوا۔

۱۹۳۹ ۔ ہٹلر اپنے مشن کے تحت اُن تمام یہودیوں کو جن کی بنیاد اسلامی ترک کے نمونے پر تھی اُن کی خاموشی سے نسل کشی کر دی۔

 

باب بارہ

(۱) تھامس پیٹرک ہگیز ، ڈکشنری آف اسلام ( شکاگو : قاضی پبلیکیشنز انک ، ۱۹۹۴ء) ، ۲۴۳

(۲) تخفیف ۔ ، ۲۰۷

(۴) افاہیم قارش ، اسلامک امپریل ازم : ایک تاریخ (نیوہیون اینڈ لندن ۔ ہیل یونیورسٹی پریس ، ۲۰۷) ، ۵

(۵) ابن اضحاق، لائف ، ۱۳۰

(۶) تخفیف ۔ ، ۱۳۱

(۷) رابرٹ سپنسر ، دی ٹروتھ اباؤٹ محمد ۔ فاؤنڈر آف دی ورلڈ  موسٹ اِن ٹولرینٹ رلیجن واشنگٹن ڈی سی ری جینری پبلیکیشینز اِنک ۔ ، ۲۰۰۶ء) ، ۷۷

(۸) البخاری ، حدیث والیم ۔ ۱ ، نمبر ۲۵ : ۱۸

(۹) تخفیف ۔ ، ۳۹۲ : ۱۴۵

(۱۰) تخفیف ۔ ، ۲۶ : ۱۹

(۱۱) الطبری ، ہسٹری آف الطبری ، والیم ۔ ۹، ۸۲

(۱۲) تخفیف ۔ ، ۸۴

(۱۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۱ ، نمبر ۔ ۷ : ۱۰

(۱۴) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۴ ، نمبر ۳۴۵۳ ۔ ۵۴ : ۲۸۰

(۱۵) تخفیف ۔ ، ۲۸۱۳ : ۳۶

(۱۶) سپنسر ، ٹروتھ اباؤٹ محمد ، ۱۲۹

(۱۷) ابن اضحاق ، لائف ، ۴۶۴

(۱۸) کارش ، اسلامک امپیریل ازم ، ۱۵

(۱۹) ابن ورق ، میں کیوں مسلمان نہیں ( ایمرسٹ ، این وائی پرومیٹیس بُکس ، (۱۹۹۵ء) ، ۲۱۷

(۲۰) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۵ ، نمبر ۴۰۲۸ : ۱۴۰

(۲۱) سپنسر ، ٹروتھ اباؤٹ محمد ، ۱۱۱۔ ۱۲

(۲۲) تخفیف ، ۱۳۷ ۔ ۳۹

(۲۳) البخاری ، حدیث ، والیم ۔ ۴ ، نمبر ۳۵۹۳ : ۳۲۳

(۲۴) سپنسر ، ٹروتھ اباؤٹ محمد ، ۱۵۹

(۲۵) تخفیف ۔ ، ۱۸۰

(۲۶) موڈی آدمز ، وہ مذہب جو امریکہ کی عزت لُوٹ رہا ہے ۔ (این ۔ پی : دی موڈی آدمز ایوینجلسٹک ایسوسی ایشن ، این ۔ ڈی ) ، ۱۰۱

(۲۷) این ۔ اے ۔ ، پردے کے پیچھے ، ۶۰ ۔ ۲

(۲۸) کارش اسلامک امپریل ازم ، ۲۵

(۲۹) تخفیف ۔ ، ۲۵ ۔ ۶

(۳۰) تخفیف ۔ ، ۴۹

(۳۱) تخفیف ۔ ، ۲۳

(۳۲) تخفیف ۔ ، ۱

(۳۳) روڈی سٹارک ، گوڈز بیٹلین : جہادوں کے معاملات (نیویارک ہارپر کولن پبلشرز ، ۲۰۰۹ء) ، ۲۹

(۳۴) تخفیف ۔ ، ۳۶ ۔ ۷

(۳۵) تخفیف ۔ ، ۳۸

(۳۶) تخفیف ۔ ، ۳۸ ۔ ۹

(۳۷) تخفیف ۔ ، ۴۰ ۔ ۴۴

(۳۸) تخفیف ۔ ، ۹۰

(۳۹) تخفیف ۔ ، ۹۱

(۴۰) تخفیف

(۴۱) تخفیف ۔ ، ۲۹

(۴۲) تخفیف ۔ ، ۴۸ ۔ ۵۱

(۴۳) تخفیف ۔ ، ۴۶

(۴۴) تھامس آس برج ، جہاد : مقدس سر زمین کے لیے جنگ کی ایک با اختیار تاریخ ( نیویارک : ہارپر کولن پبلشرز ، ۲۰۱۰ ء) ، ۲۱

(۴۵) سٹارک ، بیلٹین ، ۹۷

(۴۶) رابرٹ سپنسر ، سیاسی طور پر اسلام تک غلط راہنمائی (اور جہاد) ( واشنگٹن ڈی سی : ری جینری پبلیشنگ انک ، ۲۰۰۵ء) ، ۱۲۵

باب تیرہ

(۱) ایسبرج، کروسڈز ، ۴۰

(۲) سپنسر ، اسلام اینڈ کروسڈز ، ۱۴۷

(۳) جونتھن ریلی سمتھ ، دی آکسفورڈ ہسٹری آف دی کروسڈز (نیویارک آکسفورڈ یونیورسٹی پریس اِنک ۔ ، ۲۰۰۲ ) ۵ ، ۹

(۴) سٹارک، بیٹلین ، ۲۴۶ ۔ ۴۷

(۵) اِلسن سکوفیلیڈ اینڈ دی اینڈ ٹائمز : دی رلیجنس بیٹل بی ہاہنڈ دی ہیڈلائنز ( فورٹمائرز ، فلوریڈا فِش ہاؤس پبلشنگ ، ۲۰۰۷ء) ، ۴۰

    (جنوری ۲۰۱۲ء میں شائع ہوئی)  [http://www.beholdthebeast.com/abomination_of_desolation.htm](۶)

(۷) تخفیف

(۸) ایس برِچ ، کروسڈز ، ۱۷

(۹) سٹارک ، بیٹلین ، ۳ ۔ ۴

(۱۰) تخفیف ۔ ، ۱۰۹

(۱۱) تخفیف ۔ ، ۱۱۲ ۔ ۱۱۳

(۱۲) ایس برِچ ، کروسڈز ، ۴۷

(۱۳) تخفیف ۔ ، ۴۲

(۱۴) سٹارک ، بیٹلین ، ۱۲۷ ۔ ۳۶

(۱۵) تخفیف ۔ ، ۱۳۷

(۱۶) تخفیف ۔ ، ۱۵۲ ۔ ۵۳

(۱۷) تخفیف ۔ ، ۱۵۵ ۔ ۵۶

(۱۸) تخفیف ۔ ، ۱۶۴ ۔

(۱۹) تخفیف ۔ ، ۱۶۵ ۔ ۶۶

(۲۰) سُنوری سٹرلسن ، ہیمز کرنگلا :: ناروے کے بادشاہوں کی تاریخ ، ٹرانس سموئیل لیئنسگ (لندن ، ۱۸۴۴) ، (این ۔ پی ۔ : فارگوئن بُکس ، ۲۰۰۸ء) ، ۵۷۲ ۔ ۷۳(۲۱) تخفیف ۔ ، ۵۷۳

(۲۲) سٹارک ، بیٹلئین ، ۱۳۹

(۲۳) تخفیف ۔ ، ۱۷۴ ۔ ۷۵

(۲۴) تخفیف ۔ ، ۱۸۰ ۔ ۸۱

(۲۵) سپنسر ، اسلام اینڈ کروسڈز ، ۱۷۲

(۲۶) تخفیف ۔ ، ۱۷۳

(۲۷) سٹارک بیٹلئین ، ۱۹۴۔

(۲۸) تخفیف ۔ ، ۲۰۰

(۲۹) تخفیف ۔ ، ۶۴

(۳۰) تخفیف ۔ ، ۶۵

(۳۱) تخفیف ۔ ، ۵۷ ۔ ۸

(۳۲) تخفیف ۔ ، ۶۰

(۳۳) تخفیف ۔ ، ۵۸ ، ۶۱

(۳۴) سپنسر ، اسلام اینڈ کروسڈز، ۱۴۷۔۴۹

(۳۵) تخفیف ، ۱۶۰

(۳۶) کارش ، اسلامک امریل ازم ، ۸۹

(۳۷) تخفیف ۔ ، ۹۱

(۳۸) تخفیف ۔ ، ۹۲

(۳۹) سپنسر ، اسلام اینڈ کروسڈز ، ۱۵۳

(۴۰) کارش ، اسلامک امپریل ازم ، ۹۲

(۴۱) سپنسر ، اسلام اینڈ کروسڈز ، ۱۵۴

(۴۲) کارش ، اسلامک امپریل ازم ، ۹۲ ۔ ۳

(۴۳) سپنسر ، اسلام اینڈ کروسڈز، ۱۵۶ ۔ ۵۷

(۴۴) کارش ، اسلامک امپریل ازم ، ۹۳۔

(۴۵) تخفیف ۔ ، ۹۴ ۔ ۵

(۴۶) ورِک ، میں کیوں مسلمان نہیں ہوں ، ۲۳۸ (۴۷) کارش اسلامک امپریل ازم ، ۱۱۶ ۔ ۱۷

(۴۸) تخفیف ۔ ، ۱۱۶

(۴۹) ولید شُعبت ، دہشت گردی پر خُدا کی لڑائی : اسلام نبوت اور بائبل ( این ۔ پی ۔ : ٹاپ ایکسزکٹیف میڈیا ، ۲۱۰) ، ۱۷۱

(۵۰) پیٹر ہامود ، سوڈان میں آگ کے تلے ایمان ( نیولینڈ ، ساؤتھ افریقہ : فرنٹ لائن فیلوشِپ ، ۱۹۹۶ء) ، ۹۱

     (جنوری ۲۰۱۲ء میں شائع ہوئی )[http://www.politicalislam.com/tears/pages/tears-of-jihad/] (۵۱)

باب چودہ

(۱) البخاری ، حدیث والیم ۔ ۹ ، نمبر ۶۹۲۷ : ۲۴ ۔

(۲) تخفیف ۔ ، ۶۹۲۳ : ۲۵

(۳) تخفیف ۶۹۳۰ : ۵۷

(۴) تخفیف ۔ : ۶۹۲۱ : ۲۳

(۵) ہامونڈ ، آگ کے تلے ایمان ، ۹۴ ۔ ۵

(۶) آدمز ، وہ مذہب جو امریکہ کی عزت لوٹ رہا ہے ، ۱۰۲

(۷) برنارڈلوئیس ، تاریخ میں اسلام : تصورات لوگ اور قرونِ وسطیٰ میں واقعات ( شکاگو اور لاسال ، ۲ ، : اوپن کورٹ ، ۱۹۹۳ء) ، ۳۷۳

(۸) تخفیف ۔ ، ۳۶۱

(۹) ڈانیل پائپس دی رُشدی افیرز : دی ناول ، دی آیت اللہ اینڈ دی ویسٹ ( این ۔ وائے ۔ : کیر